phần của nhịp điệu bên trong. Người không thể nói được không thì cũng không thể nói được có; và nếu người đó nói có, có của người đó sẽ bất lực. Chỉ người có thể nói 'không' một cách vô cùng mới có thể nói 'có' một cách vô cùng. Chúng phụ thuộc vào nhau - cũng như chết và sống phụ thuộc vào nhau, cũng như tối và sáng phụ thuộc vào nhau, cũng như yêu và ghét phụ thuộc vào nhau. Đây là tính cực bản chất của cuộc sống. Trong một thế giới tốt hơn, với tự do hơn, với hiểu biết hơn, đứa trẻ sẽ không bị dạy cho nói có khi nó cảm thấy thích nói không. Nó sẽ được dạy dũng cảm. Bất kì khi nào nó thích nói không, nó phải nói không, và thế thì có của nó sẽ có nghĩa. Đứa trẻ sẽ không bị dạy về tôn giáo, bởi vì tôn giáo là nói có. Nó sẽ không bị buộc phải trở thành người hữu thần - người Hindu, người Ki tô giáo, người Mô ha mét giáo. Nó sẽ được khuyến khích bởi bố mẹ, bởi nhà trường, bởi đại học, để là trung thực, để là chân thành, và chờ đợi cho cái có thực tới theo cách riêng của nó. Thế giới đã trở thành giả dối thế - bạn không thể thấy được sao? Từ đâu mà giả dối này phát sinh? Hàng triệu người đi tới nhà thờ, đền chùa, nhà thờ hồi giáo, giáo đường, và không một người nào có tính tôn giáo. Đây là loại thần kinh gì vậy? Họ đi cứ như một nghi lễ,
337 họ đi bởi vì họ đã được dạy đi, họ đi bởi vì họ đã trở nên nghiện với thói quen đi. Nó chỉ là thói quen. Nếu họ không đi họ cảm thấy mặc cảm, nếu họ không đi họ cảm thấy dường như họ đang phản bội bố mẹ họ, xã hội của họ. Nếu họ đi chẳng có niềm vui nào trong nó, họ đơn giản kéo lê bản thân họ vào trong nó. Họ đơn giản chờ đợi cho tới khi nghi lễ kết thúc, lời cầu nguyện kết thúc, để cho họ có thể thoát ra khỏi đền chùa, khỏi nhà thờ. Nó là một loại tôn giáo hư huyễn. Và lí do là ở chỗ họ chưa bao giờ được phép nói không. Không phải tới trước, chỉ thế thì có mới tới. Để thực sự là người hữu thần, đầu tiên người ta phải đi qua quá trình của vô thần. Để thực sự là người tin vào Thượng đế, đầu tiên người ta phải đi qua đêm tối của hoài nghi - chỉ thế thì mới có bình minh. Không có phương án khác. Điều đó là tốt, Bhadra, rằng không đang nảy sinh. Bạn là đúng lần đầu tiên trong đời bạn - cứ để cho nó xảy ra đi - và có sẽ đi theo như ngày tiếp theo đêm. Nhưng điều tai hại này đã từng được làm cho bạn - và nhân danh những điều lớn lao: Thượng đế, lời cầu nguyện, đất nước, tình yêu, tôn giáo, nhà thờ, Jesus, Phật, Krishna. Nhân danh những điều lớn lao này nhiều điều tai hại đã được làm cho bạn, bạn đã bị thao túng. Và kết quả là gì? Bạn đã trở thành hiện tượng giả, bạn không có sự chân thành đó, điều có thể làm cho con người thành có tính tôn giáo thực. Quan sát riêng của tôi là thế này: rằng một người đã không nói không với Thượng đế sẽ không bao giờ có khả năng nói có, hay nếu người đó nói có, cái có của người đó sẽ lạc lõng. Cái gọi là tôn giáo là điều Gregory Bateson gọi là “mù kép;” người ta bị ra lệnh làm hai điều loại trừ lẫn
338 nhau: phải chân thành và phải tin tưởng. Làm sao bạn có thể chân thành nếu bạn được bảo phải tin? Tin nghĩa là không chân thành. Tin nghĩa là tin vào cái gì đó mà bạn không biết, vào cái mà toàn thể tâm bạn nói, “Không, tôi không biết. Làm sao tôi có thể tin được?” Tin tưởng là không chân thành, và bạn đã từng được bảo phải chân thành và phải tin tưởng - điều này tạo ra mù kép trong bạn. Tôn giáo của bạn, cái gọi là tôn giáo, dựa trên sự không chân thành. Làm sao nó có thể có tính tôn giáo được? - chính lúc ban đầu bị đầu độc rồi, chính cội nguồn đã thành chua chát. Không đứa trẻ nào nên được dạy về tôn giáo. Mọi đứa trẻ nên được dạy truy hỏi, hoài nghi, logic, suy luận. Và tại sao bạn sợ logic, hoài nghi và suy luận thế? Vì nếu đứa trẻ thực sự đi sâu vào trong hoài nghi, nó sẽ thấy cái vô tích sự của điều đó theo cách riêng của nó. Và từ phát hiện đó tin cậy nảy sinh, và thế thì tin cậy đó có cái đẹp, cái vĩ đại. Nếu đứa trẻ suy luận tới chính tận cùng, nó sẽ đi tới điểm mà nó sẽ có khả năng thấy rằng bây giờ suy luận đã đi tới chỗ cuối nhưng sự tồn tại cứ diễn ra mãi. Sự tồn tại là cái gì đó bên ngoài suy luận. Nhưng để mọi đứa trẻ cảm thấy điều đó theo sự can đảm riêng của nó! Một tôn giáo, là thực, phải là tôn giáo của can đảm, không của tin tưởng. Cứ để đứa trẻ nghĩ nhiều nhất có thể được, với đầy đủ năng lực của nó. Để nó cháy lên với hoài nghi, logic, suy luận, tới mức tối đa, và nó sẽ thấy các giới hạn của trí tuệ. Điều đó nhất định xảy ra. Và khi các giới hạn của trí tuệ đã được thấy, được kinh nghiệm bởi bản thân bạn, bạn bắt đầu đi vào cõi bên kia; bạn bắt đầu vượt qua tâm trí.
339 Tin tưởng là của tâm trí. Cái gọi là nói có này là của tâm trí. Tôi dạy bạn một loại có khác mà không sợ không, một loại tin cậy khác mà không sợ nghi ngại; điều ngược lại, dùng nghi ngại như bàn nhảy, điều dùng hoài nghi như quá trình lau sạch. Chân lí là để được tin cậy - tin cậy là hành động của đức tin; nhưng bất kì phát biểu chân lí nào cũng được kiểm thử nữa - kiểm thử nó là hành động của hoài nghi. Đức tin và hoài nghi cả hai đều phục vụ cho chân lí - đây là điều tôi dạy bạn. Đức tin và hoài nghi là hai cánh của con chim có tên là tin cậy; nếu bạn chặt một cánh, chim không thể bay được. Có và không là hai cánh; dùng chúng, và dùng chúng trong tính toàn bộ của chúng. Đừng bao giờ không chân thành, thậm chí không nhân danh Thượng đế. Chân thành có giá trị hơn nhiều so với bất kì giáo điều nào, bất kì Ki tô giáo, Hindu giáo, Hồi giáo nào. Chân thành là nền tảng. Nhưng là chân thành nghĩa là bạn phải cho cách diễn đạt cho mọi cái có bên trong bạn. Đôi khi nó là có và đôi khi nó là không, và bạn phải chấp nhận cả hai. Cho nên Bhadra, nó là cái gì đó đẹp mà đang xảy ra, đừng lo nghĩ. Tôi không cố ép buộc bất kì có nào lên bạn. Tôi đơn giản giúp bạn đi qua toàn thể quá trình của cả có và không, để cho một ngày nào đó bạn trở nên nhận biết rằng chúng không phải là kẻ thù - không đối lập, mà bù lẫn cho nhau. Con người là dấu hỏi... và đó là ân huệ - mở hội nó đi. Nó là phúc lành vì chỉ con người mới là dấu hỏi; không chó nào vậy, không cây nào vậy. Bụi hồng là đẹp nhưng không đẹp như con người, và trăng là đẹp nhưng không đẹp như con người - vì chúng tất cả đều vô ý thức.
340 Duy nhất con người là có ý thức về cuộc truy tìm. Và làm sao bạn có thể trong cuộc truy tìm được nếu bạn không có dấu hỏi trong bản thể bạn? Thượng đế phái bạn tới với dấu hỏi trong bản thể bạn. Mở hội nó đi - nó là trách nhiệm lớn, di sản kế thừa lớn. Hỏi câu hỏi, truy hỏi, hoài nghi đi. Và đừng lo, bởi vì tôi biết rằng nếu bạn hoài nghi đủ lâu bạn sẽ đạt tới tin cậy. Và việc tới đó là không thể nào tin được, bởi vì thế thì bạn đã đạt tới theo cách riêng của bạn, nó là kinh nghiệm riêng của bạn. Nó không còn là niềm tin, nó là việc biết. Sri Aurobindo được một triết gia hỏi, “Ông có tin vào Thượng đế không?” và ông ấy nói, “Không.” Triết gia này bị choáng một chốc. Ông ấy từ xa tới, cứ tưởng rằng người này đã đi tới biết Thượng đế, và người này nói, “Tôi không tin vào Thượng đế.” Trong một chốc ông ấy không thể thu được dũng cảm để hỏi cái gì khác. Bị choáng, ông ấy thành câm. Thế rồi ông ấy nói, “Nhưng tôi nghĩ rằng ông đã thấy Thượng đế.” Sri Aurobindo cười và nói, “Vâng, tôi đã thấy, đó là lí do tại sao tôi không tin. Niềm tin là từ dốt nát. Tôi biết! Tôi không tin.” Và nhớ lấy điều đó: bạn phải biết, bạn không ở đây để tin. Giúp đỡ của tôi là sẵn có cho bạn biết. Niềm tin là thủ đoạn của tâm trí: không biết, nó vẫn cho bạn cảm giác rằng bạn đã biết. Con người là dấu hỏi - và đó là phúc lành. Mở hội nó đi, nhảy múa nó, hân hoan trong nó đi, bởi vì không có dấu hỏi đó không thể có được đức tin,
341 hay hoài nghi - không có cái gì ngoài sự chắc chắn chết. Và đó là lí do tại sao các tu sĩ và chính khách muốn bạn sống trong sự chắc chắn chết. Sống do dự. Sống là bất định. Sống là bất an ninh. Đó là lí do tại sao nó là sống: vì nó chuyển động. Socrates tương truyền đã nói, “Tôi không muốn trở thành con lợn hài lòng. Thay vì là con lợn hài lòng, tôi muốn vẫn còn là một Socrates không hài lòng.” Thiền về nó đi - một phát biểu có giá trị mênh mông. Con lợn hài lòng, tuyệt đối chắc chắn. Đó là lí do tại sao những người ương ngạnh và nghĩ bản thân họ tuyệt đối chắc chắn đều được gọi là giống như lợn. Chẳng hạn, Morarji Desai đáng thương được gọi là giống như lợn. Những người ương ngạnh nhất định là ngu. Người sống động đi vào trong bất định, đi vào trong cái không biết. Người đó không thể sống trong cái chắc chắn chết được. Cái chắc chắn đơn giản nghĩa là bạn đã không hoài nghi. Có loại biết khác bắt nguồn từ hoài nghi, bắt nguồn từ trưởng thành. Và khi loại biết đó tới, lần nữa bạn không chắc chắn. Nhưng bây giờ cái không chắc chắn có hương vị khác toàn bộ. Nếu bạn hỏi Phật về Thượng đế, ông ấy chắc đã giữ yên tĩnh. Đó là chỗ ông ấy cao siêu hơn Sri Aurobindo nhiều. Ông ấy chắc đã giữ im lặng tuyệt đối, ông ấy chắc đã không nói có hay không. Tại sao? - vì ông ấy nói, “Điều tối thượng là bao la vô cùng tới mức nói có sẽ là sai, nói không sẽ là sai, vì lời của chúng ta nhỏ bé thế chúng không thể chứa được điều tối thượng. Điều tối thượng chỉ có thể được truyền đạt qua im lặng.”
342 Một Thiền sư được hỏi, “Thầy có thể nói cái gì về Thượng đế không?” Thiền sư vẫn còn hoàn toàn im lặng; ông ấy đã nghe câu hỏi này với mắt mở và thế rồi ông ấy nhắm mắt lại. Vài khoảnh khắc trôi qua. Với người hỏi vài khoảnh khắc đó dường như rất dài. Người đó chờ đợi và trở nên bồn chồn, và thầy đã đi vào trong không gian khác nào đó. Có cực lạc lớn trên mặt ông ấy nhưng không có câu trả lời. Cực lạc đó là câu trả lời. Có im lặng hoàn toàn trong bản thể ông ấy, và im lặng này rung động khắp quanh ông ấy. Bạn có thể gần như chạm được vào nó, nó… nó rắn chắc thế. Nhưng người hỏi bồn chồn đã không nhận biết về điều đó chút nào; người đó quá bận tâm với câu hỏi của mình và người đó chờ câu trả lời. Người đó lay thầy và nói, “Thầy làm gì thế? Tôi đã hỏi một câu hỏi và thầy nhắm tịt mắt lại và thầy ngồi im lặng. Trả lời nó đi chứ!” Và thầy nói, “Nhưng nó là điều ta đang làm đây. Đây là câu trả lời của ta.” Chắc chắn điều này là cao siêu hơn câu trả lời của Sri Aurobindo nhiều. Nhưng người này, người hỏi, không được thoả mãn. Người đó muốn cái gì đó được truyền đạt miệng. Người đó nhấn mạnh và người đó không chịu rời khỏi thầy. Thế là thầy nói, “Thôi được.” Họ ngồi trên bờ sông. Thầy viết lên cát bằng ngón tay mình: thiền. Bây giờ, câu hỏi là về Thượng đế và câu trả lời là về thiền - nó hoàn toàn chả liên quan gì. Và người hỏi cũng
343 đúng mà hỏi, “Thầy đùa hay cái gì thế? Tôi đang hỏi về Thượng đế còn thầy viết lên cát: thiền.” Và thầy nói, “Đó là mọi điều ta có thể nói, hay điều đó là được phép nói. Ông hỏi về mục đích, ta nói về con đường, bởi vì mục đích là không thể nào hiểu thấu được - huyền bí thế, không cái gì có thể được nói về nó: Ta đơn giản có thể ngồi trong im lặng. Nếu ông có mắt để nhìn, nhìn đi! Nếu ông có tai để nghe, nghe đi! Nghe im lặng của ta và bài ca mà im lặng của ta đang là và âm nhạc nảy sinh ra trong nó. Nếu ông không thể nghe thấy nó được, điều đó đơn giản chỉ ra ông cần thiền. Cho nên thiền đi.” Người này nói, “Chỉ mỗi thế này - mỗi một từ, ‘thiền’? Thầy không thể nói rõ nó thêm một chút được sao?” Thầy viết lại bằng chữ to hơn: thiền. Đó là việc nói rõ hơn của thầy. Người này đâm phân vân và người này nói, “Nhưng thầy đơn giản lặp lại. Chỉ viết nó trong chữ to hơn thì cũng chẳng giúp gì.” Thế là thầy lại viết bằng chữ còn to hơn nữa: thiền. Thầy nói, “Không cái gì có thể được nói về nó cả. Ông sẽ phải làm nó. Ông sẽ phải là nó.” Có một loại bất định khi bạn không biết, bởi vì làm sao bạn có thể chắc chắn được khi bạn không biết? Và có một loại bất định khi bạn biết, bởi vì làm sao bạn có thể chắc chắn được về điều tối thượng? Nó bao la thế - chắc chắn về nó sẽ làm cho nó thành nhỏ, chắc chắn về nó sẽ chỉ ra rằng nó là trong việc hiểu thấu của bạn, rằng nó ở trong nắm tay của bạn. Và Thượng đế không thể bị sở hữu; ngược lại, bạn phải bị Thượng đế sở hữu.
344 Chấp nhận cái không của bạn đi, chấp nhận cái có của bạn đi, và đừng nghĩ rằng chúng là đối lập; chúng không phải vậy đâu. Cũng như không thể có dũng cảm nào mà không có hiểm nguy, vậy không thể có đức tin nào mà không có bất định, không có hoài nghi. Rủi ro là một