Bûác tranh cuãa Joe Hêìu hïët moåi ngûúâi àïìu biïët rùçng nhûäng nùm àêìu tiïn cùæp saách àïën trûúâng coá thïí aãnh hûúãng quan troång àïën caã möåt àúâi. Chuáng thûúâng taác àöång àïën sûå thaânh àaåt trong cuöåc söëng vaâ loâng tûå troång cuãa chuáng ta. Cha meå cuãa Joe cuäng vêåy. Hoå baão àaãm cho noá möåt cuöåc söëng gia àònh traân àêìy yïu thûúng vaâ sûå dûúäng duåc töët nhêët. Noá thñch thuá tiïëp nhêån moåi hiïíu biïët, noá àaánh vêìn roä raâng baãng chûä caái vaâ noá biïët àïëm àïën mûúâi. Àuáng vêåy, noá sùén saâng àïí vaâo lúáp möåt. Joe hùng haái cùæp sach àï á ën trûúâng. Noá thñch caác baån cuâng lúáp vaâ boån chuáng cuäng thñch noá. Noá thñch cö giaáo vaâ nhêån àûúåc sûå khuyïën khñch cuãa cö giaáo lêîn cuãa cha meå. Dûúâng nhû têët caã caác biïíu hiïån àïìu hûúáng àïën thaânh cöng; tuy vêåy, thaânh cöng laåi neá traánh noá. Joe bùæt àêìu gùåp khoá khùn. Noá khöng thïí nùæm bùæt àûúåc bûúác ài nhanh choáng úã chung quanh. 10 Haåt giöëng têm höìn
Ngay luác noá sùæp hiïíu möåt vêën àïì, cö giaáo laåi chuyïín sang vêën àïì khaác hoùåc baâi hoåc khaác. Cuöëi nùm lúáp möåt, noá tuåt hêåu so vúái nhiïìu àûáa baån vaâ àêm ra chaán naãn. Cha meå Joe hy voång muâa heâ seä giuáp noá phaát triïín trñ tuïå àïí nùm lúáp hai noá seä hoåc töët hún. Nhûng khöng phaãi nhû vêåy, cuöëi nùm lúáp hai, giaáo viïn àïì nghõ noá hoåc laåi nhûng cha meå noá khöng àöìng yá. Cuöëi nùm lúáp ba, Joe laåi caâng thua suát hún nûäa. Öng hiïåu trûúãng àïì nghõ Joe nïn hoåc laåi thïm möåt nùm. Nhûng möåt lêìn nûäa, cha meå noá khöng chêëp nhêån. Bùæt àêìu nùm lúáp böën, Joe lo súå. Noá khöng muöën àïën trûúng chu â át naâo. Noá àaä phaãi chõu àûång caãnh àûáng beát lúáp trong suöët ba nùm qua, têët nhiïn noá khöng muöën caãnh àoá taái diïîn. Noá nghe noái lúáp böën rêët khoá. Àuáng vêåy. Noá tiïëp thu baâi rêët vêët vaã, vaâ khöng chó hoåc vaâo ban ngaây maâ noá coân hoåc vaâo têët caã caác buöíi töëi. Nhûng noá vêîn àûáng cuöëi lúáp – cho àïën möåt buöíi chiïìu mûa gioá dûä döåi, töëi àen caã bêìu trúâi. Caác thêìy cö hònh nhû coá giaác quan thûá saáu vïì thúâi tiïët hay sao àoá. Nhûäng khaái niïåm khoá – nhû phên söë chùèng haån – thûúâng àûúåc giaãng daåy vaâo nhûäng ngaây nùæng raáo vaâ saáng suãa nhêët. Ngaây höm àoá àaä khúãi àêìu nhû vêåy, nhûng khi cö giaáo bùæt àêìu baâi giaãng, mêy àen khöng biïët tûâ àêu keáo àïën àen kñn bêìu trúâi vaâ trúâi mûa rúi nhû truát. Cö giaáo cöë gùæng bùæt àaám hoåc troâ têåp trung vaâo mön 11 Nhûäng àiïìu bònh dõ
hoåc, nhûng sêëm chúáp àaä chiïën thùæng. Àaám hoåc troâ khöng têåp trung chuá yá nïn têët nhiïn chuáng khöng thïí hiïíu àûúåc mön toaán quaá khoá naây. Trûâ möåt mònh Joe. Noá hiïíu hïët. Noá giaãi àuáng têët caã. Cö giaáo vöî lûng noá, baão noá ài quanh lúáp giaãi thñch cho caác baån. Joe bûúác tung tùng khùæp phoâng, tûúi cûúâi sung sûúáng vúái thaânh quaã múái xuêët hiïån. Sau khi hoåc xong giúâ toaán, cö giaáo phaát cho möîi àûáa möåt túâ giêëy trùæng. Bêy giúâ àïën mön höåi hoåa. Vaâ têët caã hoåc troâ àaä veä àuáng nhûäng gò chuáng nghô trong àêìu – ngaây mûa to u aám nhû höm nay àûúåc chuáng thïí hiïån thaânh nhûäng bûác tranh vúái chò mau tö â ëi tùm. Trûâ Joe. Noá sûã duång maâu saáng – vaâng, cam vaâ àoã. Trïn trang giêëy laâ möåt mùåt trúâi to lúán, rûåc rúä. Joe bùt àê æ u tiï ìn bö ë va å àa ât kï å t qua ë kha ã quan ã trong nùm lúp bö án ào ë . Cö gia á o chu á nhiï ãm cu å ng to ä â mo vï â nhû ìng thay àö ä i cu í a no ã . Cö gia á o bù át àê æ u theo ì doi sû ä tiï å n bö ë cu å a no ã suö át nhû ë ng nùm trung ho ä c. å Tai sao nga å y mûa gio â tùm tö ái ào ë laái co å thï á thay àö í ií Joe? Ai biït àûú ë c va å o lu âc na á o thò mö ât gia å o viïn co á á thï àa ính thû ác tiï ám nùng cu ì a mö ãt ho å c sinh? å Joe khöng àûáng àêìu lúáp. Khöng nhêët thiïët phaãi nhû thïë. Noá àaä thaânh cöng vaâ noá biïët àiïìu àoá. Sau khi töët nghiïåp cêëp ba, Joe àùng kyá vaâo quên àöåi vaâ àûúåc gûãi ra chiïën àêëu úã nûúác ngoaâi. Chaâng trai tûâ biïåt moåi ngûúâi ra ài vaâ khöng bao giúâ trúã laåi. Nghe tin Joe hy sinh, cö giaáo lúáp böën nùm xûa àïën nhaâ chia buöìn. Meå Joe tiïëp àoán vaâ noái baâ 12 Haåt giöëng têm höìn
muöën cho cö xem möåt moán àöì trong phoâng Joe. Khi hoå vaâo phoâng, baâ meå chó cho cö giaáo xem moán àöì yïu quyá nhêët cuãa Joe àûúåc treo trïn tûúâng – bûác tranh veä mùåt trúâi rûåc rúä vúái ba maâu vaâng, cam, àoã vaâ àûúåc àoáng khung cêín thêån. Bûác tranh kyã niïåm möåt ngaây mûa gioá – ngaây trñ thöng minh cuãa Joe chúåt tónh giêëc. Dûúái bûác tranh laâ doâng chûä in hoa chñnh tay Joe viïët: HÖM NAY LAÂ NGAÂY TA COÁ ÀÛÚÅC SÛÅ THÖNG MINHH 13 Nhûäng àiïìu bònh dõ
Moán qua â quy á giaá cu ãa baâ Goldberg Hún 1.800 ngûúâi Trung Êu göëc Do Thaái àaä tröën khoãi chïë àöå Hitler vaâ tòm thêëy núi truá êín taåi thaânh phöë Thûúång Haãi – Trung quöëc. Cha meå töi vaâ töi coá mùåt trong söë nhûäng ngûúâi àoá. Tûâ nhiïìu nùm nay, Thûúång Haãi laâ núi nûúng naáu cuãa haâng ngaân con ngûúâi bõ gaåt ra khoãi thïë giúái hiïån taåi vò lyá do naây hoùåc lyá do khaác. Giûäa nùm 1938 vaâ 1939, sûå xuêët hiïån cuãa ngûúâi chêu Êu göëc Do Thaái goáp phêìn laâm cho thaânh phöë lúán trïn búâ biïín Trung quöëc caâng àöng àuác thïm. Vaâo luác cha meå töi biïët rùçng hoå phaãi rúâi khoãi nûúác Àûác – nïëu khöng muöën chïët – thò hêìu hïët caác nûúác laáng giïìng àïìu àoáng caánh cûãa laåi vúái ngûúâi di cû. Vûúåt àaåi dûúng àïí sang caác nûúác phûúng Àöng laâ con àûúâng thûúång saách nhêët, nïëu con àûúâng naây vêîn coân múã ngoä. Cha meå töi quyïët 14 Haåt giöëng têm höìn
àõnh ngay. Hoå tòm gùåp ngûúâi möi giúái, trao àöíi bñ mêåt, vaâ mua àûúåc ba chiïëc veá taâu thuãy ài Trung quöëc vúái löå trònh keáo daâi trong voâng mûúâi hai tiïëng àöìng höì. Chuáng töi sùén saâng têët caã, vaâ cuöëi cuâng chuáng töi àïën núi. Àïën Thûúång Haãi, chuáng töi àûúåc àoán tiïëp bùçng möåt chûä thêåp ngoùåc maâu àen khöíng löì nùçm trú traáo vaâ ngaåo nghïî giûäa laá cúâ àoã – trùæng cuãa Quöëc Xaä, àûúåc cùæm cao choát voát trïn àónh cuãa Laänh Sûå Quaán nûúác Àûác. Coá leä lúâi hûáa cuãa Adolf Hitler àaä trúã thaânh sûå thêåt, vaâ “caánh tay cuãa öng ta àaä vûún röång lêîn vûún xa”. Tûâ giêy phuát àùåt chên lïn maãnh àêët Trung quöëc, chuáng töi bõ coi laâ nhûäng cöng dên khöng coá quöëc tõch – möåt àiïìu kinh khuãng cho nhûäng ngûúâi xa laå söëng úã miïìn àêët xa laå. Giöëng nhû haâng ngaân keã di cû khaác, gia àònh töi phaãi vêåt löån àïí kiïëm söëng, vaâ cuöåc söëng (nïëu coá thïí goåi nhû vêåy) maâ cha töi mang laåi cho chuáng töi àaä chêëm dûát thêåt àöåt ngöåt khi Myä tuyïn chiïën vúái Nhêåt. Vaâo ngaây xaãy ra biïën cöë Trên Chêu Caãng, binh lñnh Nhêåt chiïëm àoáng Thûúång Haãi. Liïn minh giûäa Àûác, YÁ, Nhêåt àûúåc hònh thaânh – phe truåc – vaâ möåt lêìn nûäa, ngûúâi Do Thaái söëng trong núm núáp lo súå. Ngûúâi Nhêåt ra lïånh toaân böå dên tõ naån Do thaái phaãi di chuyïín túái möåt khu vûåc àûúåc àõnh sùén (khu vûåc töìi tïå nhêët, àaä coá haâng ngaân ngûúâi àõa phûúng sinh söëng), cho hoå ñt thúâi gian ngùæn nguãi àïí tòm möåt chöën nûúng thên coá thïí goåi laâ “nhaâ”. 15 Nhûäng àiïìu bònh dõ
Àiïìu àêìu tiïn töi biïët àûúåc vïì viïåc “bõ töëng giam” laâ àaân öng thûúâng giêån dûä lïn àïí chöëng laåi tònh traång bõ giam cêìm, coân phuå nûä thò ngöìi xuám laåi may maân cûãa. Meå töi cùæt möåt caái aáo nguã àïí may thaânh têëm maân cho khung cûãa söí cuãa cùn phoâng röång 12 meát vuöng – seä laâ ngöi nhaâ cuãa chuáng töi trong suöët saáu nùm túái. Chuáng töi söëng nûúng tûåa vaâo nhau dûúái nhûäng àiïìu kiïån khùæc nghiïåt nhêët vaâ nhanh choáng biïët caách biïën chuáng thaânh àiïìu töët àeåp nhêët. Chung quanh chuáng töi, möåt söë ngûúâi naây töët hún möåt söë ngûúâi khaác, vaâ giûäa nhûäng ngûúâi àaä taåo nïn möt sû å å khaác biïåt trong àúâi con beá mûúâi möåt tuöíi, coá baâ Rosa Goldberg, möåt phuå nûä trung niïn vúái thên hònh phöëp phaáp vaâ khuön mùåt troân vo. Àïí tòm caãm giaác nheå nhoäm giûäa bêìu khöng khñ noáng bûác, ngöåt ngaåt cuãa muâa heâ daâi vö têån úã Thûúång Haãi, Rosa Goldberg thûúâng àùåt caái ghïë ba chên cuãa baâ trong boáng rêm cuãa baäi raác cuãa chuáng töi röìi thanh thaãn ngöìi xuöëng, ngùæm nhòn vu vú khùæp chöën. Laâ ngûúâi coá baãn tñnh thên thiïån vaâ dïî chõu, baâ biïët tïn biïët tuöíi têët caã cû dên söëng úã àêy. Möîi buöíi saáng, baâ àoán chaâo chuáng töi bùçng nuå cûúâi tûúi vui, vaâ tia saáng lêëp laánh trong àöi mùæt nêu cuãa baâ thêåt êëm aáp. Vúái tiïëng Anh coân nùång gioång Do thaái, baâ thûúâng gúãi àïën chuáng töi nhûäng àiïìu khuyïn baão khön ngoan. Riïng vúái töi, thöng àiïåp cuãa baâ khöng bao giúâ thay àöíi. 16 Haåt giöëng têm höìn
Möi buö î i sa íng, khi töi tung tùng àï án gian nha ë kho â (àa àûú ä c chuyï å n tha ính lú âp ho ác), ba å thûú âng chù ân töi å lai, chòa tay ra àï å nù ím lê æ y tay töi, ke ë o töi bûú ác sa át la á iå gên bïn ba ì , nhòn thù âng va è o mù ât töi va å ho âi: ã -Sao? Möîi ngaây baâ Goldberg àïìu noái gò vúái chaáu haã? Biïët roä troâ chúi cuãa baâ, töi lùæc àêìu noái kheä: “Chaáu khöng biïët” vaâ àûáng im chúâ àúåi. - Nay cha â u, ba á Goldberg se â pha ä i no ãi cho cha á uá biït mö ë t lê å n nû ì a. Bêy giú ä lùâng nghe va æ nhú â ky á àiï ä uì ba sù âp no æ i nhe á . Cha á u ha á y ài ra ngoa ä i va â ta â o nïn å möt àiï å u ky ì diï â u cho nga å y höm nay. Thûú âng Àï å ë àang bên rö å i, Ngûú ìi khöng thï â laím cho cha â u àêu. á Khuön mùt ba å saâng bû áng lïn va â ba â tha â ba ãn tay töi â ra. Vúi ca ái vö á lûng nhe î nha å ng va â thên thiï ân, ba å àê â yí töi ài tiïp con àûú ë ng cu â a töi, cho töi mö ãt mu å c àñch å cua mö ãi nga î y, cho töi y â nghôa cu á a cuö ãc sö å ng. Ba ë cho â töi àöi canh àï á bay lïn, mú í to àöi mù ãt töi trûú æ c mö á tå thï giú ë i cê án co ì àiï á u ky ì diï â u, ba å o àa ãm vú ãi töi rù áng töi ç co thï á laím àûú âc cöng viï å c cu å a Thûú ãng Àï å . ë Cho túái têån giúâ phuát naây, möîi khi töi bûúác ra khoãi nhaâ, töi àïìu nghe tiïëng noái khaân khaân cuãa Rosa Goldberg cêët lïn goåi töi, vaâ töi nhúá maäi cêu: Ài ra ngoaâi vaâ taåo nïn möåt àiïìu kyâ diïåu cho ngaây höm nay. Thûúång Àïë àang bêån röìi, Ngûúâi khöng thïí laâm cho chaáu àêu. 17 Nhûäng àiïìu bònh dõ
Chuyïån cu ãa Ann Àõnh mïånh àïën thùm töi vaâo ngaây 10 thaáng 9 nùm 1984 – vaâ ngay lêåp tûác cuöåc söëng cuãa töi dûâng möåt caách àöåt ngöåt. Vaâo saáng thûá Hai àoá, trong khi chuêín bõ ài laâm, töi nghô vïì baãn thên mònh laâ möåt phuå nûä àöåc lêåp vaâ coá àêìy àuã moåi thûá. Töi coá nghïì nghiïåp, coá xe húi, coá möåt gia àònh söëng sung tuác, coá nhiïìu thuá vui vaâ beâ baån. Cuöåc söëng cuãa töi àêìy àuã vaâ bêån röån. Röìi töi trûúåt ngaä... vaâ khöng thïí cûã àöång àûúåc... Nùm trûúác, tûâ khi bõ tai naån xe coå, töi caãm thêëy cöí töi khöng cûã àöång thoaãi maái lùæm, nguyïn caánh tay traái caâng ngaây caâng tï cûáng. Töi phaát hiïån chó coá thïí giaãm búát cún àau úã cöí bùçng caách thoâng àêìu ra ngoaâi meáp giûúâng vaâ àu àûa. Trong buöíi saáng àõnh mïånh àoá, töi cuäng laâm nhû vêåy nhûng röìi töi trûúåt xuöëng giûúâng, vaâ oát àêåp xuöëng àêët. Khi toaân thên va maånh vaâo saân nhaâ, töi caãm nhêån möåt cún àau kinh khuãng. Dûúâng nhû coá möåt 18 Haåt giöëng têm höìn
con dao nhoån àêm vaâo tuãy söëng, tiïëp theo laâ caãm giaác giöëng nhû bõ seát àaánh xuöëng cöåt söëng, röìi ruáng àöång lan túái tûâng àêìu dêy thêìn kinh. Röìi khöng coân gò hïët. Khöng caãm giaác, khöng cûã àöång! Töi nùçm dûúái àêët trong tû thïë luác múái ngaä xuöëng, khöng thïí nhuác nhñch. Möåt nhêån thûác kinh hoaâng truyïìn àïën böå naäo cuãa töi: Töi bõ liïåt röìi! Ngay lêåp tûác, sûå phaát hiïån naây khiïën töi bõ söëc. Àau khöí maâ töi caãm thêëy trong khoaãnh khùæc àoá khöng gò khaác hún sûå tuyïåt voång. Öi Chuáa úi, khöng thïí nhû thïë naây àûúåc! Chûa túái mûúâi giêy, cuöåc àúâi töi àaä thay àöíi, tûâ möåt phuå nûä àöåc lêåp trúã thaânh möåt con ngûúâi hoaân toaân bêët lûåc. Àiïån thoaåi reáo vang caách mêëy gang tay maâ töi khöng thïí cûã àöång àïí nhêëc maáy traã lúâi. Töi cuäng khöng thïí múã miïång kïu cûáu. Töi nùçm àoá vúái biïët bao súå haäi. Àöåt nhiïn, moåi viïåc àïìu vûúåt quaá khaã nùng vaâ têìm kiïím soaát cuãa töi. Töi hoaân toaân tónh taáo vaâ àau àúán khi nhêån thûác roä tònh traång khoá khùn cuãa baãn thên. Luác àoá laâ 7 giúâ 30 saáng. Moåi ngûúâi àaä ài khoãi. Chó coân möåt mònh töi thöi. Khöng hy voång coá ngûúâi vïì nhaâ trûúác buöíi töëi. Biïët töi coá coân söëng túái luác êëy khöng? Töi bùæt àêìu tûúãng tûúång tiïën trònh naây seä diïîn ra nhû thïë naâo. Toaân böå dêy thêìn kinh vêån àöång vaâ caãm xuác àaä bõ hoãng, coá thïí caã cú thïí cuãa töi cuäng sùæp ngûng hoaåt àöång nöët. Viïåc hñt thúã àöëi vúái töi caâng luác caâng khoá khùn... cho àïën khi töi mêët dêìn yá thûác. 19 Nhûäng àiïìu bònh dõ