Tâm Lý Học Chuyên Sâu

phần dễ được nhận diện, như trong trường hợp những gì mình không ưa không thích; như ích kỷ, keo kiệt, dối trá, tâng bốc, nô lệ, khoe khoang, kiêu hãnh, ăn chơi, trụy lạc... Hoặc những bóng âm tích cực, nhưng lại bị ngăn cản cấm đoán; như tâm tình nghệ sĩ, tài năng khoa học, thái độ phóng khoáng... Ngoài ra lại có những bóng âm có phần ẩn giấu, và do đó khó được nhận diện. Những bóng âm như thế thường dùng con đường chiêm mộng, mơ tưởng, tạo hình và các phương pháp tâm lý trị liệu khác để được đưa ra ánh sáng, và từ đó hoặc được phát huy trong trường hợp những bóng âm tích cực, hoặc được chữa trị trong trường hợp những bóng âm tiêu cực. Bởi nói bóng âm tức là nói đến một cách định giá: định giá một tâm tình, thái độ, đức tính là tốt hay xấu. Và định giá là đối chiếu với một bảng giá trị nào đó được nhìn nhận là tiêu chuẩn cho cuộc sống của bản thân. Bảng giá trị đó có thể được thiết lập từ nội tâm hay từ bên ngoài, trên cơ sở khách quan hay

https://thuviensach.vn chủ quan, có tính cách cơ bản theo bản chất của sự vật hay theo quy ước hoặc thông lệ nhất thời phụ thuộc vào hoàn cảnh địa dư và lịch sử. Diễn tả một cách khác: Bóng âm là những gì con người không muốn hoặc không thể nhìn nhận nơi mình, bởi được xem là không phù hợp với cái “Tôi￾Lý tưởng” hay với cái “Xã hội-Lý tưởng” của mình; dĩ nhiên vấn đề quan trọng tiếp theo là phải định giá thế nào về cái gọi là “Tôi-Lý tưởng” và “Xã hội-Lý tưởng” đó. Bóng âm kẻ khác thì ưa, bóng âm nơi mình sáng trưa buồn phiền Hiện tượng “ngồi lê mách lẻo” nay cũng như xưa vẫn luôn thịnh hành. Ngày nay lại còn có thêm báo chí, truyền thanh, điện thoại, email, internet, hiện tượng “mách lẻo” lại càng thịnh hành, bởi vừa được mở rộng vừa lại có phần kín đáo, hoặc ngược lại: lại càng được công khai khuếch đại. Biết bao nhiêu chuyện “bóng âm bóng dương” của ông này bà nọ, nhà chính trị này, nhà giáo kia, vị lãnh đạo tôn giáo này, người hướng dẫn hội đoàn khác... Có những người hầu như vô cùng thỏa thích với công tác không những tiết lộ, mà còn “sáng tạo phát minh” ra vô vàn bóng âm cho kẻ khác, nơi gần cũng như nơi xa, nơi kín cũng như nơi công khai lộng gió trong các hội đoàn và xã hội. Sự kiện vui khoái thỏa thích nghe ngóng, tiết lộ, công bố, bày đặt ra những bóng âm của kẻ khác tự nó đã nói lên tình trạng bóng âm của chính bản thân mình. Nhưng nói về bóng âm của bản thân thì lại là một điều phiền hà bực dọc. Ta có thể với một vài câu hỏi tìm hiểu tình trạng bóng âm của chính mình: Ta có giản dị thú nhận những khiếm khuyết không đẹp đẽ gì nơi bản thân? Hay ta thường lại tìm cách chống chế, bào chữa, tránh né, tô vẽ, đánh lạc hướng? Những bóng âm ta không dễ dàng thú nhận nơi mình, thì ta lại quá dễ dàng tìm thấy nơi kẻ khác. Hoặc có trường hợp những người không nói cũng không làm gì, mà tự nhiên sự hiện diện của họ đủ gây bực dọc hoặc thù nghịch nơi chính mình: Những người đó có thể là hiện hình cho những bóng âm của chính bản thân ta, mà ta không dám nhìn mặt, để rồi ta lại phóng ngoại ra trên họ. Bóng âm thường không đứng riêng lẻ một mình, nhưng liên kết với nhiều

https://thuviensach.vn bóng âm và nhiều mặc cảm khác, làm nên một “tụ kết mặc cảm bóng âm”. Có hiện tượng những “bóng âm đôi” (double-ganger) khi cái Tôi bị tách chẻ làm hai, bởi bóng âm trở nên quá lớn, vượt khỏi khả năng của cái Tôi bình thường. Lại cũng có hiện tượng “chị em bóng âm” hay “anh em bóng âm”, điều vẫn thường được nghe thấy trong các chuyện huyền thoại, dị sử, cổ tích của nhân loại, như những chuyện Tấm Cám hay Trầu Cau trong kho tàng cổ tích Việt Nam, những chuyện Cain và Abên, Êsau và Jacob trong Kinh thánh Do Thái, những chuyện “anh em bóng âm” Gilgamesh và Enkidu, “chị em bóng âm” Inanna và Ereshkigal trong các chuyện thần thoại Sumer vùng Lưỡng Hà (miền Nam Iraq bây giờ)... Trước những “tụ kết mặc cảm bóng âm” đầy phức tạp, công việc của các nhà giáo dục, tư vấn, tâm lý trị liệu, hướng dẫn tâm linh (direction spirituelle, spiritual mentoring) lại càng quan trọng để giúp tháo gỡ có phương pháp cho những trường hợp khó khăn như thế. Vấn đề phóng ngoại: chủ quan và khách quan Vấn đề “phóng ngoại” bóng âm là một sự kiện có thể kiểm chứng. Nhưng không phải tất cả mọi phê bình hay toàn thể điều phê bình trên kẻ khác đều là “phóng ngoại”. Ở đây, C.G. Jung có đưa ra một nhận xét đáng suy nghĩ: “Người nhận điều được phóng ngoại – theo như kinh nghiệm cho biết – không phải là một đối tượng xyz bất cứ nào đó, nhưng luôn là một đối tượng có phần tương đồng với nội dung được phóng ngoại, họ như một chiếc móc để sự vật được quàng vào” (GW 16, 499). Câu trích dẫn củaC.G. Jung trên đây là một câu gây kinh hoàng lớn, nhất là trong lĩnh vực phóng ngoại bóng âm. Bởi khi ta đặt bóng âm trên một người nào, thì ta đinh ninh là người đó quả thật có bóng âm đó. Hơn nữa, ta còn nghĩ rằng họ sẽ phải biết ơn mình vì đã giúp họ thấy được điều phải sửa chữa. Nhưng điều đó không chắc chắn hoặc không nhất thiết phải như thế, và như vậy thì dự đoán hay quả quyết của chúng ta sẽ là một điều quá liều lĩnh, quá táo bạo, nếu không phải là quá ngạo mạn. Không hiếm thấy rằng, những người bị “gán” lên mình các bóng âm lại là những người có những đặc tính và những lối sống tốt đẹp, mà những đặc tính và những lối sống đó lại là những thiếu sót, là những bóng âm của chính chúng ta.

https://thuviensach.vn Xa lạ là bóng âm Xa xôi viễn xứ là một thực tại dị nghĩa: có người đam mê xa lạ, bởi xa lạ hàm chứa mới mẻ, tân kỳ, đổi thay, mạo hiểm, vượt biên thùy hiện hữu, mặc dù tất cả những đặc tính đó có thể đòi hỏi những trả giá rất cao, có khi cả đến sinh mệnh. Nhưng cũng có người lại lo âu sợ hãi, bởi cảm thấy bị đe dọa sẽ phải mất đi sự ổn định, tính yên hàn, những gì vui thỏa đang có trong tầm tay. Xa lạ do đó khoác vào mình chiếc khăn choàng “bóng âm”: Bóng âm tích cực mở rộng cuộc sống mà mình chưa có, cũng như bóng âm tiêu cực đe dọa một cuộc sống ngừng trệ và nhỏ nhoi cố định. Xa lạ lại cũng được phóng ngoại lên những người lạ. Và trước người lạ, chúng ta có thể có hai thái độ, hai loại bóng âm. Bóng âm tích cực: với tìm hiểu, đón nhận, khoan dung, mặc dù người lạ có thể có những suy tư, cảm nghĩ, giá trị, cách sống khác biệt. Hoặc bóng âm tiêu cực: bởi lo âu sợ hãi, nghĩ rằng phải mất đi bản sắc cá tính; hay bởi chật hẹp giáo điều, nên gói trọn cả nhân loại, thiên nhiên và lịch sử vẻn vẹn vào một số khái niệm trừu tượng của ý thức hệ bản thân – kể cả ý thức hệ tôn giáo – để không còn dám cả đến nhìn mặt người lạ trong chốc lát. Con người càng lo âu sợ hãi hay càng chật hẹp giáo điều trước sự xa lạ và người xa lạ, thì bóng âm càng to, phóng ngoại bóng âm càng mạnh. Bóng hình xa lạ sẽ trở nên bóng hình nghịch thù; bóng nguời xa lạ sẽ trở nên bóng người thù nghịch. Và rồi chính chúng ta cũng sẽ trở nên xa lạ với chính mình. Một nghiên cứu mới đây về chiêm mộng cho biết [40] : Trong số những người sống ở một vùng xa lạ, thì 44,1% các giấc mộng của họ diễn tả những cảnh xa lạ, và 24,6% các giấc mộng đó nói về những người xa lạ. Chiêm mộng là chứng nhân về cuộc sống của chúng ta: Nếu trong các giấc mộng mà có nhiều cảnh xa lạ và có nhiều người xa lạ, thì đó là một bằng chứng rằng, chúng ta cũng một phần rất lớn xa lạ với chính mình. Cảnh lạ và người lạ trong chiêm mộng là những phần tâm thức của chúng ta, do đó ta phải biết nhìn mặt cảnh lạ người lạ này, đón nhận, hòa giải, hợp thông và hội

https://thuviensach.vn nhập. Xa lạ là chúng ta xa lạ với chính mình. Câu nói này hàm chứa một suy nghĩ lớn. Nó có thể làm ta lo âu sợ hãi, mà cũng có thể mở ra những triển vọng cao sâu huyền dụ (numinous). Điều quan trọng và cần thiết là nhận diện cảnh lạ người lạ mà không mất đi bản sắc cá tính, là tiếp nhận cái bất thường vào cái bình thường của con người mình. Đó là tiến trình phát triển của con người: Vẫn là chính mình thông qua mọi thay đổi. Thông qua mọi thay đổi để trở nên chính mình hơn. C. BÓNG ÂM TẬP THỂ Bên cạnh bóng âm cá nhân, còn có bóng âm tập thể; giống như bên cạnh vô thức cá nhân, còn cả một thế giới rộng lớn và sâu thẳm của vô thức tập thể. Điều này cũng dễ hiểu, bởi con người không phải là một cá nhân đơn lẻ và biệt lập. Do đó, những gì là thành tựu – tốt cũng như xấu – của mỗi người, cũng là thành tựu của chung nhân loại; và ngược lại, những gì là kết quả của nhân loại – xấu cũng như tốt – cũng là kết quả của mỗi một cá nhân con người. Một điều trùng hợp lý thú ở đây, là ngày nay các ngành khoa học tự nhiên cũng đã đưa lại một quan điểm tương tự về tương quan giữa đơn vị và tập thể. Nhà khoa học sinh lý hóa Rupert Sheldrake đã nói đến hiện tượng “âm hưởng cấu trúc” (résonnance morphique), như khi một con chuột thuộc bất cứ một giống chuột nào trong phòng thí nghiệm ở Tokyo học được một mánh lới nào đó, thì một con chuột khác ở New York nhờ vậy mà có khả năng học được cũng mánh khóe đó một cách dễ dàng và mau lẹ hơn (Pascal 1995, 149). Nguyên lý về tương quan giữa cá nhân và tập thể này đã là cơ sở cho quan điểm củaC.G. Jung về mẫu tượng (xem