[Tóm Tắt Sách] "Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu": Con Người Ngốc Nghếch Thật Vậy Sao? Sinh thời, thiên tài khoa học Albert Einstein đã từng phát biểu: “Two things are infinite: the universe and human stupidity; and I’m not sure about the universe”. Tạm dịch là trên đời này có hai thứ không giới hạn: vũ trụ và sự ngu ngốc của con người; và tôi không chắc lắm về vế đầu tiên. Nghe thì có vẻ thật ngược đời khi con người vốn dĩ luôn tự xem mình là loài động vật bậc cao, có khả năng ngự trị thế giới tuy nhiên lại được đánh giá là sở hữu sự “ngu dốt vô hạn”. Thế nhưng, những gì Albert Einstein chiêm nghiệm về loài người chưa hẳn là không có căn cứ hay chỉ là câu nói mang tính giải trí. Đến với cuốn sách You Are Not So Smart, David McRaney sẽ chỉ cho chúng ta thấy những hiểu lầm “chết người” mà bất cứ ai cũng đã từng ít nhất một lần mắc phải trong cuộc sống hàng ngày. Và có lẽ đúng như ông nói, con người chưa hẳn đã “thông minh lắm đâu”.
Về tác giả Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu là một cuốn sách được viết bởi David McRaney. Điều bất ngờ là ông không phải một nhà tâm lý học hay làm các công việc chuyên sâu liên quan đến nghiên cứu về thần kinh, tâm lý, hành vi của con người. McRaney vốn là một nhà báo, với niềm yêu thích dành cho tâm lý học, trước đó ông đã làm rất nhiều công việc khác nhau như: biên tập viên, nhiếp ảnh gia, người dẫn chương trình truyền hình hay thậm chí là nghệ sĩ lồng tiếng,… Một phần nào đó do chính sự đa ngành đa nghề mà David McRaney trải nghiệm đã giúp ông có một cái nhìn sắc sảo, thấu hiểu về bản chất tư duy của con người, từ đó viết nên những cuốn sách “để đời”.
Một số đoạn trích trong cuốn sách “Từ những nhà khoa học lỗi lạc nhất cho tới những người thợ khiêm tốn, bộ não của mỗi cá thể đều chứa đầy những định kiến và khuôn mẫu. Những thứ này thường đánh lừa bộ não một cách khéo léo khiến chúng ta chẳng thể nhận ra được. Vậy nên đừng vội lo lắng, bạn không phải là trường hợp đặc biệt đâu. Dù thần tượng hay sư phụ của bạn có là ai đi chăng nữa, chính họ cũng thường xuyên mắc lỗi” “Và mặc dù bạn thường tin là mình hiểu hết mọi suy nghĩ hay hành động, mọi cảm xúc hay động cơ của bản thân, nhưng thực tế, trong hầu hết các trường hợp, bạn chẳng biết chút nào” “Bạn có nhu cầu được những người xung quanh yêu quý và ngưỡng mộ, tuy nhiên, đối với bản thân thì bạn lại khá nghiêm khắc và hay tự trách mình. Mặc dù vẫn còn có một số yếu điểm trong tính cách, bạn vẫn thường bù đắp và che giấu được chúng một cách hiệu quả. Bạn có tiềm năng lớn ẩn sâu mà vẫn chưa được hiện thực hoá”
Phải kể đến đầu tiên có lẽ là tiêu đề đặc biệt thu hút của cuốn sách. Sách gốc sử dụng tiếng Anh có tên là You Are Not So Smart, và được dịch một cách đơn giản sang tiếng Việt là Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu. Định nghĩa “thông minh” theo Wikipedia “bao gồm khả năng logic, trừu tượng, sự hiểu biết, tự nhận thức, học tập, có trí tuệ xúc cảm, trí nhớ, kế hoạch và giải quyết vấn đề”. Về cơ bản thì trái ngược hoàn toàn với sự ngu ngốc. Có thể nói, tác giả David McRaney chính là một biểu hiện của sự tài tình, thông minh khi quyết định đặt tiêu đề cho cuốn sách là Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu. Người đọc khi cầm cuốn sách trên tay tất sẽ cảm thấy vô cùng ấn tượng và thú vị, muốn được biết rốt cuộc mình kém thông minh ở điểm nào, từ đó dẫn đến tâm lý nhất định phải mua cuốn sách này về đọc thử mới được. Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu được chia thành 50 chương, trong đó bao gồm cả phần Lời giới thiệu: Về Bạn và Lời cảm ơn. Điểm đặt biệt để lại ấn tượng cho
người đọc là mỗi chương đều được xây dựng theo kết cấu giúp chỉ ra những cách thức mà con người “tự lừa dối bản thân mình”. Ở đầu mỗi phần, David McRaney sẽ đưa ra một biểu hiện cho những hiểu lầm của chúng ta, được đặt tiêu đề là Bạn Vẫn Tưởng, bên dưới là mục Sự Thật Là giúp vạch trần những gì mà bạn vốn cho là đúng. Đan xen với những chiêm nghiệm và suy ngẫm của tác giả trong mỗi chương sách, luôn được lồng ghép vào đó là các ví dụ, dẫn chứng cụ thể cho từng biểu hiện về xu hướng hoặc tâm lý của con người khi đứng trước các tình huống khác nhau trong cuộc sống. Vốn là một phóng viên, nhân viên truyền thông và từng tham gia sản xuất các chương trình truyền hình nên tầm hiểu biết, khả năng nắm bắt, chọn lọc và ứng dụng thông tin của David McRaney là cực kì đáng nể. Từng dẫn chứng ông đưa ra đều phù hợp và phát huy tối ưu nhất khả năng phục vụ cho các luận điểm, luận cứ mà ông đưa ra trong từng chương sách. Một số ví dụ như cuộc khảo sát người xem sẽ chọn 3 bộ phim nào trong 24 bộ phim có sẵn được đưa ra, từ đó thống kê số liệu cụ thể; hay thí nghiệm dành cho các nhóm sinh viên với thời hạn nộp bài nghiên cứu là khác nhau để đánh giá tâm lý sẽ ảnh hưởng như thế nào đến kết quả làm việc của từng nhóm; và thậm chí là cả những câu chuyện có thật như tai nạn của Eleanor Bradley hay Kitty Genovese mà điểm chung là gần như không một ai quan tâm đến họ;… Những dẫn chứng mà David McRaney đưa ra thường gắn liền với các cột mốc thời gian, số liệu hay cái tên cụ thể nhằm tăng tính xác thực cho câu chuyện. Cũng không phải ngẫu nhiên mà tác giả đưa những cuộc khảo sát hay mẩu truyện nhỏ này vào. Như chúng ta đều hiểu, tâm lý học hành vi là một lĩnh vực tương đối khó hiểu và khó nắm bắt, dù nó nghiên cứu về chính con người chúng ta mà thôi. Việc đưa những ví dụ cụ thể, gắn liền với đời sống thường nhật hay những bản tin gần gũi trên các trang báo đã góp phần giúp cho độc giả có thể hiểu một cách nhanh chóng và căn bản nhất
những gì liên quan đến lĩnh vực tâm lý, kể cả đối với những người chưa từng được nghe qua về vấn đề này. Theo David McRaney, con người luôn có những phút giây tự lừa dối bản thân mình, dù chúng ta có ý thức được điều đó hay không. Tuy nhiên, không phải lúc nào điều này cũng là xấu hoặc không đem lại giá trị gì. Đôi khi, những hiểu lầm của con người lại chính là chiếc khiên vững chắc, kiên cố để bảo vệ chúng ta khỏi những điều xấu hay cám dỗ trong cuộc đời. Tác giả chia cuốn sách thành ba phần chính: Thiên kiến nhận thức, Sự tự nghiệm và Nguỵ biện mà theo ông, đây giống như những bộ phận cấu tạo nên trí óc con người vậy. Thiên kiến nhận thức (Cognitive biases) “Là những khuôn mẫu suy nghĩ và hành xử thường dẫn bạn tới kết luận sai lầm.” Đây là chủ đề chính đầu tiên mà Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu muốn nhắc tới. Có thể nói, đây hiện đang là tình trạng chung vô cùng phổ biến trong xã hội, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ - những người chưa có hoặc chưa thực sự hội tụ đầy đủ kiến thức, kinh nghiệm sống để phân định một cách rạch ròi cái đúng-sai, nênkhông nên, khả thi-bất khả thi,… trong đời sống hàng ngày. David McRaney lập luận rằng: mỗi chúng ta khi sinh ra đều được “lập trình” sẵn những quan điểm, tư duy về thế giới bao la này, và ta cứ thế lớn lên, chăm chăm tin vào những gì ta cho là đúng mà không mảy may xác nhận lại liệu trong đó có định kiến nào là sai lầm hay không. Và bởi một lẽ dĩ nhiên là do tâm lý con người muốn tin vào những gì mình vốn cho là đúng, điều đó khiến ta thấy tự tin hơn vào các quyết định của mình. Chúng ta có xu hướng tìm kiếm những dẫn chứng, lí lẽ phục vụ cho luận điểm được lập trình sẵn trong não bộ ngay từ ban đầu mà ít khi có tư duy phản biện lại hay xem xét đến những khả năng có thể xảy ra mà ở đó, ý kiến trong đầu của mình là sai.
Sự tự nghiệm (Heuristics) “Là những con đường tắt trong tâm trí mà bạn sử dụng để giải quyết các vấn đề thường gặp trong cuộc sống.” Trên thực tế thì con người luôn có xu hướng tìm ra những con đường nhanh nhất dẫn tới mục tiêu và đi theo lối đó. Dù có là con đường thật xuất hiện trên bản đồ, hay con đường trong trí óc cũng vậy. Nó giống như lối tắt của tư duy, trong nhiều trường hợp có thể giúp cho chúng ta tiết kiệm tương đối thời gian để suy nghĩ hoặc đưa ra kết luận cho một vấn đề nào đó. Tuy nhiên, ở nhiều tình huống khác, việc cố gắng suy nghĩ nhanh chóng này khiến cho chúng ta chỉ tư duy được ở ba phần nổi của tảng băng mà quên đi bảy phần đang ẩn chìm dưới làn nước. Nói cách khác là con người nhiều lúc chỉ có thể huyễn hoặc bản thân bằng cách tin vào những suy nghĩ rất nông của mình như một phản xạ tự nhiên mà không đi sâu vào tìm hiểu những sự thật đằng sau đó. Và tất nhiên con người phải chấp nhận một sự thật khó khăn rằng con đường nhanh nhất chưa chắc đã là con đường dẫn ta tới đúng với mục đích ban đầu. Tư duy để tìm ra hướng giải quyết nhanh chóng đôi khi sẽ dẫn đến một quyết định sai lầm. Thay vào đó, ta phải biết cân bằng giữa nhanh và chậm, linh hoạt trong việc sử dụng tốc độ sao cho phù hợp với từng tình huống, cảnh ngộ. Có những lúc cần đến sự nảy số nhanh của não bộ để giải quyết các sự việc cấp bách ngay trước mắt. Nhưng cũng có những lúc đi chậm rãi, từ tốn sẽ tốt hơn. Chọn một con đường dài để bước đi và suy ngẫm về những gì mà bộ não của bạn vừa kịp tiếp nhận, những sự thật còn ẩn giấu đằng sau nó hay mối tương quan giữa điều bạn nhìn thấy bằng mắt thường và điều bạn chỉ có thể cảm nhận bằng trí óc hay trái tim. Đó là cách duy nhất để con người có thể đưa ra những quyết định kịp thời, đúng đắn mà vẫn không bỏ lỡ những điều gây đáng tiếc về sau này. Ngụy biện (Logical fallacies)
“Giống như việc giải một bài toán sử dụng ngôn từ, và bạn bỏ qua một vài bước quan trọng, hoặc là bị mắc bẫy mà không biết. Chúng là những lý lẽ bạn tự đưa ra trong tâm trí để dẫn tới một kết luận khi không biết hết tất cả những thông tin liên quan tới vấn đề.” Tác giả David McRaney đã đưa ra một ví dụ thú vị, dí dỏm cho hiện tượng ngụy biện này của não bộ. Câu chuyện về việc bạn nghe được ở đâu đó thông tin rằng Albert Einstein không bao giờ ăn trứng chiên, từ đó bạn đưa ra kết luận rằng trứng chiên có hại cho sức khoẻ vì một người thông minh như Einstein quyết định không ăn món đó, có nghĩa là tất cả chúng ta đều không nên ăn. Nhưng có lẽ sự thật đơn giản chỉ là vì Albert Einstein không thích hương vị của món trứng chiên, tất cả chỉ là do chúng ta tự suy đoán về mặt lợi mặt hại của món ăn này mà thôi. Thông qua ví dụ đơn giản, David McRaney nhằm đề cập tới một lối tư duy rất phổ biến của con người. Chúng ta thường đưa ra kết luận dựa trên những dữ kiện mà mình được cung cấp (hoặc tự mình mắt thấy tai nghe, hoặc do tìm kiếm mà ra, hoặc được người khác nói cho hay). Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, bộ dữ liệu này là chưa thực sự đầy đủ để con người có thể đưa ra một kết luận xác đáng. Hay còn hiểu là chúng ta đang sở hữu quá ít kiến thức và hiểu biết về hiện tượng này, tuy nhiên lại vẫn cố chấp muốn được khẳng định điều gì đó. Và khi thiếu đi dẫn chứng cụ thể, trí não của con người lại thường không nghĩ tới hướng bổ sung cho phần hiện thực này, trái lại sẽ tìm kiếm những lý lẽ riêng giúp phục vụ cho luận điểm mà mình cho là đúng đắn và đang cố gắng chạy theo. Điều này khiến chúng ta như đang đóng vai một “thám tử vụng về”, cố ý hoặc vô tình bỏ qua những tang chứng vật chứng quan trọng khiến cho cuộc điều tra đi vào bế tắc từ lúc nào không hay. Phần giới thiệu ở bìa sau của Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu có đánh giá đây là “Một cuốn sách minh hoạ đầy hài hước về những điều mà bạn-vẫn-tưởng, nhưng
sự thực phũ phàng là không phải thế đâu…”. Từng phần của cuốn sách này sẽ giúp cho chúng ta có một cái nhìn mới mẻ và toàn diện hơn về bản thân, từ đó thấy được một sự thật nghe có vẻ đáng buồn rằng có lẽ chúng ta vốn không thông minh như mình vẫn tưởng. Dường như suốt bao lâu nay con người chỉ đang sống và tư duy bằng cách cố đánh lừa bản thân mình và tin theo những gì mà mình cho là đúng ngay từ cảm nhận ban đầu. Mặc dù không phải lúc nào những ấn tượng đầu tiên đó cũng đúng, tiếng sét đánh vào nhận thức cũng có lúc sai lệch. Đó là điều mà cuốn sách này mong muốn sẽ thay đổi ở bạn, lật ngược lại lối tư duy nhanh chóng và tự huyễn hoặc mình của con người. Thay vào đó, chúng ta có lẽ cần đi từ từ, nghĩ chậm rãi, quan sát kĩ lưỡng để thấy được những chiều sâu đáng kinh ngạc khác của sự thật đang ẩn giấu bên trong những gì mà mình chỉ quan sát được bằng mắt thường. Lời kết
Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu là một cuốn sách hay, đáng để đọc và cần phải đọc kĩ. Một phần là bởi cuốn sách do tác giả nước ngoài viết bằng ngôn ngữ khác, đã trải qua quá trình dịch thuật nên không thể tránh khỏi gặp phải một số từ ngữ sẽ tương đối khó hiểu. Bên cạnh đó, tâm lý con người suy cho cùng vẫn là một chủ đề không dễ để nắm bắt, chính bản thân chúng ta đôi khi còn không thể hiểu nổi mình, nên việc đọc hiểu một cuốn sách như vậy cần không chỉ là thời gian, công sức mà còn là trải nghiệm vốn sống. Điểm cộng cực lớn của cuốn sách này là tác giả David McRaney đã rất cố gắng sử dụng những từ ngữ giản dị, trong sáng và dễ hiểu nhất có thể. Ông tránh lối viết trừu tượng hoặc ngôn từ uyên bác, chuyên sâu về tâm lý học. Điều đó đã giúp cho đại đa số chúng ta đều có thể tiếp nhận cuốn sách này dù chưa từng được đào tạo qua trường lớp hay có nghiên cứu bài bản về tâm lý con người. Bên cạnh đó, những câu chuyện đời thường thú vị được tác giả chú ý đan xen vào cùng với lời văn có phần dí dỏm, hài hước đã thực sự trở thành vũ khí lôi cuốn người đọc lật những trang sách tiếp theo mặc dù dung lượng của quyển sách này là không hề ít. Bạn Không Thông Minh Lắm Đâu, như đã nói đến ở trên, là một cuốn sách đáng để đọc thử, tất nhiên nó không thể đảo chiều hoàn toàn con người hay cuộc sống của bạn, tuy nhiên cuốn sách này có khả năng tác động và làm thay đổi quan điểm của bạn về chính bản thân mình cùng những hiểu lầm xưa nay luôn tồn tại trong cuộc sống hàng ngày. Tóm tắt bởi: Hoà Hương - Bookademy