Chương III Công việc — 1 — Cuộc sống của bạn không được phép hủy hoại cuộc đời của người khác Bạn có muốn tìm hiểu xem liệu chúng ta có thể sống trong một thế giới giàu có, đủ đầy, hạnh phúc, sáng tạo mà không cần phải có những tham vọng hủy hoại và thói cạnh tranh ganh đua không? Bạn có muốn biết làm thế nào chúng ta có thể sống một cuộc đời như ý mà không phương hại đến người khác hay gây cản trở cho người đó không? Bạn thấy đấy, chúng ta nghĩ rằng đây là một giấc mơ không tưởng, sẽ chẳng bao giờ trở thành hiện thực được; nhưng tôi không đùa đâu, đây chẳng phải là một điều hư ảo nào cả. Bạn và tôi, những con người đơn giản và bình thường, liệu có thể sống một cách đầy sáng tạo trong thế giới này, không cần đến tham vọng được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như ham muốn quyền lực và địa vị không? Bạn sẽ tìm thấy câu trả lời khi bạn yêu thích những gì mình đang làm. Nếu bạn cố công trở thành một kỹ sư chỉ để kiếm sống hay để thỏa mãn mong đợi của cha mẹ, xã hội đối với bạn thì đó cũng là một hình thức ép buộc; điều đó dẫn đến sự xung đột và mâu thuẫn nội tại. Chỉ khi nào bạn thực sự yêu thích việc trở thành một kỹ sư, hay một nhà khoa học, hoặc chỉ khi nào bạn có thể trồng một cái cây, vẽ một bức tranh, viết một bài thơ, không phải để đạt được sự công nhận từ người khác mà chỉ đơn giản là bạn yêu thích việc làm đó, thì bạn sẽ nhận thấy rằng mình chẳng cần cạnh tranh với bất kỳ ai. Tôi tin rằng đây chính là chìa khóa then chốt: Hãy yêu những việc bạn làm.
- 2 - Tìm ra điều bạn yêu thích Khi còn trẻ, thật khó để biết mình yêu thích công việc gì, bởi vì chúng ta muốn làm rất nhiều thứ. Bạn muốn trở thành một kỹ sư, một người lái tàu, một phi công mang mơ ước bay vào trời xanh; hoặc có thể bạn muốn trở thành một nhà hùng biện hay một chính khách nổi tiếng. Bạn cũng có thể muốn trở thành một nghệ sĩ, một nhà hóa học, một nhà thơ, hay một thợ mộc. Bạn có thể muốn làm việc trí óc hay làm việc chân tay. Liệu những công việc này có phải là những việc mà bạn thực sự yêu thích, hay sự hứng thú với chúng chỉ đến từ phản ứng trước áp lực của xã hội? Làm thế nào để có thể tìm thấy công việc mình yêu thích? Chức năng thực sự của giáo dục chẳng phải là nhằm giúp bạn tìm được một công việc để dành hết trí tuệ, tâm hồn, sức lực mà hoàn thành chúng hay sao? Để tìm được công việc yêu thích đòi hỏi ở bạn sự khôn ngoan; nếu bạn lo sợ việc thiếu ăn thiếu mặc, hay lo sợ mình đứng ngoài lề xã hội, thì bạn sẽ chẳng bao giờ tìm thấy công việc dành riêng cho mình đâu. Nhưng nếu bạn không sợ hãi, nếu bạn từ chối bước trên lối mòn truyền thống được áp đặt bởi cha mẹ, thầy cô, bởi những đòi hỏi hời hợt của xã hội thì bạn sẽ tìm thấy điều mình yêu thích. Thế nên, để khám phá được thiên hướng nghề nghiệp, chúng ta phải ngừng lo sợ về chuyện kiếm sống, về sự sinh tồn. Nhưng hầu hết chúng ta e sợ điều đó. Chúng ta băn khoăn: “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu tôi không làm theo những gì cha mẹ tôi nói, chuyện gì sẽ xảy ra nếu tôi không hòa nhập vào xã hội?”. Khi lo sợ, chúng ta sẽ làm những gì được chỉ bảo; trong sự chỉ bảo đó không có tình yêu thương, chỉ có những mâu thuẫn; sự mâu thuẫn nội tại này là một trong những yếu tố đưa đường dẫn lối cho tham vọng cùng ý đồ hủy hoại. Vậy nên chức năng cơ bản của giáo dục là giúp bạn khám phá ra điều bạn thực sự thích làm, từ đó bạn có thể dành trọn trí tuệ, tâm hồn và sức lực của mình cho nó; điều đó làm nên chân giá trị của con người, xua đi sự tầm thường trong tinh thần của họ. Đó là lý do vì sao chúng ta cần phải có những người thầy thật sự trong cuộc đời này.
- 3 - Giáo dục là một nghề cao quý Giáo dục là một nghề cao quý nhất hạng – nếu ta có thể coi đó là nghề nghiệp. Giáo dục là một nghệ thuật không những đòi hỏi sự thủ đắc kiến thức mà cả lòng kiên nhẫn và tình yêu thương vô hạn. Một người được giáo dục đúng cách sẽ thấu hiểu mối tương quan giữa con người với tiền bạc, tài sản, với người khác, với giới tự nhiên, với tất cả mọi điều trong cuộc hiện sinh bao la rộng lớn này.
- 4 - Thực trạng mục nát, hỗn độn “Trong quyển sách nói về giáo dục, ông kết luận rằng nền giáo dục hiện đại là một sự thất bại hoàn toàn. Ông có thể lý giải về điều này không?” Chẳng lẽ nó không thảm bại sao, thưa bạn? Khi bạn bước ra đường và nhìn thấy người giàu, người nghèo; khi bạn quan sát xung quanh và chứng kiến cảnh những người được cho là có giáo dục, có học thức đang cãi vã, đánh chiến, chém giết nhau trong những cuộc tranh đấu. Ngày nay, nếu những kiến thức về khoa học kỹ thuật đã cung cấp đủ cho chúng ta thức ăn, quần áo và nơi trú thân thì tại sao những chuyện không hay vẫn diễn ra. Các chính khách và những nhà lãnh đạo trên toàn thế giới đều là những người được giáo dục; họ có tước vị, học vị, họ là những tiến sĩ hay những nhà khoa học, thế nhưng họ vẫn không tạo ra được một thế giới mà trong đó con người có thể sống hòa hợp và hạnh phúc. Vậy thì nền giáo dục hiện đại không phải đã thất bại hoàn toàn sao? Còn nếu bạn cảm thấy hài lòng khi được giáo dục theo cách đó, bạn rồi cũng tạo ra một tình trạng mục nát khác cho cuộc đời này mà thôi.
- 5 - Liệu bạn có dễ bị tác động? “Tại sao chúng ta không nên làm theo những gì cha mẹ đã hoạch định, khi mà họ chỉ muốn những điều tốt nhất cho chúng ta?” Tại sao bạn phải làm theo kế hoạch của cha mẹ bạn, dù nó có ích hay cao quý đến nhường nào? Bạn không phải là một loại đất sét hay một loại bột dẻo để nhào nặn vào chiếc khuôn đúc? Nếu bạn để yên cho cha mẹ nhào nặn mình thì chuyện gì sẽ xảy ra? Bạn trở thành một cô gái hay một chàng trai “ngoan ngoãn”? Thế bạn có hiểu một người ngoan lành hay một người tử tế sống như thế nào không? Sự ngoan ngoãn hay sự lương thiện không đồng nghĩa với việc làm theo những gì xã hội bảo hay những gì cha mẹ yêu cầu. Sự lương thiện là một điều hoàn toàn khác, nó chỉ tồn tại trong những người khôn ngoan, hiểu biết – những người giàu tình yêu thương và không chút sợ hãi. Bạn không thể trở nên lương thiện nếu bạn có nhiều nỗi sợ; dù bạn có thể trở thành một người được kính trọng khi làm theo mọi điều xã hội yêu cầu – bạn sẽ được tán thưởng, sẽ được họ công nhận rằng bạn lương thiện – nhưng những lời nói ngưỡng mộ, kính trọng chẳng thể minh chứng cho sự lương thiện trong bạn. Bạn thấy đấy, khi còn trẻ thì chúng ta không muốn làm theo những gì xã hội áp đặt, chúng ta chỉ muốn trở thành một người tốt. Chúng ta muốn trở nên thân thiện, ngọt ngào, chúng ta muốn được quan tâm và làm những điều tử tế nhưng chúng ta lại không biết tất cả những điều đó thực sự có nghĩa là gì, rồi chúng ta chọn trở nên “tốt đẹp” chỉ vì sợ hãi. Cha mẹ chúng ta mong sao chúng ta “là một người tốt” và hầu hết chúng ta trở thành người tốt thật đấy, nhưng sự lương thiện đó đơn thuần là việc cắm cúi làm theo kế hoạch được người khác vạch sẵn, chỉ vậy thôi.
- 6 - Đâu mới là cách mưu sinh đúng đắn? “Làm sao tôi biết được cách mưu sinh của mình là đúng đắn, và làm thế nào tôi có thể kiếm sống sao cho hợp với lẽ phải trong một xã hội về cơ bản là biến chất như hiện nay?” Trong một xã hội thế này thì không có cách mưu sinh nào là đúng đắn. Điều gì đang xảy ra với thế giới vậy? Có một sự thật hiển nhiên là bất kỳ cách thức mưu sinh nào của chúng ta cũng đều góp