Mất Kết Nối

Chương 13 Nguyên Nhân Thứ Tám Và Chín: Vai Trò Thực Sự Của Những Thay Đổi Trong Não Bộ Và Gene Có một chuyện mà chúng ta thường được nghe kể về bộ não của mình – rằng ta trầm cảm và lo âu đơn giản vì lượng serotonin trong não sụt giảm – đến giờ tôi đã biết câu chuyện đó không đúng. Tuy nhiên, tôi thấy một số người kết luận từ điều này rằng chẳng có câu chuyện sinh học nào mà chúng ta được nghe về chủ đề này là đúng cả, và tất cả đều là do các nhân tố xã hội và tâm lý tạo ra. Nhưng khi tôi phỏng vấn các nhà nghiên cứu, ngay cả những người khẳng định mạnh mẽ nhất các nguyên nhân môi trường và xã hội của chứng trầm cảm cũng nhấn mạnh rằng nguyên nhân sinh học có tồn tại và tồn tại rất thật. Vì vậy, tôi muốn nghiên cứu xem: Chúng đóng vai trò gì? Hoạt động ra sao? Và chúng liên quan thế nào đến mọi thứ khác mà tôi đã tìm được? * Bạn bè của Marc Lewis đều nghĩ rằng anh đã chết. Kho sách tổng hợp link Google Drive 3000+ ebook & sách nói, 38 chủ đề, 700+ GB https://bit.ly/usbsach

287 | T r an g Mùa hè năm 1969, cậu sinh viên trẻ tuổi ở California này cố gắng ngăn nỗi tuyệt vọng của mình bằng mọi cách có thể. Anh đã nuốt, hít hoặc tiêm bất kỳ chất kích thích nào có thể tìm thấy được trong suốt cả tuần. Sau khi tỉnh táo trong ba mươi sáu giờ liên tục, anh nhờ một người bạn tiêm heroin cho, để cuối cùng cũng ngã quỵ. Khi tỉnh lại, Marc nhận ra các bạn của anh đang cố gắng tìm một chiếc túi đủ lớn để nhét xác anh vào. Marc đột nhiên nói chuyện khiến họ phát hoảng. Họ giải thích rằng tim anh đã ngừng đập trong vài phút. Cuối cùng, khoảng mười năm sau đêm đó, Marc bỏ ma túy, và bắt đầu nghiên cứu khoa học thần kinh. Lần đầu tiên tôi gặp Marc Lewis ở Sydney, Úc, ông đã là nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực này, và là giáo sư ở Hà Lan. Ông muốn biết: Bộ não của ta thay đổi như thế nào khi ta chán nản cùng cực? Những thay đổi đó có khiến ta khó hồi phục hơn không? Marc giải thích với tôi rằng hình ảnh quét não của một người bị trầm cảm hoặc lo âu cao độ trông sẽ khác với hình ảnh quét não của người không gặp phải những vấn đề ấy. Những khu vực liên quan đến cảm giác không vui, hoặc nhận thức được rủi ro, sẽ sáng như đèn trên cây thông Noel. Chúng to hơn và hoạt động mạnh hơn. Ông cho tôi xem sơ đồ và chỉ ra những phần não ấy. Quản trị thời gian, công việc & lưu dữ liệu cá nhân chỉ bằng 1 app miễn phí duy nhất https://bit.ly/trelloaiov23

288 | T r an g Tôi bảo điều này phù hợp với những gì bác sĩ đã nói với tôi ở tuổi thiếu niên – rằng tôi bị trầm cảm vì não của tôi bị hỏng, và phải được chữa trị bằng thuốc chống trầm cảm. Vậy là trước giờ họ nói đúng chăng? Marc buồn rầu đáp rằng không, hoàn toàn không phải thế. Ông nói, trước khi hiểu tại sao thì ta phải nắm được một khái niệm quan trọng gọi là tính khả biến thần kinh (neuroplasticity). Mười lăm năm trước, nếu bạn cho tôi xem sơ đồ não bộ của tôi và mô tả nó, tôi – và hầu hết mọi người – sẽ nghĩ: Mình là vậy. Nếu các phần não liên quan đến cảm xúc không vui hoặc sợ hãi hoạt động mạnh hơn, thì số tôi đã được định sẵn là một người luôn cảm thấy bất hạnh hoặc luôn sợ hãi. Chân bạn có thể có ngắn, tay bạn có thể dài, còn tôi thì có một bộ não hoạt động mạnh về phần sợ hãi và lo lắng; cái số tôi là như vậy. Nhưng bây giờ chúng ta biết điều đó không đúng. Marc giải thích rằng hãy nghĩ theo một cách khác. Giả sử tôi cho bạn xem phim chụp X-quang cánh tay của một người đàn ông, trông khẳng khiu và yếu ớt. Hãy tưởng tượng người này đã tham gia một khóa rèn luyện thể lực trong sáu tháng rồi quay lại chụp một tấm X-quang khác. Cánh tay của anh ta trông sẽ khác, chứ không cố định trước sau như một. Chúng sẽ thay đổi, tùy theo cách chúng được sử dụng. Và Marc nói bộ não của chúng ta cũng vậy: Nó thay đổi tùy theo Kho sách tổng hợp link Google Drive 3000+ ebook & sách nói, 38 chủ đề, 700+ GB https://bit.ly/usbsach

289 | T r an g cách ta sử dụng nó. “Tính khả biến thần kinh là xu hướng não tiếp tục tái cấu trúc dựa trên trải nghiệm”. Chẳng hạn, để lấy được bằng lái, tài xế taxi ở London phải ghi nhớ toàn bộ bản đồ của London để vượt được bài kiểm tra khó nhằn được gọi là “Kiến thức”. Nếu quét não một tài xế taxi ở London, phần não liên quan đến nhận thức không gian ở anh ta lớn hơn nhiều so với ở tôi hoặc bạn. Điều đó không có nghĩa là người này khi sinh ra đã khác. Nó chỉ có nghĩa là trong cuộc sống, anh ta sử dụng bộ não của mình theo cách khác. Bộ não liên tục thay đổi nhằm đáp ứng nhu cầu của ta. Nó thực hiện điều này chủ yếu theo hai cách: bằng cách lược bớt các synap thần kinh mà bạn không sử dụng, và bằng cách phát triển các synap thần kinh mà bạn sử dụng. Vì vậy, chẳng hạn nếu bạn nuôi dạy một đứa trẻ trong bóng tối hoàn toàn, ở đứa trẻ ấy sẽ loại bỏ các synap thần kinh liên quan đến thị lực – bộ não cho rằng đứa trẻ không cần chúng nữa và tốt hơn là nên phát triển năng lực trí tuệ ở một vùng não khác. Marc giải thích rằng chừng nào ta còn sống, chừng đó tính khả biến thần kinh còn chưa dừng lại, và não bộ “luôn thay đổi”. Và đấy là lý do tại sao những gì các bác sĩ nói với tôi lúc ở tuổi thiếu niên là một sai lầm nghiêm trọng. Theo Marc, việc một bác sĩ nói với người bị trầm cảm rằng “‘não của anh/chị hỏng rồi, vì nó khác với những bộ não bình thường’ , chẳng có ý nghĩa gì trong bối cảnh hiện tại – bởi chúng ta biết rằng bộ não luôn thay đổi. Sinh lý học luôn song Quản trị thời gian, công việc & lưu dữ liệu cá nhân chỉ bằng 1 app miễn phí duy nhất https://bit.ly/trelloaiov23

290 | T r an g hành với tâm lý học”. Ông nói, hình ảnh quét não là “ảnh chụp của hình động. Bạn có thể chụp nhanh bất kỳ khoảnh khắc nào trong một trận đấu bóng đá, nhưng nó không cho chúng ta biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo hoặc bộ não đang đi đến đâu”. Bộ não thay đổi khi ta trở nên chán nản, lo âu, và nó sẽ lại thay đổi khi ta không còn chán nản và lo âu. Nó luôn thay đổi để đáp lại các tín hiệu từ thế giới. Khi Marc còn nghiện ngập, bộ não của ông chắc hẳn trông rất khác so với hiện tại. Điều đó chỉ cho bạn biết rằng ông đang sử dụng nó theo cách khác. Khi tôi kể với Marc rằng người ta đã cho tôi dùng thuốc chống trầm cảm suốt 13 năm và luôn bảo rằng tất cả những khổ sở của tôi đều do một vấn đề bên trong não gây ra, ông thốt lên: “Thật điên rồ. Nó luôn liên quan đến cuộc sống và hoàn cảnh cá nhân của bạn”. Marc tin 7 yếu tố xã hội và tâm lý mà tôi đã nghiên cứu có khả năng thay đổi về mặt thể chất não bộ của hàng triệu người. Nếu việc học bản đồ London thay đổi được bộ não của bạn thì sự cô đơn, cô lập, hoặc đặt nặng vật chất,... cũng thay đổi được nó. Và, quan trọng là, việc kết nối lại mọi thứ bạn đã mất kết nối có thể thay đổi bộ não. Ông nói, chúng ta đã suy nghĩ quá đơn giản. Không thể suy ra cốt truyện của một bộ phim bằng cách tháo tung tivi của bạn ra xem; tương tự cũng không thể tìm ra gốc rễ của nỗi đau bằng cách tháo tung bộ não. Bạn phải nhìn vào các tín hiệu mà tivi, hoặc bộ não Kho sách tổng hợp link Google Drive 3000+ ebook & sách nói, 38 chủ đề, 700+ GB https://bit.ly/usbsach

291 | T r an g của bạn, đang phát ra. Trầm cảm và lo âu, theo ông, “không giống như khối u, thứ phát triển trong não vì có một xáo trộn thực sự trong mô dẫn đến các vấn đề tâm lý. Không phải như vậy. Trầm cảm là do cả hai yếu tố kết hợp” – sự đau khổ do thế giới bên ngoài gây ra và những thay đổi bên trong bộ não. * Tuy nhiên, Marc nói, cũng có một điều rất đáng lưu ý – đó là cách mà những gì xảy ra trong não bộ thật sự làm thay đổi câu chuyện trong đầu những người bị trầm cảm hoặc lo âu. Hãy tưởng tượng bạn đang phải gánh chịu một số trong 7 nguyên nhân gây trầm cảm hoặc lo âu mà tôi đã đề cập cho đến lúc này. Một khi quá trình này bắt đầu, nó – giống như mọi thứ khác xảy ra với chúng ta – gây ra những thay đổi thực sự trong não, và khi đó chúng có thể tác động ngược trở lại và làm trầm trọng thêm các tác động từ thế giới bên ngoài. Marc bảo tôi hãy tưởng tượng rằng “cuộc hôn nhân của bạn vừa tan vỡ, bạn mất việc, và chưa hết, mẹ bạn vừa bị đột quỵ. Mọi chuyện ập đến thật quá sức bạn”. Bởi vì bạn đau đớn dữ dội suốt một thời gian dài, não của bạn cho rằng đây là trạng thái mà bạn sẽ phải có để tồn tại – vì thế nó bắt đầu loại bỏ các synap thần kinh Quản trị thời gian, công việc & lưu dữ liệu cá nhân chỉ bằng 1 app miễn phí duy nhất https://bit.ly/trelloaiov23

292 | T r an g liên quan đến những điều mang lại cho bạn niềm vui, đồng thời củng cố các synap thần kinh liên quan đến nỗi sợ hãi và tuyệt vọng. Đó là lý do tại sao bạn thường cảm thấy mình như bị dính cứng vào trạng thái trầm cảm hoặc lo âu ngay cả khi nguyên nhân ban đầu của nỗi đau dường như đã qua đi. Theo tôi nhớ, John Cacioppo – nhà khoa học mà tôi đã trao đổi, cũng là người đã khám phá ra cách thức điều này xảy đến với nỗi cô đơn – gọi đây là hiệu ứng “quả cầu tuyết”. Vì vậy, Marc nói, mặc dù nói nguồn gốc của vấn đề chỉ nằm trong bộ não là sai, nhưng cũng sai không kém khi nói rằng phản ứng bên trong bộ não không khiến cho tình hình trở nên tồi tệ hơn. Nỗi đau do cuộc sống gặp trục trặc có thể kích hoạt phản ứng “mạnh mẽ đến mức bộ não có xu hướng mắc kẹt rất lâu ở trạng thái phản ứng đau đớn, cho đến khi có thứ gì đẩy nó ra, đến một trạng thái linh hoạt hơn”. Và nếu thế giới tiếp tục khiến bạn đau đớn khôn cùng, tất nhiên bạn sẽ bị mắc kẹt ở đó một thời gian dài, quả cầu tuyết sẽ ngày càng lớn. Nhưng ông tin việc nói với người bị trầm cảm rằng tất cả chỉ đơn giản do bộ não của họ gây ra chẳng khác nào đưa cho họ một tấm bản đồ sai lạc – một tấm bản đồ không có ích gì cho việc cố gắng tìm ra lý do tại sao họ thực sự cảm thấy như vậy hoặc làm thế nào để hồi phục. Trên thực tế, tấm bản đồ này có thể là cái bẫy đối với họ. Kho sách tổng hợp link Google Drive 3000+ ebook & sách nói, 38 chủ đề, 700+ GB https://bit.ly/usbsach

293 | T r an g * Trong bài diễn văn nhậm chức tổng thống lần đầu tiên và duy nhất của mình, John F. Kennedy đã nói một câu nổi tiếng: “Đừng hỏi đất nước có thể làm gì cho bạn. Hãy hỏi bạn có thể làm gì cho đất nước”. Marc nói với tôi rằng, nếu muốn tìm hiểu về nguồn gốc căn bệnh trầm cảm và mối liên quan của nó đến não bộ như thế nào, theo cách chính xác hơn những điều chúng ta đã được dạy suốt nhiều thập kỷ qua, thì nên biết đến câu mà nhà tâm lý học W. M. Mace đã nói nhiều năm trước, phỏng theo lời JFK: “Đừng hỏi bên trong đầu bạn có những gì. Hãy hỏi đầu bạn đang vướng trong những gì.” * Có một nguyên nhân thể chất khác gây ra trầm cảm và lo âu mà hầu hết mọi người đã nghe nói đến. Mẹ tôi đã có những giai đoạn trầm cảm nghiêm trọng trước (và sau) khi sinh tôi. Cả hai người bà của tôi đều có những giai đoạn trầm cảm – mặc dù hồi đó không ai dùng từ này. Vì vậy, trong suốt những năm tháng dùng thuốc chống trầm cảm, ngoài suy nghĩ rằng chứng trầm cảm sinh ra do trục trặc trong não, trong chừng mực nào đó, tôi còn cho rằng mình thừa hưởng nó trong gene. Đôi khi tôi nghĩ trầm cảm giống như người anh chị em sinh đôi đã mất, Quản trị thời gian, công việc & lưu dữ liệu cá nhân chỉ bằng 1 app miễn phí duy nhất https://bit.ly/trelloaiov23

294 | T r an g sinh ra cùng với tôi từ bụng mẹ. Nhiều năm trôi qua, tôi cũng nghe người khác nói điều tương tự. “Tôi bị trầm cảm bẩm sinh” , một người bạn liên tục muốn tự tử đã nói với tôi như thế khi chúng tôi ngồi với nhau một buổi tối, và tôi cố nói cho anh ấy những lý do để sống. Vì vậy, tôi muốn biết – có bao nhiêu phần trăm trầm cảm là do gene quy định? Khi nghiên cứu vấn đề này, tôi được biết các nhà khoa học vẫn chưa xác định được một gene hoặc tập hợp gene cụ thể nào gây ra trầm cảm hoặc lo âu. Nhưng chúng ta biết rằng có một yếu tố di truyền quan trọng – và có một cách khá đơn giản để kiểm tra nó. Bạn sẽ so sánh nhóm các cặp song sinh cùng trứng và nhóm các cặp song sinh khác trứng với số mẫu lớn. Tất cả các cặp song sinh đều giống nhau về mặt di truyền, nhưng song sinh cùng trứng thì giống nhiều hơn: Họ xuất phát từ cùng một quả trứng, tách làm đôi. Vì vậy, nếu nhận thấy tỷ lệ (giả sử như) tóc đỏ, nghiện ngập hoặc béo phì ở các cặp song sinh cùng trứng cao hơn so với cặp khác trứng, bạn biết rằng ở họ, thành