CHƯƠNG 12 AI SẼ PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM? Tôi luôn mong bạn đã trải qua một tuổi thơ trọn vẹn, nhưng dù sao quá khứ vẫn không thể thay đổi được. Điều duy nhất tôi có thể giúp bạn chính là tạo ra một sự thay đổi niềm tin để trả lời câu hỏi ai phải chịu trách nhiệm cho những đau khổ thời thơ ấu của bạn. Thay đổi này cực kì quan trọng, bởi chỉ khi nào bạn nhìn nhận một cách trung thực kẻ phải chịu trách nhiệm, bạn mới có thể chắc chắn vượt qua được cuộc sống nô lệ cho những lời tự trách móc này. Và nếu bạn còn tự đổ hết oán thán lên đầu mình, bạn sẽ phải chịu sự nhục nhã và thù ghét bản thân, rồi đến lúc bạn sẽ tìm cách để trừng phạt chính mình. Đi với nhịp độ của bạn Ở hai chương trước, nhiệm vụ chúng ta phải thực hiện mang bản chất lý trí. Tôi đã yêu cầu bạn khám phá, nhìn nhận và thấu hiểu. Trong chương này và những chương tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào những tầng bậc cảm xúc. Vì vậy, điều quan trọng trước hết là hãy làm chậm mình lại. Những công việc liên quan đến cảm xúc thì rất nặng nhọc và thường bạn sẽ tìm cách tránh né chúng. Nếu bạn cảm thấy mất thăng bằng, bạn có thể chậm lại và gác chuyện này sang một bên trong vài ngày. Nhưng nếu bạn thấy bản thân bỏ lỡ hết lần này đến lần khác, hãy đặt ra một giới hạn thời gian để bạn có thể quay lại và duy trì đều đặn. Bạn sẽ thấy việc tìm được ai đó hỗ trợ khi bạn bắt
https://thuviensach.vn đầu việc này là rất cần thiết. Khi bạn vớt lên được những chất liệu cảm xúc xấu nằm sâu dưới đáy lên bề mặt, một nhóm hỗ trợ hoặc bác sĩ tâm lý có thể giúp đưa ra những chỉ dẫn quý giá. Một người bạn thân, người yêu hay người thân có thể là một nguồn động viên lớn nhưng họ có thể bị tổn hại bởi cường độ cảm xúc quá mức của bạn. Bạn có thể cùng với người ấy đọc cuốn sách này trải qua mọi cảm giác ấy. Họ sẽ thấy cảm thông hơn nếu họ biết trước hai người đang chuẩn bị trải qua chuyện gì. Kẻ nào đó phải chịu trách nhiệm Tôi biết là mình đã nhắc đi nhắc lại câu này rất nhiều lần, nhưng tôi không thể nói bao nhiêu cho đủ để bạn hiểu hết tầm quan trọng của thông điệp này và để thẩm thấu được nó khó khăn đến mức nào: Bạn phải buông xả cảm giác tội lỗi vì những sự kiện đau thương trong quá khứ và hãy để nó quay về nơi nó thuộc về. Để giúp bạn trút bỏ những gánh nặng này, tôi đã soạn ra danh sách những điều mà các thân chủ của tôi đã mù quáng tự đổ lỗi cho bản thân. Để sử dụng danh sách này một cách hiệu quả, bạn hãy chuẩn bị cho mình một không gian yên tĩnh riêng tư để bản thân có thể đối thoại với đứa trẻ bên trong bạn. Để giúp việc này trực quan hơn bạn có thể lấy những tấm hình lúc bé ra, hãy nói lớn với đứa trẻ đó: “Bạn không phải chịu trách nhiệm vì...” và sử dụng danh sách sau để gắn vào câu đó sao cho đúng với bạn. “Bạn không phải chịu trách nhiệm vì...”: 1. Cách họ bỏ mặc và thờ ơ với bạn 2. Cách họ làm bạn cảm thấy thiếu tình thương và không đáng được yêu thương 3. Những câu nói ác ý và vô tâm
https://thuviensach.vn 4. Những cái tên mà họ gán cho bạn 5. Sự đau khổ của họ 6. Những vấn đề của họ 7. Họ lựa chọn chạy trốn khi có vấn đề xảy ra 8. Việc say xỉn của họ 9. Điều họ làm trong cơn say 10. Họ đánh bạn 12. Họ xâm hại bạn Hãy thêm vào bất cứ trải nghiệm đau thương và lặp đi lặp lại nào mà bạn cảm thấy đó là lỗi của mình vào danh sách. Phần thứ hai của bài tập này đó là trả những trách nhiệm này cho khổ chủ của nó - cha mẹ của bạn. Để đạt được sự tập trung cao độ vào bài tập, hãy nhắc lại những câu trong danh sách, nhưng hãy gắn chúng vào câu: “Cha mẹ của tôi phải chịu trách nhiệm vì...” Và thêm bất cứ điều gì bạn đã phải chịu đựng. Ngay từ lúc ban đầu bạn đã hiểu theo cách rất lý trí rằng tất cả đều không phải lỗi của bạn, nhưng đứa trẻ trong bạn vẫn sẽ cảm thấy có lỗi. Sẽ tốn khá lâu để cảm xúc có thể theo kịp với nhận thức mới của bạn. Để làm được điều ấy, bạn sẽ cần phải thực hành bài tập này nhiều lần. “TÔI KHÔNG NGHĨ HỌ CÓ Ý XẤU” Bạn có thể cảm thấy cực kì e ngại khi gán trách nhiệm cho những người cha mẹ của bạn nếu họ là một người yếu đuối, bệnh tật, và có những vấn đề quá lớn ở nơi họ, hoặc họ ra vẻ làm mọi chuyện với mục đích tốt. Les đã phải chăm sóc người em nhỏ lúc mới 8 tuổi sau khi mẹ của anh bị
https://thuviensach.vn suy sụp tinh thần, câu chuyện của anh là một ví dụ rất trực quan cho tình thế tiến thoái lưỡng nan này. Tôi nói với Les rằng đa số những chuyện anh gặp khó khăn với phụ nữ khi anh đã trưởng thành có liên quan trực tiếp với những gánh nặng và trách nhiệm anh đã tự nhận lấy khi còn là một đứa trẻ. Les vẫn không chịu tin điều đó, mặc dù anh ấy đã hoàn thành danh sách trách nhiệm trong phần trước. LES: Nhưng đó là trách nhiệm của tôi. Mẹ tôi, bà ấy quá khổ. Và vẫn còn khổ đến tận bây giờ. Bà cần tôi. Tôi chỉ muốn mọi thứ tốt hơn cho bà ấy. SUSAN: Bạn đã chịu trách nhiệm cho bà ấy được bao lâu rồi? LES: Từ lúc tôi 8 tuổi SUSAN: Vậy ai có trách nhiệm đối với bạn? LES: Tôi nghĩ là tôi luôn cảm thấy phải có trách nhiệm với mọi người kể cả bản thân. SUSAN: Sẽ ra sao nếu bạn để cha mẹ tự chịu trách nhiệm cho họ? LES: Làm sao có thể đối xử như vậy với một người luôn trầm cảm, đáng thương và chưa hề sống được một ngày vui vẻ nào trên đời chứ. Đó không phải lỗi của bà ấy. Bà ấy đã đi khám nhiều bác sĩ rồi. Bà đã cố vực dậy, bà không muốn làm một người bệnh nữa. SUSAN: Đó cũng không phải trách nhiệm của bạn. Còn cha bạn thì sao? Sao ông ấy bỏ việc dễ dàng vậy? Khi nào thì ông ấy có thể sống đúng nghĩa một người trưởng thành đây? LES (sau một lúc suy nghĩ): Cô biết đó, tôi chưa bao giờ nghĩ theo kiểu đó. Có lẽ ông ấy yếu đuối thôi.
https://thuviensach.vn SUSAN: Tôi nhận ra một điều là những người như cha mẹ bạn, họ không thực hiện hành vi bạo hành theo cách dễ nhận thấy. Nhưng có rất nhiều hành vi bạo hành theo kiểu nhân từ ở đây. Rõ nhất là sự thờ ơ về mặt cảm xúc, không ai quan tâm đến cuộc đời của bạn. Bạn chẳng hề có tuổi thơ. Điều quan trọng chính là không phải đổ hết tội lỗi lên đầu họ, mà bạn chỉ cần có thể trút bỏ được gánh nặng về trách nhiệm mà bạn phải mang vác. Les đã để điều đó từ từ thấm vào suy nghĩ của anh. Anh ấy đã làm quen với nhận thức mới này trong suốt buổi điều trị còn lại. Từ ngày đó, tiến bộ của anh càng nhanh chóng hơn. Bạn có thể nhận ra cha mẹ mình có thể quá vô dụng, luôn u uất, bệnh tật, hay hồn phách trên mây nhưng bạn vẫn thông cảm với những khiếm khuyết của họ. Cuối cùng cha mẹ bạn vẫn chẳng có được điểm nào tiến bộ. Cách đây ba mươi hay bốn mươi năm trước, nhiều người rất ngại đến phòng khám. Cha mẹ của bạn có thể thụ động đến nỗi họ có vẻ rất vô dụng. Và với vẻ ngoài ấy của họ, bạn có thể sẽ tin rằng họ chẳng thể làm ra điều gì gây hại. Trong nhiều trường hợp, tôi chắc chắn sẽ có việc cố ý gây hại, nhưng ta không cần quá chú tâm vào việc xác định cố ý hay vô tình ấy mà cần chú ý tới hậu quả gây ra ra sao. Nếu tổn thương gây ra bởi những bậc cha mẹ nhu nhược thì việc cố ý hay không cũng không có quá nhiều ý nghĩa. Những bậc cha mẹ nhu nhược phải chịu trách nhiệm vì những việc họ làm cũng như không làm. Để giúp Les bắt đầu hiểu được hoàn cảnh thực tế anh đã trải qua, tôi dùng một chiếc ghế trống để tượng trưng cho cha mẹ anh và chính tôi đã nhập vai Les. Tôi muốn Les nghe được những lời mà anh chưa bao giờ dám nói với bản thân. SUSAN (trong vai Les): Cha và mẹ, khi con còn nhỏ, con cảm thấy chẳng có ai bên cạnh con. Con thấy sợ và cô đơn, và con thắc mắc tại
https://thuviensach.vn sao không ai thèm ngó ngàng tới con. Con không hiểu được tại sao con phải chăm sóc mẹ mà cha lại không làm điều đó. Con không hiểu tại sao con không có quyền được làm một đứa trẻ. Con đã luôn nghĩ chẳng ai yêu thương mình. Con vẫn luôn cảm thấy như vậy. Đến khi nào hai người mới chịu trưởng thành? Con chán việc phải làm chỗ dựa cho gia đình, cảnh phải gánh trách nhiệm cho hai người nữa. Con không muốn phải chịu trách nhiệm cho cả thế giới. Con chán phải đổ lỗi cho bản thân vì mọi chuyện không như ý. Con rất thương mẹ vì mẹ bệnh và mẹ không vui, nhưng đó không phải lỗi của con! LES: Tất cả những điều cô nói đều đúng. Tôi thật sự đã cảm thấy như vậy. Nhưng tôi không bao giờ có thể nói ra điều tôi suy nghĩ với họ. SUSAN: Chắc cũng lâu lắm rồi nhỉ. Nhưng điều quan trọng bây giờ là làm sao có thể nói điều đó với con người hiện tại của bạn. Sau này khi chúng ta đã tập luyện nhuần nhuyễn và bạn cảm thấy chắc chắn hơn, bạn có thể sẽ muốn đưa ra lựa chọn khác. Les đã bắt đầu nhìn nhận cha mẹ anh ấy như những người trưởng thành và do đó họ có những trách nhiệm căn bản đối với con cái họ. Bởi vì cha mẹ anh không làm tròn trách nhiệm cả về thể chất lẫn tinh thần đối với con cái, cho nên cha mẹ anh, cũng như bao bậc cha mẹ nhu nhược khác, đã tạo ra một phiên bản lỗi của mối quan hệ cha mẹ và con cái. Một khi Les đã nhận thức được đúng đắn, tin tưởng và cảm nhận được những sự thật cơ bản này, anh ấy có thể thoát khỏi vòng tròn đổ lỗi cho bản thân, thứ đã tiếp sức cho chủ nghĩa điên cuồng vì công việc và đã hủy hoại khả năng yêu thương của anh. “ANH ẤY ĐÃ HOÀN TOÀN MẤT KIỂM SOÁT”
https://thuviensach.vn Những người trưởng thành có tiền sử bị bạo hành lúc còn nhỏ thường gặp khó khăn trong việc nhìn nhận trách nhiệm thuộc về ai. Ta nên nhớ rằng gật đầu trước những cáo buộc chính là một cách sinh tồn đối với những đứa trẻ bị bạo hành. Chúng sẽ cố giữ hình tượng “gia đình văn hóa” bằng cách tin rằng chúng là những đứa trẻ hư thay vì cha mẹ chúng sai. Niềm tin này là nguồn gốc của tất cả những đặc điểm hành vi tự huyễn hoặc gây hủy hoại bản thân, xuất hiện ở tất cả những người trưởng thành có tiền sử bị bạo hành. Những niềm tin này có thể được thay đổi. Joe là một sinh viên tốt nghiệp khoa Tâm Lý đã từng bị đánh đập dã man bởi người cha bạo lực và nghiện rượu của mình, anh đã đến tham gia điều trị với tôi. Trong buổi điều trị đầu tiên, anh đã là một ví dụ sống cho thấy thói quen đổ lỗi cho bản thân có thể kéo dài dai dẳng như thế nào. JOE: Khi tôi nghĩ về tuổi thơ của mình, tôi có thể thấy cha tôi luôn làm điều xấu xa. Nhưng tôi vẫn tự biện minh cho ông ấy bởi tôi tin mọi điều ông làm đều muốn tốt cho tôi. Tôi ý thức được rằng những điều cha tôi làm rất tệ hại và không đứa trẻ nào đáng phải nhận lãnh những điều đó. Nhưng trong tâm khảm, tôi vẫn nghĩ mình là một đứa hư hỏng đáng bị như vậy. Và tôi vẫn cảm thấy hối hận đến chết khi đã không thể bảo vệ mẹ tôi. SUSAN: Anh đã sống sót bằng cách nhận tất cả điều xấu vào