phần mức lương cơ bản năm của mình, ngay cả nếu phần đó là 75%. Ồ, bạn chỉ nhận được một phần. Bạn muốn bội số nhân kia. Bạn muốn gấp hai lần mức lương cơ bản hằng năm của mình, ba lần, bốn lần mức lương cơ bản hằng năm của mình, khi nhận thưởng." [304] Trong cơn hưng phấn của tháng 4/1999, đội bóng Houston Astros thậm chí đã đổi tên sân bóng của mình thành sân Enron.
Vấn đề duy nhất ở chỗ, giống như Hệ thống của John Law, "hệ thống" của Enron là một màn gian lận tinh vi dựa trên sự thao túng thị trường và sổ sách gian lận. Trong các cuốn băng được công bố rộng rãi năm 2004, có thể nghe thấy các nhà giao dịch của Enron yêu cầu Công ty Điện lực El Paso đóng cửa sản xuất nhằm giữ giá. Một đoạn trao đổi khác nói về "toàn bộ số tiền các ông lấy cắp được từ những bà già nghèo khổ ở California". Kết quả của các âm mưu như vậy không chỉ là giá cao hơn như Enron muốn, mà còn cả việc người tiêu dùng mất điện. Trong vòng chỉ có sáu tháng sau khi luật phi điều tiết có hiệu lực, California đã phải chịu không dưới 38 lần mất điện luân phiên. (Trong một cuốn băng khác, các nhà kinh doanh đang xem phóng sự truyền hình về cháy rừng ở California đã kêu lên, "Cháy đi, cưng, cháy đi!" trong lúc các cột điện cao thế oằn xuống và sụp đổ.) Ngay cả với những thủ đoạn thị trường như vậy, tài sản và lợi nhuận kê khai của công ty vẫn là con số thổi phồng lên quá mức, trong khi nợ nần và thua lỗ được giấu dưới cái gọi là các pháp nhân có mục đích đặc biệt (special-purpose entity - SPE) không được đưa vào các báo cáo kết toán tổng hợp của công ty. Cứ mỗi quý, các nhà điều hành của công ty lại sử dụng thêm nhiều cách phù phép để làm cho các khoản lỗ thực trông giống như lợi nhuận tràn trề. Skilling đã leo lên vị trí cao nhất bằng cách khai thác các kỹ thuật tài chính mới như cách hạch toán điều chỉnh theo thị trường (mark-to-market) và chứng khoán hóa các khoản nợ (debt securitization). Song thậm chí ngay cả giám đốc tài chính Andrew Fastow cũng không thể nào nắn bóp thua lỗ thành lợi nhuận mãi được, nhất là khi ông ta bắt đầu sử dụng các SPE kiểu như công ty được đặt tên rất khéo là Chewco Investments [305] để hốt tiền một cách bất chính vào túi mình và các thành viên cấp cao khác. Trên hết, nhánh kinh doanh quốc tế của Enron đã chảy máu tiền từ giữa thập niên 1990, ngoạn mục nhất là sau vụ hủy bỏ một dự án nhà máy phát điện lớn ở bang Maharashtra của Ấn Độ. EnronOnline, hệ thống giao dịch hàng hóa trên mạng đầu tiên, có doanh số bán ra lớn; song liệu nó có làm ra đồng tiền nào không? Ở Houston, cảm giác hưng phấn bắt đầu biến mất; giới tay trong bắt đầu cảm thấy các triệu chứng đầu tiên của tình trạng u ám. Các SPE của Fastow được đặt cho những cái tên ngày càng gở như: Raptor I, Talon [306] . Ông ta và những người khác đã lén lút đổi tiền lấy 924 triệu đô la từ các cổ phiếu Enron trong lúc tình hình còn tốt đẹp. Các nhà đầu tư được đảm bảo là giá cổ phiếu của Enron chẳng bao lâu nữa sẽ đạt 100 đô la. Song khi Skilling đột ngột tuyên bố từ chức (do "các lý do cá nhân") ngày 14/8/2001, giá đã tụt xuống dưới 40 đô la. Cũng trong tháng đó Sherron Watkins đã viết thư cho Lay để bày tỏ sự lo ngại của bà rằng Enron sẽ "nổ tung giữa làn sóng các vụ bê bối về kế toán". Đó đúng là điều đã xảy ra. Ngày 16/10, Enron thông báo lỗ quý III là 618 triệu đô la và
vốn cổ đông bị giảm 1,2 tỷ đô la. Tám ngày sau, trong lúc đang chờ điều tra của ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC), Fastow đã từ chức giám đốc tài chính. Ngày 8/11, công ty bị buộc phải xem xét lại lợi nhuận của mình trong năm năm trước đó. Khoản phóng đại được phát hiện lên tới 567 triệu đô la. Khi Enron nộp đơn xin phá sản ngày 2/12/2001, người ta phát hiện ra bảng cân đối đưa kiểm toán đã rút bớt nợ dài hạn của công ty 25 tỷ đô la: tức khoản nợ thực không phải 13 tỷ mà là 38 tỷ đô la. Đến lúc này, trạng thái u ám đã trở thành cuộc rút vốn ra, và hoảng loạn lại bám sát gót. Đến cuối năm 2001, cổ phiếu Enron chỉ còn có giá 30 xu. Tháng 5/2006, Lay bị tuyên bố là có tội đối với toàn bộ 10 cáo buộc chống lại ông, trong đó có tội âm mưu, nói dối, gian lận chứng khoán và gian lận ngân hàng. Skilling bị tuyên bố là có tội đối với 18 trong số 27 cáo buộc. Lay đã chết trước khi tòa kết án trong khi đi nghỉ tại Aspen, Colorado. Skilling bị kết án 24 năm 4 tháng tù và bị buộc phải trả 26 triệu đô la cho quỹ lương hưu Enron; ông ta đang chờ kháng án. Tổng cộng là mười sáu người đã nhận tội đối với các cáo buộc liên quan đến Enron và năm người khác (cho đến nay) bị tuyên bố là có tội tại các phiên xử. Nhà kiểm toán của công ty, hãng Arthur Andersen, đã bị lụn bại bởi vụ bê bối này. Tuy nhiên, người thua cuộc lớn nhất là các nhân viên thường và các cổ đông nhỏ, khi các khoản tiết kiệm của họ biến thành tro bụi bay theo gió, giống như hàng triệu đồng livre bị mất trong vụ sụp đổ Mississippi. Được phát minh ra gần như đúng bốn trăm năm trước, công ty cổ phần trách nhiệm hữu hạn đúng là một định chế kỳ diệu, cũng giống như thị trường chứng khoán là nơi mà quyền sở hữu công ty có thể được mua và bán. Song trong suốt lịch sử tài chính, đã có rất nhiều công ty gian dối, cũng như rất nhiều thị trường thiếu lý trí. Thực tế là hai thứ này luôn song hành với nhau - bởi vì khi những con bò đang điên cuồng phóng thì đó cũng là lúc người ta dễ bị cuốn theo nhảy lên cưỡi chúng. Tuy nhiên vai trò quan trọng hầu như luôn nằm ở các nhà ngân hàng trung ương, được xem là những người chăn bò, có nhiệm vụ kiểm soát đàn gia súc. Rõ ràng là nếu không có ngân hàng Banque Royale của mình thì Law chắc hẳn không bao giờ đạt được điều ông ta muốn. Cũng rõ ràng không kém, nếu không có chính sách tiền tệ nới lỏng của Cục Dự trữ Liên bang vào thập niên 1990, Ken Lay và Jeff Skilling chắc hẳn sẽ phải vật lộn mới đẩy được giá cổ phiếu Enron lên 90 đô la. Ngược lại, cuộc Đại Suy thoái đã cho ta bài học nhớ đời về mối nguy hại của một chính sách tiền tệ thắt chặt quá mức khi thị trường chứng khoán sụp đổ. Tránh lặp lại lịch sử cuộc Đại Suy thoái đôi khi được xem như một mục đích có thể biện minh cho bất kỳ phương tiện nào. Song lịch sử Công ty Đông Ấn của Hà Lan, công ty cổ phần trước nhất, cho thấy rằng với một số tiền đáng tin cậy như loại được cấp bởi Ngân hàng Giao dịch Amsterdam, có thể giúp tránh được các cơn bùng-vỡ bong bóng của thị
trường chứng khoán. Suy cho cùng, con đường của các thị trường tài chính không bao giờ có thể bằng phẳng như ta mong muốn. Chừng nào kỳ vọng của con người còn xoay từ lạc quan quá mức sang bi quan quá mức - từ tham lam sang sợ hãi - thì giá chứng khoán sẽ còn có xu hướng đi theo một đường thất thường, thực chất là một con đường không khác gì những đỉnh nhọn lởm chởm của dãy núi Andes. Với tư cách là nhà đầu tư, bạn buộc phải hy vọng rằng khi bạn phải quay xuống từ đỉnh cao của sự hưng phấn, đó sẽ là con đường trên sườn núi trượt tuyết thoai thoải chứ không phải qua một vách đá dựng đứng. Song chẳng lẽ chúng ta không thể làm được gì để bảo vệ mình khỏi những cú ngã thực và ảo? Như chúng ta sẽ thấy trong