Phần II: Phương pháp sáng tạo ý tưởng qua năm bước.
Lời giới thiệu Ý tưởng là gì? Tôi biết đáp án. Đáp án nằm trong trái tim của cả nhân loại! Sao cơ? Đáp án là mười hai? Vậy chắc tôi vào nhầm tòa nhà. – CHARLES SCHULTZ Tôi thấy hài lòng vì đã có thể trả lời ngay, và tôi xin trả lời là tôi không biết. – MARK TWAIN Nếu tình yêu là đáp án thì liệu anh có thể làm ơn nhắc lại câu hỏi được không? – LILY TOMLIN Trước khi biết cách tìm ra ý tưởng, chúng ta phải bàn xem ý tưởng là gì. Vì khó có thể tìm kiếm được gì nếu ta không biết về thứ mình tìm kiếm. Vấn đề duy nhất là: Bạn định nghĩa ý tưởng thế nào? Nhà thơ, học giả người Anh A.E. Housman nói: “Tôi không thể định nghĩa về thơ giỏi hơn việc một chú chó săn phát hiện ra con mồi, nhưng cả hai chúng tôi có thể nhận ra đối tượng nhờ những cảm nhận của mình.” Sắc đẹp cũng giống vậy. Những thứ như tình yêu hay chất lượng cũng thế. Và tất nhiên ý tưởng cũng vậy. Khi ý tưởng hiện ra trước mắt, ta biết ngay được, cảm nhận ngay được; có gì đó bên trong giúp ta nhận ra được đó là ý tưởng. Nhưng cứ thử định nghĩa một ý tưởng xem. Tra trong cả chồng từ điển bạn sẽ thấy đủ kiểu định nghĩa như: “Ý tưởng là thứ tồn tại tiềm tàng hoặc thực sự trong suy nghĩ như một sản phẩm của hoạt động trí óc giống như kiến thức hay tư duy”, rồi thì: “Phạm trù cao nhất: sản phẩm hoàn thiện cuối cùng của lý luận,” cho đến: “Một thực thể siêu việt, là kiểu mẫu thực sự của những khiếm khuyết còn tồn tại.” Những định nghĩa này cũng giúp ích nhiều cho bạn. Nhà khoa học Mỹ Marvin Minsky khẳng định rõ ràng khó khăn của việc định nghĩa ý tưởng trong cuốn sách The Society of Mind (tạm dịch: Xã hội tư tưởng): Chỉ trong toán học hay logic, định nghĩa mới lột tả được hoàn toàn khái niệm. Anh có thể biết con hổ mà không cần định nghĩa nó. Anh cũng có thể đưa ra định nghĩa về con hổ dù anh chỉ mới biết về nó. Tuy nhiên, nếu bạn đưa ra được định nghĩa, bạn sẽ hiểu sát hơn về sự vật đó. Dưới đây là một vài câu trả lời tôi nhận được từ các đồng nghiệp và sinh viên của mình tại Đại học
Nam California và Đại học California ở Los Angeles: Điều này hiển nhiên đến nỗi sau khi người ta nói cho anh biết, anh mới tự hỏi sao mình lại không nghĩ ra trước đó. Ý tưởng bao hàm mọi mặt của một vấn đề và khiến cho nó đơn giản hơn. Nó tập trung mọi sợi dây về một nút thắt gọn ghẽ. Nút thắt này chính là ý tưởng. Đó là một sự trình bày dễ hiểu về một thứ mà tất cả đều biết và chấp nhận, nhưng được cô đọng lại một cách văn chương, độc nhất hoặc bất ngờ. Một cái mới không thể nhìn ra từ tiền lệ của nó. Đó là một tia nhìn xuyên suốt khiến bạn thấy sự vật trong ánh sáng mới và tập hợp hai ý nghĩ riêng biệt thành một khái niệm mới. Ý tưởng tổng hợp và biến hóa sự phức tạp thành sự đơn giản đến không ngờ. Đối với tôi, những định nghĩa này (thực ra, chúng giống miêu tả hơn là định nghĩa, nhưng quan trọng là họ nói được cốt lõi của vấn đề) đem lại cho bạn cảm giác tốt hơn về cái mơ hồ được gọi là ý tưởng. Bởi họ đề cập đến sự tổng hợp, các vấn đề, cái nhìn xuyên suốt và đến sự hiển nhiên. Tuy thế, định nghĩa mà tôi thích nhất và là nền tảng của cuốn sách này là định nghĩa của bậc thầy marketing James Webb Young: Một ý tưởng chẳng là gì khác ngoài sự kết hợp mới của các nhân tố cũ. Có hai lý do khiến tôi thích định nghĩa này đến vậy. Thứ nhất, nó gần như chỉ cho bạn cách tìm ra ý tưởng khi nói rằng tìm một ý tưởng cũng giống như tạo ra công thức làm món ăn mới. Bạn chỉ việc lấy các thành phần quen thuộc và nhào trộn theo một cách mới. Chỉ đơn giản vậy thôi. Không những vậy, chẳng phải thiên tài mới có thể nghĩ ra ý tưởng. Bạn cũng không nhất thiết phải là nhà khoa học tài ba, người đoạt giải Nobel, nghệ sĩ nổi tiếng thế giới, một nhà thơ trứ danh, một nhà quảng cáo siêu đẳng, người đoạt giải Pulitzer hoặc nhà phát minh bậc nhất. “Theo suy nghĩ của tôi,” nhà khoa học và triết gia Jacob Bronowski viết, “thật sai lầm khi nghĩ hoạt động sáng tạo là cái gì đó khác thường.” Ngày nào con người chẳng có ý tưởng hay. Hàng ngày, họ sáng tạo, phát minh và khám phá ra cái mới. Ngày ngày họ tìm ra những cách khác nhau để sửa ô tô, bồn rửa mặt và cửa ra vào, nghĩ ra cách để nấu bữa tối, để tăng doanh thu, tiết kiệm tiền, để dạy dỗ con cái, để giảm chi phí, tăng sản lượng, viết báo cáo và đề xuất, để làm mọi thứ hay hơn, dễ dàng hơn hoặc rẻ hơn. Ngoài ra còn vô số những ý tưởng khác. Kế đó, tôi thích định nghĩa này vì nó sát với những nhân tố chính để có được ý tưởng, chẳng hạn như
sự hòa trộn. Dĩ nhiên, mọi thứ tôi từng đọc về ý tưởng đều nói về hòa trộn, nối kết, sắp xếp, tổng hợp hoặc kết hợp. Nhà toán học Pháp Jacques Hadamard viết: “Hiển nhiên là phát minh hay phát hiện trong toán học hay ngành khoa học nào khác đều hình thành từ việc kết hợp những ý tưởng… Trong tiếng La tinh, động từ cogito được dịch ra là ‘suy nghĩ’, có nghĩa gốc là ‘lắc đều lên’. Thánh St. Augustine cũng nhận ra điều đó và quan sát thấy rằng intelligo có nghĩa là ‘lựa chọn trong số đó.’” “Khi tâm trí của một nhà thơ được trang bị hoàn hảo cho việc sáng tác,” T. S. Eliot viết, “nó sẽ luôn biết cách pha trộn những trải nghiệm tản mạn lại với nhau, trong khi trải nghiệm của người bình thường thì lộn xộn, bất quy tắc và rời rạc. Người ta yêu hoặc đọc sách của Spinoza, song hai việc này chẳng liên quan gì đến nhau, cũng chẳng có mối liên hệ với tiếng ồn của máy chữ hay mùi thức ăn mà Spinoza đã trải qua; còn trong tâm trí của nhà thơ, những trải nghiệm này luôn cấu thành tổng thể mới.” Bronowski viết: “Dù là nhà khoa học hay nghệ sĩ, con người trở nên sáng tạo khi anh ta tìm thấy tính thống nhất mới trong sự đa dạng của tự nhiên. Anh ta sáng tạo nhờ tìm ra sự tương đồng giữa những sự vật mà trước kia chưa ai nhìn ra… Bộ óc sáng tạo là một bộ óc tìm ra những tương đồng không ngờ tới.” Hoặc lắng nghe nhà thơ Robert Frost nói: “Ý tưởng là gì? Nếu anh chỉ nhớ được một điều tôi nói thì hãy nhớ rằng ý tưởng là một kỳ tích của sự kết hợp.” Hay theo như nhà diễn thuyết Francis H. Cartier: “Cách duy nhất giúp một người có được ý tưởng là: hòa trộn hay kết hợp hai hay nhiều ý tưởng mà anh ta đã có sẵn thành một kiểu sắp xếp mới để có thể tìm ra mối liên quan mà trước kia anh ta không để ý.” Kiến trúc sư Nicholas Negroponte đồng tình: “Từ đâu mà có những ý tưởng hay? Đơn giản thôi, từ những sự khác biệt. Sáng tạo đến từ những sắp xếp ngoài dự tính.” Riêng tác giả người Hungary - Arthur Koestler còn viết hẳn một cuốn sách, The Act of Creation (tạm dịch: Hành vi sáng tạo) dựa trên “luận điểm cho rằng cái gốc sáng tạo không có nghĩa là tạo ra hay khởi đầu một hệ thống ý tưởng từ số không mà là từ sự phối hợp của những hệ tư tưởng sẵn có, bằng quá trình nhân giống chéo.” Koestler gọi quá trình này là “song hợp.” “Hành vi sáng tạo,” ông giải thích, “… mở ra, lựa chọn, cải tổ, hòa nhập, tổng hợp những sự kiện, ý tưởng, khả năng, kỹ năng đã có.” “Kỳ tích của sự kết hợp”, “những tương đồng không ngờ tới”, “những tổng thể mới”, “lắc đều lên”, rồi cả “lựa chọn trong số đó”, “những sắp xếp mới (hay ngoài dự tính)”, “song hợp”, cho dù họ dùng câu chữ thế nào chăng nữa thì tất cả cũng đều nói cùng một đại ý như James Webb Young: Một ý tưởng chẳng là gì khác ngoài sự kết hợp mới của các nhân tố cũ. Giờ khi đã biết ý tưởng là gì, ta phải nghĩ ra một phương pháp để tìm ra ý tưởng. Thật đáng mừng là đã có rất nhiều phương pháp được đề ra và đáng mừng hơn nữa là những phương
pháp này khá giống nhau. Trong cuốn A technique for producing ideas (Tạm dịch: Phương pháp sáng tạo ý tưởng), James Webb Young mô tả một phương pháp bao gồm năm bước để tạo nên ý tưởng. Bước một, trí tuệ phải “tập hợp các nguyên liệu thô.” Trong quảng cáo, những nguyên liệu này bao gồm “kiến thức cụ thể về sản phẩm và con người [và] kiến thức tổng quan về đời sống và sự vật”. Bước hai, trí tuệ phải trải qua “một quá trình xay nghiền những nguyên liệu này.” Bước ba, “không quan tâm đến chủ đề đó nữa và quên hoàn toàn vấn đề đó đi.” Bước bốn, “bỗng dưng ý tưởng sẽ hiện ra trước mắt.” Bước năm, bạn “đưa ý tưởng mới chào đời này vào thế giới thực” và áp dụng nó xem kết quả như thế nào. Nhà triết học người Đức, Hermann von Helmholtz, cho biết ông dùng ba bước để nghĩ ra ý tưởng mới. Bước đầu là “Chuẩn bị”, ông rà soát vấn đề “từ mọi hướng” trong suốt giai đoạn này (bước hai trong phương pháp của Young). Bước hai là “Ấp ủ”, ông không hề có ý thức suy nghĩ về vấn đề (bước ba trong phương pháp của Young). Bước ba là “Tỏa sáng”, khi mà “ý tưởng vui vẻ đến bất chợt không tốn chút hơi sức, như một nguồn cảm hứng” (bước bốn trong phương pháp của Young). Moshe F. Rubinstein, chuyên gia trong việc xử lý những vấn đề khoa học hóc búa của trường Đại học California, cho biết có bốn giai đoạn cụ thể để gỡ rối. Giai đoạn một: Chuẩn bị. Bạn rà soát những nhân tố của vấn đề và nghiên cứu mối quan hệ giữa các nhân tố (hai bước đầu trong phương pháp của Young). Giai đoạn hai: Ấp ủ. Nếu bạn không gỡ rối được vấn đề ngay lập tức thì cứ gác lại đó. Trong giai đoạn này, bạn có thể cảm thấy bực bội do chưa thể tìm ra đáp án và không biết sẽ phải làm sao (bước ba trong phương pháp của Young). Giai đoạn ba: Cảm hứng. Bạn thấy lóe lên sự hào hứng khi tìm ra giải pháp hay con đường dẫn tới đó (bước bốn trong phương pháp của Young). Giai đoạn bốn: Kiểm tra. Bạn kiểm tra lại xem giải pháp tìm ra có thực sự gỡ rối được vấn đề không (bước năm trong phương pháp của Young). Trong cuốn Predator of the universe: The human mind (Tạm dịch: Kẻ săn mồi trong vũ trụ: Trí tuệ của nhân loại), Charles S. Wakefield nói đến “một chuỗi [năm] giai đoạn tư duy để xác định hành vi sáng tạo.”
Giai đoạn một, “là sự nhận thức vấn đề.” Giai đoạn hai, “đi đến định nghĩa vấn đề này.” Giai đoạn ba, “tiến đến trạng thái bão hòa với vấn đề và dữ kiện xung quanh” (hai bước đầu trong phương pháp của Young). Giai đoạn bốn, “tiến tới thời kỳ ấp ủ ý tưởng và tĩnh lặng” (bước ba trong phương pháp của Young). Giai đoạn năm, “sự bùng nổ ‒ cái nhìn xuyên suốt tư tưởng, bước nhảy vọt qua cả logic, vượt trên cả những bước giải pháp thông thường” (bước bốn trong phương pháp của Young). Thế nhưng cho dù họ thống nhất chung với nhau về những bước cần thiết để có được ý tưởng, không ai nói đến những điều kiện cần có để thực hiện những bước này. Và nếu không hội tụ đủ tiêu chuẩn thì cho dù bạn có biết những thao tác bạn cũng chẳng làm được gì hết; bạn sẽ không thể tìm được những ý tưởng mà lẽ ra chúng ở trong tầm tay của mình. Vì nói cho người ta biết làm sao để có được ý tưởng cũng giống như nói cho trẻ học vỡ lòng giải phương trình x + 9 = 2x + 4 hay chỉ cách cho người có đôi chân yếu nhảy cao. Bạn phải biết về đại số thì mới có thể giải được phương trình, và bạn phải có đôi chân khỏe thì mới có thể nhảy cao, do vậy bạn cần rèn luyện tư duy thì mới có thể tìm ra ý tưởng. Mười chương đầu thuộc