CHƯƠNG 2 Cuối tháng Mười năm 1939, hai hạ sĩ quan trẻ người Đức bước vào showroom của hãng J. C. Buchheister and Company trên phố Stradom, Cracow, đòi mua vài súc vải đắt tiền để gửi về nhà. Viên thư ký người Do Thái đứng quầy, ngực đính ngôi sao vàng, giải thích rằng bổn tiệm không bán lẻ mà chỉ cung cấp cho nhà máy may và bán buôn cho các cửa hàng. Hai người lính không bị thuyết phục. Đến khi thanh toán, họ chớt nhả đưa ra một tờ tiền giấy Bavaria năm 1858 và một tấm ngân phiếu lưu hành ở Vùng Quản hạt của Quân đội Đức năm 1914. “Tiền xịn đấy,” một người bảo tay thu ngân Do Thái. Đó là hai thanh niên trai tráng đã dành cả mùa xuân và mùa hè cho việc thao luyện, và đầu thu vừa mang đến cho họ một chiến thắng dễ dàng cùng mọi đặc quyền của những kẻ chinh phục một thành phố ngọt ngào. Người thu ngân bằng lòng giao dịch và tiễn họ ra khỏi cửa hàng trước khi vào sổ trên máy tính tiền. Sau đó cùng ngày, viên quản lý sổ sách kế toán trẻ người Đức, một nhân viên được tổ chức có cái tên gọn ghẽ là Quỹ Tín thác Đông phương chỉ định tiếp quản và điều hành các doanh nghiệp Do Thái, tạt qua cửa hàng. Đây là một trong hai nhân viên người Đức được giao phụ trách Buchheister. Người đầu tiên là Sepp Aue, viên quản lý, một người đàn ông trung niên, không tham vọng, và người thứ hai là gã thanh niên hăm hở này. Anh ta kiểm tra sổ sách và hộp thu ngân, rồi nhặt ra tờ tiền vô giá trị. Cái này là sao, tờ giấy bạc âm phủ này? Người thu ngân Do Thái tường trình lại sự việc; tay quản lý sổ sách cáo buộc ông ta đánh tráo tiền złoty thật bằng hai tờ bạc cổ. Sau đó cùng ngày, tại nhà kho ở tầng trên của hãng Buchheister, gã hăm hở nọ báo cáo với Sepp Aue và nói họ cần báo
Schutzpolizei (22) . Cả Herr Aue lẫn viên kế toán trẻ đều biết, điều này sẽ dẫn đến việc người thu ngân sẽ bị tống vào nhà tù SS trên phố Montelupich. Viên kế toán trẻ cho rằng như thế sẽ làm đám nhân viên Do Thái còn lại ở Buchheister sáng mắt ra. Nhưng ý tưởng này làm Aue phiền lòng, vì ông ta cũng có một bí mật khó nói - bà ông ta cũng là người Do Thái, dù chưa ai phát hiện ra chuyện này. Aue cử một cậu bé giúp việc báo tin cho viên kế toán ban đầu của công ty, một người Ba Lan gốc Do Thái tên là Itzhak Stern, đang cúm nghỉ ở nhà. Là một sự bổ nhiệm nặng tính chính trị, Aue có ít kinh nghiệm về kế toán. Ông ta muốn Stern đến văn phòng để xử lý vụ bế tắc quanh mấy súc vải. Cậu bé đưa tin vừa đi đến nhà Stern ở Podgórze thì thư ký của Aue bước vào và thông báo có một Herr Oskar Schindler đang đợi bên ngoài, nói rằng mình có hẹn. Aue bước ra phòng ngoài và thấy một người đàn ông trẻ, cao lớn, điềm tĩnh như một con chó ngao, đang bình thản hút thuốc. Họ đã gặp nhau ở bữa tiệc đêm qua. Oskar tới dự cùng một cô gái Sudeten gốc Đức tên là Ingrid, đang là Treuhänder, tức quản lý, ở một công ty kim khí Do Thái, cũng giống như Aue đang là Treuhänder ở Buchheister. Họ là một cặp đặc biệt cuốn hút, Oskar và cô nàng Ingrid này, yêu nhau thật tình, sành điệu, có nhiều bạn bè trong Abwehr. Herr Schindler có nguyện vọng gây dựng sự nghiệp ở Cracow. Dệt may? Aue gợi ý. “Không chỉ có quân phục. Thị trường nội địa Ba Lan đủ lớn và đủ trượt giá cho tất cả chúng ta. Ngài có thể xem qua Buchheister nếu thấy hứng thú,” ông ta khuyến khích Oskar, không biết rằng đến hai giờ chiều mai mình sẽ hối hận vì sự hữu hảo bồng bột này. Schindler nhìn ra có thể Herr Aue đã nghĩ lại về lời mời này. Nếu như không phiền, Herr Treuhänder, Oskar gợi ý… Herr Aue đáp không đâu và dẫn Schindler đi xuyên nhà kho và
qua một khoảng sân đến xưởng dệt, nơi từng súc vải khổng lồ vàng óng đang được kéo ra từ máy dệt. Schindler hỏi viên Treuhänder có gặp khó khăn gì với người Ba Lan không. Không, Sepp đáp, họ hợp tác thôi. Có hơi sốc một tí. Nói cho cùng, đây cũng không hẳn là một nhà máy đạn dược. Ở Schindler toát ra khí phái của một người quen biết rộng rõ ràng đến nỗi Aue không nhịn nổi buông ra vài câu thăm dò. Herr Schindler có quen biết ở bên Ủy ban Quân giới không? Tướng Julius Schindler chẳng hạn. Khéo hai vị lại là bà con. Có hay không thì có khác gì đâu, Herr Schindler khéo léo hóa giải câu hỏi (thực tình hai người không có họ hàng gì). So với nhiều người thì ông ấy còn khá chán, Oskar nói. Aue tán thành. Nhưng ông ta sẽ chẳng bao giờ được ăn tối hay cụng ly với tướng Schindler; khác biệt là ở chỗ đó. Trên đường quay lại văn phòng, họ gặp Itzhak Stern, viên kế toán người Do Thái của Buchheister, đang ngồi đợi trên ghế do thư ký của Aue mang cho, vừa xì mũi vừa ho sù sụ. Ông đứng dậy, ấp hai tay lên trước ngực, đôi mắt tròn xoe dõi theo hai kẻ chinh phục lại gần, đi qua mặt mình, bước vào văn phòng. Tại đây Aue mời Schindler một ly rượu, rồi xin lỗi, để Oskar lại bên lò sưởi, và ra ngoài nói chuyện với Stern. Stern rất gầy, và ở ông toát ra một vẻ khô khan trí giả. Ông vừa có phong thái của một học giả Talmud, vừa giống một trí thức Âu châu. Aue kể cho ông nghe chuyện tay thu ngân với hai hạ sĩ quan nọ, và phỏng đoán của viên kế toán trẻ người Đức. Ông ta lấy trong két ra hai tờ giấy bạc: tờ Bavaria 1858, và tờ 1914. “Tôi nghĩ chắc ông đã hình thành một thủ tục kế toán để xử lý tình huống này,” Aue nói. “Chuyện này gần đây chắc hẳn xảy ra thường xuyên ở Cracow.” Itzhak Stern cầm lấy hai tờ bạc và săm soi. Quả thực tôi đã xây dựng một quy trình cho việc này, ông trả lời Herr Treuhänder. Không hề mỉm cười hoặc nháy mắt, ông đến bên lò sưởi ở cuối
phòng và thả hai tờ bạc vào đó. “Tôi bỏ những giao dịch này khỏi mục lỗ-lãi, và ghi vào mục “hàng mẫu miễn phí,” ông nói. Có rất nhiều hàng mẫu miễn phí từ tháng Chín trở lại đây. Aue thích tác phong gọn gàng, tỉnh rụi của Stern với hai vật chứng nọ. Ông ta bật cười, đọc thấy trên gương mặt gầy gò của viên kế toán những phức tạp của chính Cracow, chất lọc lõi địa phương của một thành phố nhỏ. Những bài ấy chỉ dân bản xứ mới thuộc. Ở phòng trong, Herr Schindler đang đợi, rất cần thông tin từ người bản xứ. Aue đưa Stern vào phòng giám đốc gặp Herr Schindler, người đang đứng ngắm ngọn lửa, một bình rượu dẹt (23) mở nắp hờ hững trên tay. Ý nghĩ đầu tiên đến với Itzhak Stern là, Người Đức này thuộc loại không thao túng được. Aue cũng mang phù hiệu của Führer (Quốc trưởng), một chữ thập ngoặc nhỏ, đại khái như người ta đeo phù hiệu câu lạc bộ xe đạp. Nhưng chiếc huy hiệu to bằng đồng bạc của tay Schindler cao lớn này thì phản chiếu ánh lửa trên nền men sứ đen. Nó, cùng với khí phái sang trọng của người đàn ông trẻ này, càng thêm phần đại diện cho nỗi khổ ải mùa thu của Stern, trong thân phận một người Do Thái Ba Lan cảm cúm. Aue giới thiệu hai người. Tuân thủ sắc lệnh do Toàn quyền Frank ban hành, Stern thông báo: “Tôi phải cho ngài biết, thưa ngài, tôi là người Do Thái.” “À,” Herr Schindler gầm gừ đáp. “Tôi là người Đức. Thế là ta biết nhau rồi nhé.” Quý hóa quá, Stern gần như kín đáo lẩm bẩm sau chiếc mùi soa sũng nước. Vậy thì bãi bỏ sắc lệnh đi. Chẳng là trên cổ Itzhak Stern - dù Trật tự Mới ở Ba Lan mới bước sang tuần thứ bảy - đã tròng vào không chỉ một mà nhiều sắc lệnh. Hans Frank, Toàn quyền Ba Lan, đã khởi xướng và ký ban hành sáu sắc lệnh hạn chế, cho viên Khâm sứ, Tiến sĩ Otto
Wächter, một Gruppenführer (tương đương Thiếu tướng) SS, thực thi. Bên cạnh việc phải khai báo nguồn gốc của mình, còn phải mang một loại chứng minh thư có vạch vàng để phân biệt. Hội đồng Lập pháp chỉ vừa cấm việc giết mổ động vật theo luật Do Thái và áp dụng lao động cưỡng bức đối với người Do Thái được ba tuần khi Stern đứng ho trước mặt Schindler. Và khẩu