phần lớn thời gian con còn dành để chơi tennis trong câu lạc bộ với một nhóm những người trẻ tuổi rất có giáo dục, nhờ sự tiến cử của gia đình Kuckuck. Nhưng chuyện ấy con sẽ kể sau! Chỉ biết rằng con đã tán đầy tai nhà vua về những ấn tượng mà con chưa hề có, và nhà vua nhân từ bảo rằng ngài rất biết đánh giá cao năng khiếu cảm thụ của con. Được thể con càng phát huy khiếu ăn nói có sẵn kết hợp một cách khéo léo với thực tế trong tình huống đặc biệt này, và tiếp tục tràng giang đại hải ca tụng đất nước cùng con người Bồ Đào Nha. Người ta đến một nước, con bảo, không phải chỉ để xem phong cảnh đất nước ấy mà còn - và đây thậm chí có thể coi là lý do chính yếu - vì con người ở đó, vì cái thói ham của lạ, xin bệ hạ tha lỗi cho cách dùng từ hơi lỗ mãng của thần, ham muốn khám phá những điều ta chưa từng trải nghiệm về con người, muốn được nhìn vào những đôi mắt lạ, những gương mặt lạ... Thần biết rằng cách diễn đạt của mình còn nhiều thiếu sót, nhưng ý thần muốn nói rằng, đó là nguyện vọng được chiêm ngưỡng thể chất và phong cách của một dân tộc mà ta chưa biết. Nước Bồ Đào Nha thật đáng xem. Nhưng chính những người Bồ Đào Nha, thần dân của bệ hạ, mới chính là điều thu hút toàn bộ sự chú ý của thần. Vốn dĩ gốc gác người Celt-cổ Iberia, suốt dọc chiều dài lịch sử được pha trộn thêm dòng máu tất cả các dân tộc từng có mặt trên dải đất này từ Phoenician, Carthaginian, La Mã đến A Rập - từ đó dần dần
353 hình thành một sắc dân tuyệt vời làm mê hoặc các giác quan, một mặt là vẻ duyên dáng đoan trang, mặt khác là lòng tự hào chủng tộc thể hiện ra ở tư thế kiêu hãnh khiến người ta kính nể, thậm chí e sợ. “Là chúa tể một dân tộc đầy quyến rũ như thế, bệ hạ thật đáng được chúc mừng!” “Được rồi, được rồi, hay lắm, tuyệt lắm”, Dom Carlos bảo. “Hầu tước thần mến, trẫm cảm ơn tấm thịnh tình ông dành cho đất nước và con người Bồ Đào Nha.” Con đã nghĩ rằng nhà vua muốn kết thúc cuộc yết kiến bằng những lời này, nên con hết sức ngạc nhiên và mừng rỡ khi ngài, trái với mong đợi, lại thêm vào: “Chúng ta không định ngồi xuống hay sao? Ông đại sứ thân mến, hãy ngồi xuống đây một lát!” Rõ ràng lúc đầu nhà vua có ý định để cuộc tiếp kiến diễn ra trong khi đứng, bởi nó chỉ nhằm mục đích giới thiệu con nên chắc ngài nghĩ có thể giải quyết nhanh gọn trong vòng mấy phút. Nếu như giờ đây cuộc yết kiến được kéo dài ra và nhất là trong một tư thế tiện nghi hơn thì ba me cứ tin rằng - con nói ra điều này thực ra để mang lại niềm vui cho ba me hơn là vuốt ve lòng tự ái của bản thân - đó là nhờ tài ăn nói dễ nghe và nói chung toàn bộ tác phong dễ mến của con. Nhà vua, ông đại sứ và con ngồi xuống mấy chiếc ghế bành bọc da kê trước lò sưởi đá hoa cương che lưới sắt, trên bệ lò sưởi bày biện đủ cả đồng hồ quả lắc, đèn bàn nhiều nhánh và bình hoa Đông phương. Gian phòng làm việc rộng thênh thang của nhà vua bày biện đồ gỗ rất có gu, không thiếu hai tủ sách cửa trước lắp kính, và dưới sàn trải một tấm thảm Ba Tư khổng lồ. Bên cạnh lò sưởi treo hai bức tranh lồng trong khung mạ vàng, một bức vẽ phong cảnh sơn cước, bức còn lại vẽ thảo nguyên nở đầy hoa. Ông von Hüon đưa mắt ra hiệu cho con nhìn hai bức tranh rồi nghiêng đầu về phía nhà vua lúc bấy giờ đang với tay lấy hộp thuốc lá bằng bạc đặt trên cái bàn hút thuốc chạm trổ tinh vi. Con hiểu ngay.
354 “Xin bệ hạ anh minh lượng thứ cho”, con lên tiếng, “nếu sự chú ý của hạ thần tạm thời bị đánh lạc hướng khỏi bệ hạ và tập trung vào những bức hình đẹp tuyệt vời kia, chúng có sức thu hút lớn đến nỗi thần không thể rời mắt ra được. Chẳng hay thần có được phép lại gần xem không ạ? A, thì ra là tranh vẽ! Thật là thiên tài! Thần không đọc được chữ ký, nhưng chắc đó phải là tác phẩm của những nghệ sĩ hàng đầu của vương quốc.” “Nghệ sĩ hàng đầu ư?” nhà vua mỉm cười mệt mỏi. “Cái đó còn tùy mắt mỗi người. Hai bức tranh ấy do trẫm vẽ đấy. Bên trái là vùng núi Serra da Estrela, ở đấy trẫm có một nhà nghỉ dành cho các cuộc săn, còn bên phải là cố gắng tái tạo phong cảnh đồng lầy xứ này, nơi trẫm thường hay đi săn chim dẽ. Ông thấy không, trẫm đã thử diễn tả vẻ đẹp mỏng manh của những bông hoa nham mân khôi phủ kín mặt đất.” “Người ta có cảm tưởng ngửi thấy cả mùi hương của chúng”, con bảo. “Ôi, lạy Chúa, đối diện với bấy nhiêu tài năng, kẻ nghiệp dư phải đỏ mặt hổ thẹn.” “Những bức tranh này cũng chỉ được coi là nghiệp dư thôi”, Dom Carlos nhún vai đáp, trong lúc con làm bộ miễn cưỡng rời khỏi các tác phẩm của ngài và quay về chỗ ngồi. “Thiên hạ vẫn tin rằng một ông vua chỉ có thể là nghệ sĩ nghiệp dư. Người ta nghĩ ngay đến Nero* và những cơn cuồng nghệ thuật của y.” Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus (37 - 68) là hoàng đế La Mã từ năm 54 đến năm 68, rất say mê thi ca nghệ thuật và thường tự xưng là nghệ sĩ. “Đó là những kẻ tội nghiệp”, con đáp lại, “không thể tự giải thoát khỏi những thành kiến hẹp hòi! Lẽ ra họ nên lấy làm mừng vì số phận đã may mắn kết hợp địa vị cao nhất với tài năng tột đỉnh, dòng dõi quý phái với rung động nghệ thuật mới phải chứ.” Rõ ràng nhà vua rất bùi tai với những lời này. Ngài ngả người thư thái dựa vào lưng ghế, trong khi ông đại sứ và con vẫn ngồi thẳng lưng tránh không chạm vào lớp bọc đệm ghế hơi dốc về phía sau. Nhà vua bảo:
355 “Hầu tước thân mến, trẫm rất vui thấy ông có một khả năng cảm thụ thật là nhạy bén, một cái nhìn vô tư không thiên vị đối với sự vật, thế giới, con người và tác phẩm, một sự trong trắng vô tội trước cuộc đời, và trẫm thực sự ghen tị với ông vì sự trong trắng ấy. Có lẽ ông giữ được sự trong trắng nhờ địa vị xã hội của ông. Bộ mặt xấu xa cay đắng của cuộc đời chỉ bộc lộ ra rõ nhất ở tận cùng dưới đáy xã hội và trên đỉnh cao tột cùng của nó. Kẻ tiểu dân ngoi ngóp trong cặn bã cuộc đời - và người lãnh đạo đất nước ngạt thở trong làn hơi xú uế của chính trị.” “Nhận xét của bệ hạ”, con nói, “thật là thâm thúy. Thần chỉ kính cẩn xin bệ hạ chớ tin rằng mối quan tâm của thần dừng lại ở mức độ hưởng thụ và hời hợt bề ngoài, mà không hề thử thâm nhập xuống đáy sâu kém phần đẹp đẽ bên dưới. Thần chúc mừng bệ hạ vì hạnh phúc đáng ghen tị được trị vì một đất nước vinh quang như Bồ Đào Nha. Nhưng như thế không có nghĩa là thần không nhìn thấy những bóng mây đen làm u ám niềm hạnh phúc ấy, không phải thần không biết những giọt đắng cay cái ác pha vào ly rượu vàng số phận dành cho bệ hạ. Không phải thần không biết rằng cả ở đây, thậm chí ở đây, hay đúng hơn phải nói là: chính ở đây, không thiếu những phần tử tự nhận là thành phần kích động, chắc hẳn vì chúng âm thầm như chuột chũi đào bới, gặm nhấm gốc rễ xã hội - những phần tử xấu xa, nếu như thần được phép để lộ cảm tình thực của mình trong lời nhận xét khách quan và rất ôn hòa này, những kẻ chỉ rình rập lợi dụng từng vướng mắc ngoại giao, từng khó khăn tài chính hay chính trị của nhà nước để phục vụ âm mưu thủ đoạn của mình. Chúng tự xưng là người của nhân dân, mặc dù quan hệ duy nhất của chúng với nhân dân chỉ là phá hoại bản năng lành mạnh của dân tộc và, bất hạnh thay, cướp đoạt niềm tin tưởng tự nhiên của dân tộc vào sự cần thiết của một trật tự xã hội có đẳng cấp phân minh. Bằng cách nào ư? Bằng cách tiêm nhiễm vào đầu những người dân chất phác cái tư tưởng tuyệt đối trái tự nhiên và như thế cũng trái với quyền lợi dân tộc, đó là ý tưởng bình đẳng, và bằng ngụy biện đưa đẩy người dân đến chỗ điên khùng tin vào sự cần thiết hay chí ít nguyện vọng - đấy là còn chưa nói đến nguyện vọng ấy có khả
356 năng thực hiện hay không - rằng cần phải san bằng sự khác biệt về gốc gác, dòng dõi, sự khác biệt giữa giàu và nghèo, quý phái và hạ tiện, những sự khác biệt mà để bảo toàn vĩnh viễn chúng thiên nhiên đã liên minh với cái đẹp. Gã ăn mày áo quần rách rưới bằng sự tồn tại của mình cũng đóng góp vào bức tranh đầy sắc màu của thế gian như nhà quý tộc đặt của bố thí vào bàn tay nhẫn nhục chìa ra của gã, dĩ nhiên vẫn tránh không đụng vào bàn tay này - và, tâu bệ hạ khả kính, gã ăn mày cũng biết điều đó; gã biết rất rõ phẩm giá đặc biệt dành cho gã trong trật tự thế giới, và tận trong thâm tâm gã không mong muốn điều gì khác hơn là giữ đúng trật tự này. Chúng cần kích động những tư tuởng xấu xa, làm người ta lóa mắt khi nhìn vào bức tranh xã hội lộng lẫy do chúng vẽ ra, và nhét vào đầu người dân ý tuởng điên rồ rằng con người phải bình đẳng. Con người không bình đẳng, và họ sinh ra để nhìn nhận điều đó. Con người sinh ra đời đã mang theo trong mình ý thức về đẳng cấp sang hèn. Đó là kinh nghiệm mặc dù tuổi đời còn non nớt của thần. Dù anh ta có là ai chăng nữa, một giáo sĩ thành viên của hệ thống nhà thờ hay một hạ sĩ quan trung thành quả cảm trong doanh trại - anh ta có cái nhìn, có các giác quan, có cảm xúc để phân biệt chất liệu thô hay mịn, để phân biệt thứ gỗ từ đó mỗi con người được đẽo gọt nên... Lẽ ra đó phải là niềm hoan hỉ, ngưỡng mộ mà những kẻ thô lậu hèn mọn cảm thấy khi ngước nhìn lên sự giàu có, sang trọng và thanh lịch của tầng lớp trên, thế nhưng sự vui sướng đã bị đầu độc thành ra ghen tị, thèm muốn, căm tức! Chúng cướp mất tôn giáo của đám đông, cướp mất niềm tin giúp họ sống trong khuôn khổ sùng tín và hạnh phúc, và lừa phỉnh họ rằng sự thay đổi thể chế nhà nước, lật đổ ngôi vua để dựng lên chế độ cộng hòa sẽ làm thay đổi bản chất con người và hóa phép ra hạnh phúc và bình đẳng... Nhưng đã đến lúc thần xin bệ hạ khả kính rộng lượng chấp nhận lòng ngưỡng mộ chân thành của hạ thần.” Nhà vua quay sang gật đầu nhìn ông đại sứ, chân mày nhướng cao. Ông này hể hả ra mặt. “Hầu tước thân mến”, nhà vua bảo, “ông đã bày tỏ những tư tưởng rất đáng khen ngợi - những tư tưởng không chỉ phù hợp với dòng dõi của ông mà còn phù
357 hợp với bản thân ông, với chính con người ông, và để cho trẫm thêm vào một điều này, những tư tưởng cao quý ấy thể hiện rõ trên gương mặt ông. Phải, phải, trẫm nghĩ sao nói vậy. Tiện đây, ông vừa nhắc đến tài hùng biện châm lửa của những kẻ mị dân, tới nghệ thuật ngụy biện nguy hiểm của chúng. Thật không may là trên thực tế nghệ thuật dùng từ điêu luyện thường gặp ở những kẻ này, những luật sư, chính trị gia đầy tham vọng, thánh tông đồ của chủ nghĩa tự do và kẻ thù của tôn ti trật tự đã tồn tại từ trước tới giờ. Sự bền vững hiếm khi được sự ủng hộ của tinh thần. Được nghe những lời ủng hộ điều tốt đẹp thật là một ngoại lệ trong thời buổi này, một liều thuốc bổ cho tâm hồn trẫm.” “Thần không thể nói”, con đáp lại, “mấy tiếng ‘liều thuốc bổ’từ miệng bệ hạ khiến thần tự hào và cảm kích biết chừng nào. Dẫu cho nghe có vẻ nực cười khi một thanh niên quý tộc bình thường mà lại dám tự cho mình là liều thuốc bổ cho một vị quân vương - song thần thú thực rằng đó chính là mục tiêu thần cố gắng đạt tới. Vậy cái gì khiến thần cố gắng làm điều đó? Sự cảm thông, tâu bệ hạ. Đó là sự cảm thông góp