phần lớn chuyến đi, đó
chỉ là một sự an ủi trước cái chết không hơn. Khi Oskar đi dọc đoàn tàu, ban phát một lòng từ bi gần như vô nghĩa, vây quanh là tiếng cười của SS, có thể thấy rằng ông không còn liều lĩnh nữa, mà đã thành như bị ma nhập. Chính Amon cũng nhận thấy bạn mình đã bước lên một ngưỡng mới. Mấy trò điên rồ này, từ kéo vòi cứu hỏa đến tận toa cuối cùng, hay hối lộ một hạ sĩ quan trước mặt đông đảo binh sĩ SS - chỉ cần một thay đổi sắc thái nhỏ nhoi trong điệu cười của Scheidt hay John hay Hujar cũng đủ cấu thành một cáo buộc tập thể với Oskar, điều Gestapo không thể bỏ qua. Thế rồi Oskar sẽ phải vào Montelupich, và với những cáo buộc về chủng tộc trước đây tiếp theo có lẽ là Auschwitz. Thành thử Amon không khỏi kinh hãi khi thấy Oskar nhất quyết đối xử với những kẻ sắp chết như thể bà con nghèo của ông, đang đi toa hạng ba đến một cái đích thực thụ. Độ hơn hai giờ, đầu máy kéo cả chuỗi toa gia súc thảm thương ấy ra đường chính, và tất cả vòi cứu hỏa có thể thu lại. Schindler đưa Amon và bộ yên trở về tư dinh. Amon nhận thấy Oskar vẫn trầm tư và, lần đầu tiên từ khi họ hợp tác với nhau, gã khuyên ông bạn về cách sống. Anh phải thoải mái đi, gã nói. Anh không thể đuổi theo mọi đoàn tàu rời khỏi nơi này được. * Adam Garde, kỹ sư và tù nhân ở Emalia, cũng nhận thấy dấu hiệu của chuyển biến này ở Oskar. Tối 20 tháng Bảy, một người lính SS tới lán của Garde và dựng anh dậy. Herr Direktor gọi xuống bốt gác và nói cần gặp kỹ sư Garde về việc chuyên môn ở văn phòng của ông. Garde lên và thấy Oskar đang nghe đài, mặt đỏ bừng, trên bàn có chai rượu và hai cái ly. Dạo ấy, sau bàn có một tấm địa đồ châu Âu. Thời Đức đang bành trướng thì nó không có ở đây, nhưng Oskar xem ra đặc biệt quan tâm đến sự thu hẹp các Mặt trận của Đức. Tối nay, ông nghe đài Deutschlandsender chứ không phải
BBC như mọi khi. Trên đài đang phát ra tiếng nhạc hào hứng, như khúc dạo đầu đã thành thông lệ trước mỗi tuyên bố quan trọng. Oskar đang chăm chú lắng nghe. Khi Garde bước vào, ông đứng dậy lùa anh kỹ sư trẻ vào ghế. Ông rót cognac, đưa vội cho anh. “Có kẻ vừa ám sát Hitler,” Oskar nói. Tin có từ đầu giờ tối, và tiết lộ Hitler đã thoát chết. Chúng khẳng định y sẽ sớm phát biểu trước nhân dân Đức. Nhưng vẫn chưa thấy gì. Vài giờ đã qua mà chưa thấy y xuất hiện. Và chúng phát rất nhiều Beethoven, giống như lần Stalingrad thất thủ. Oskar và Garde ngồi cùng nhau trong nhiều giờ. Một hành vi phản nghịch, một tên Do Thái và một người Đức, cùng nghe đài - suốt đêm, nếu cần - để xem Führer đã chết chưa. Adam Garde, dĩ nhiên, cũng chung nỗi khổ nín thở vì hy vọng. Anh thấy cử chỉ của Oskar đầy uể oải, như thể việc Lãnh tụ có thể đã chết khiến cơ bắp ông chùng xuống. Ông uống nhiệt tình và giục Garde cạn chén. Nếu thế thật, Oskar nói, thì dân Đức, những người Đức bình thường như ông, có thể bắt đầu chuộc tội. Tất cả chỉ bởi ai đó thân cận với Hitler đã có can đảm xóa sổ y khỏi mặt đất này. SS coi như xong, Oskar nói. Sáng mai là Himmler đã vào tù rồi. Oskar nhả từng cụm khói. Ôi, Chúa ơi, ông nói, được thấy ngày tàn của chế độ này mới nhẹ nhõm làm sao! Bản tin mười giờ tối chỉ nhắc lại thông báo cũ. Âm mưu ám sát Führer đã thất bại, và Führer sẽ phát biểu trong vài phút nữa. Một tiếng sau, khi không thấy giọng Hitler trên đài, Oskar tìm đến một ảo tưởng khá phổ biến với nhiều người Đức khi chiến tranh sắp kết thúc. “Loạn lạc qua rồi,” ông nói. “Thế giới đã tỉnh táo trở lại. Đức có thể liên minh với phương Tây để chống Nga.” Ước nguyện của Garde khiêm tốn hơn. Trong tình huống xấu nhất, anh hy vọng sẽ có một ghetto như thời Franz Josef. Họ càng uống, nhạc càng chơi, khả năng châu Âu đêm nay sẽ dâng cho họ cái chết thiết yếu để đầu óc nó trở lại lành mạnh càng rõ rệt. Họ lại là công dân của lục địa; không còn là tù nhân
và Herr Direktor nữa. Radio vẫn lặp lại lời hứa phát đi thông điệp của Führer, và mỗi lần như thế Oskar càng cười dữ hơn. Đã quá nửa đêm, và họ chẳng buồn chú ý tới lời hứa ấy nữa. Ở thành Cracow hậu-Führer này hơi thở của họ bỗng nhẹ hơn. Họ đoán đến sáng người ta sẽ nhảy múa khắp mọi quảng trường, mà chẳng gặp sự trừng phạt nào. Wehrmacht sẽ bắt giam Frank ở lâu đài Wawel và bao vây trụ sở SS trên phố Pomorska. Gần một giờ sáng, diễn văn của Hitler được phát đi từ Rastenberg. Oskar quá đinh ninh mình sẽ chẳng bao giờ phải nghe lại giọng nói ấy đến nỗi những giây đầu ông không nhận ra, dù nó rất quen thuộc, ngỡ đấy là phát ngôn viên đảng Quốc xã tiếp tục trì hoãn tình hình. Nhưng Garde nghe từ chữ đầu tiên, và biết đó là giọng ai. “Hỡi các đồng chí Đức,” giọng nói bắt đầu. “Tôi phát biểu hôm nay, một là để các đồng chí nghe giọng tôi, biết tôi vẫn bình an vô sự, hai là để các đồng chí được biết một tội ác vô tiền khoáng hậu trong lịch sử Đức.” Bài diễn văn kết thúc sau bốn phút, và có đề cập tới những kẻ phản loạn. “Lần này chúng ta sẽ thanh toán sòng phẳng với chúng theo truyền thống của những người Quốc xã.” Adam Garde chưa bao giờ thực sự tin vào cái ảo tưởng mà Oskar cốn