chương cuối cùng của tập sách này sẽ bàn về “giải mã chiêm mộng” và “chủ động tưởng tượng”. Ở đây, chúng ta sẽ bàn thêm về hai hình ảnh vừa là biểu lộ của Tự ngã, mà cũng vừa là phương thức tiếp cận với Tự ngã. Thực ra toàn thể vũ trụ là cả một thế giới biểu tượng, và tất cả đều có thể làm hiển lộ Tự ngã. Nhưng trong khuôn khổ giới hạn của tập sách và với những tương quan có phần tương ứng với hoàn cảnh của vấn đề và người đọc, chúng tôi xin đưa ra hai trường hợp làm điển hình: trường hợp thuộc loại vật thể với hình ảnh đá và trường hợp thuộc loại biểu tượng hình học là hình cung nguyệt (mandala). * Biểu tượng “đá”: Đá đã được dùng trong mọi thời, mọi nơi và mọi nền văn hóa của loài người như biểu tượng: đá bia mộ, đá chỉ đường, đá đền thờ, đá vật linh... Hai cử chỉ trong tiến trình biểu tượng này là “lấy đá ra khỏi thiên nhiên” và “nâng nó lên” như biểu hiện một kinh nghiệm tâm linh hay tôn giáo. Câu chuyện giấc mộng của Jacob trong Kinh thánh Do Thái và Kitô giáo sau đây xin được kể để minh họa (Sáng thế 28: 10-19): “Jacob lên đường đi đến Haran. Ông tới một chỗ kia và qua đêm ở đó, vì mặt trời đã lặn. Ông lấy một viên đá đặt làm gối đầu và nằm ngủ nơi chỗ ấy. Ông chiêm bao, thấy một cái thang dựng từ dưới đất, đầu lên đến tận trời, và các thiên sứ của Đức Chúa Trời đi lên đi xuống trên thang đó. Và này, Đức Giavê đứng trước ông và phán: Ta là Giavê, Đức Chúa Trời của Abraham tổ phụ ngươi, cùng là Đức Chúa Trời của Ysaac. Đất ngươi đang nằm, Ta sẽ ban cho ngươi và dòng dõi ngươi. [...] Jacob tỉnh giấc và nói: Hẳn thật, có
https://thuviensach.vn Giavê ở nơi đây mà tôi không biết. Ông kinh sợ mà nói: Chốn này thật là đáng sợ! Hẳn đây là nhà của Đức Chúa Trời và là cửa trời, chứ không phải gì khác. Sáng ngày, ông dậy sớm, lấy viên đá ông đã đặt làm gối đầu mà dựng làm thạch trụ và đổ dầu trên đầu trụ. Ông gọi tên nơi ấy là Bêthel...” [54] Đối với Jacob, viên đá trong giấc mộng của ông có can dự và ý nghĩa. Viên đá ấy là một biểu tượng. Do đó, ông đã dựng nó lên, đổ dầu hiến tế nó và “xem nó như vật thánh”. Viên đá không phải là thần thánh, nhưng “được xem như là vật thánh”, bởi nó diễn tả một kinh nghiệm linh thánh của con người có liên hệ đến viên đá đó. Cũng vì tính cách biểu tượng đó, mà trong nhiều nền văn hóa người ta vẫn thường nói đến cái “linh thánh trong viên đá”, cái “linh thánh của hòn đá”. Có thể về sau có những người đánh mất đi cảm nghiệm linh thánh, và chỉ còn tái diễn những nghi lễ tôn vinh cầu khẩn, để rồi cuối cùng xem viên đá kia là một vị thần, một vị thánh. Nhưng ý nghĩa cơ bản của một viên “đá thánh” vẫn là ở tính biểu tượng của nó. Đá: viên đá, hòn đá, đá tảng, đá quý... vẫn từng được dùng để biểu lộ Tự ngã. Có lẽ trước tiên vì tính “như nhiên” của nó: là như thế, chất phác, trung thực, vượt ra ngoài và lên trên khích động, cảm xúc, tưởng tượng và mọi thứ suy tính của ý thức – là thuần nhất, hiện hữu như thế, mãi mãi không thay đổi, xưa vẫn thế và nay vẫn vậy. Có lẽ vì thế mà đá tượng trưng cho cái kinh nghiệm vừa đơn giản nhất vừa thâm sâu nhất của một cái gì vĩnh hằng và bất biến mà con người có thể có được. Nhiều người trong chúng ta đã từng chọn nhặt những viên đá to nhỏ trắng đen ở góc núi hay bờ biển, ở mương suối hay mép đường đình làng, để rồi đem về đặt ở góc bàn, mé tủ hay khung cửa sổ, với những tâm tình xao xuyến: không hẳn vì một vài kỷ niệm nhớ nhung nào đó, cũng không phải chỉ vì những cấu trúc vật lý kỳ diệu của đất đá, nhưng hẳn là vì những hình ảnh nhiệm mầu của tầm thường lẫn lộn với lạ thường, của thời gian thay đổi trộn lẫn với trường cửu bất biến gợi lên từ những viên đá đó. Hòn đá mà Jacob gối đầu với giấc mộng thấy được Giavê Đức Chúa Trời, cũng như những viên đá làm bia mộ các đấng thánh và các vị anh hùng dân tộc, những tảng đá làm nền móng các thánh đường và các nơi tế tự... tất cả đều muốn nói lên cái nhu cầu thiết yếu của con người, cần đến viên đá làm tượng trưng cho những kinh nghiệm về linh thánh và vĩnh cửu của mình. Vì
https://thuviensach.vn thế, không lạ gì mà trong nhiều tôn giáo, hình ảnh về Đấng Tối Cao hay ít ra là nơi chốn được dành riêng để tôn kính Ngài vẫn thường được biểu hiện bằng các viên đá. Vật linh thánh của Hồi giáo tại Mekka là một tảng đá đen gọi là Kaaba, mà mỗi tín đồ Hồi giáo ít là một lần trong đời phải hành hương kính viếng. Trong Kitô giáo, Đấng Christ được coi là “hòn đá tảng góc tường, mà thợ xây nhà loại bỏ” (Luca 20: 17), hoặc như “tảng đá linh thiêng phun trào ra nước sự sống” (1 Côrinhtô 10: 4). Khoa giả kim thuật (alchemy) thời Trung cổ đã đi tìm cái “nhiệm mầu của vật thể” và mong gặp được trong đó Đấng Tối cao hay ý định của Ngài; rồi người ta đã nhìn thấy cái nhiệm mầu đó trong cái gọi là “diễm kim thạch” (“đá làm kim loại hóa vàng”: pierre philosophale, philosophers’ stone). Nhưng họ cũng biết rằng, diễm kim thạch chỉ là biểu tượng cho cái nhiệm mầu “đá hóa vàng” trong chính nội tâm, trong chính tâm thức của con người. Diễm kim thạch là biểu tượng cho cái không còn có thể mất mát, không còn có thể hư hoại trong tâm thức, là cái vĩnh cửu mà người ta cảm nghiệm được như là “Thượng đế trong thâm sâu của tâm hồn”. Thường phải cần nhiều thời gian truy luyện trong đau thương lớn, cho đến khi tất cả những gì không thiết yếu, những gì vẩn đục bao phủ viên đá nội tâm được gột bỏ đi; nhưng quả thật thì không một cuộc sống nào mà không ít là một lần kinh nghiệm được Tự ngã đã đột nhập xâm chiếm vào mình. Thái độ quan trọng trong cuộc sống tâm linh, là làm cách nào để con người có thể tìm lại được cảm nghiệm linh thánh về Tự ngã mà mình đã một lần cảm nhận được, và dần dà làm cho cảm nghiệm đó nên vững mạnh, để cuối cùng trở nên đối tượng chú tâm thường xuyên và tỉnh thức hằng ngày của bản thân. * Biểu tượng hình cung nguyệt (mandala): Hình cung nguyệt là “hạt nhân nguyên tử của hệ tâm thức”, là biểu tượng đặc sắc nhất của Tự ngã, là mẫu tượng của các mẫu tượng. Trong các truyền thống của rất nhiều nền văn hóa nhân loại, biểu tượng hình cung nguyệt vẫn thường được dùng đến và trao truyền lại cho đến ngày hôm nay. Trong truyền thống dân da đỏ Naskapi, hình dạng “đại nhân” (mà ta đã trình bày ở một đoạn trên) được diễn tả dưới hình ảnh vòng cung nguyệt (Franz, sđd. 213). Trong các truyền thống Đông phương, hình cung nguyệt lại được tìm thấy hầu như khắp nơi và trong mọi thời: trong Ấn giáo, Phật giáo, Mật giáo,
https://thuviensach.vn Thiền, Văn hóa Trung Hoa từ nguyên thủy với hình cung nguyệt “Thái cực đồ”. Truyền thống Tây phương từ khởi thủy đã được bắt đầu với hình cung nguyệt trong kiến trúc xây thành Roma (được gọi là “mundus”) mà triết gia Plutarch (50 – 125 TCN) đã ghi lại. Đặc biệt và quen thuộc nhất là những “cửa kính hoa hồng cung nguyệt” của các đại thánh đường thời Trung cổ. Biểu tượng đặc sắc nhất của giả kim thuật diễn tả sự “tròn đầy” gồm vật chất và tinh thần, thể xác và tâm linh cũng chính là hình cung nguyệt, nhưng lại còn là hình “cung nguyệt đích thực” (Jaffé, sđd. 246), đó là hình “cung nguyệt lồng trong hình vuông tứ tuyến” (quadratura circuli) với ý nghĩa tâm linh của vòng tròn và trí huệ của hình vuông tứ tuyến. Biểu hiện cho nền thần học của nhà cải chánh Martin Luther (1483 – 1546) cũng là hình cung nguyệt của cánh hoa hồng ôm giữa lòng hoa trái tim và thập tự giá. Ý nghĩa: Ý nghĩa rõ rệt nhất của hình cung nguyệt là sự “tròn đầy”. Tròn đầy, bởi thâu trọn vào mình ý thức và vô thức, thể xác và tâm linh, vật chất và tinh thần, trần gian và siêu thế. Hình “cung nguyệt đích thực” là “vòng tròn lồng trong hình vuông tứ tuyến” lại càng diễn tả rõ nét hơn nữa sự tròn đầy: tròn đầy của tâm linh thông qua hình tròn tự nhiên, phối hợp với ý thức thông qua hình vuông tứ tuyến. Sự tròn đầy như thế vừa là một thực trạng, mà cũng vừa là một tiến trình: nói lên vai trò “ý thức hóa” cần thiết để được thực thụ thành toàn. Và bởi là một tiến trình, các biểu tượng, mẫu tượng và công trình thành toàn Tự ngã cũng mang tính “lưỡng diện”: vừa ánh sáng vừa bóng râm, vừa tiêu cực mà cũng vừa có thể tích cực. Bóng âm có thể mang khía cạnh tiêu cực của bản năng, mà cũng có thể hàm chứa khía cạnh tích cực đem lại sự sống. Linh âm linh dương có thể đưa lại sáng tạo và phát triển, mà cũng có thể gây đình trệ và hủy hoại. Mẫu tượng bao quát nhất là Tự ngã cũng mang tính lưỡng diện như thế. Trường hợp tiêu biểu là câu chuyện truyền kỳ Eskimô (đã được thuật lại trong phân đoạn A của chương này) mà “bà già nhỏ thó” đã giúp giải thoát cô bé khỏi linh dương độc ác là thần mặt trăng, nhưng cô bé cuối cùng vì lầm lỗi đã trở thành con nhện. “Trở thành nhện” ngụ ý nói bị “vướng mắc vào dây nhợ” của lý trí phân biện và của tham vọng tưởng rằng, với cái Tôi-Ý thức nhỏ bé có thể chiếm đoạt được cả Thực tại lớn lao và nhiệm mầu của sự sống, của hiện hữu. Thực hành: Hình cung nguyệt là biểu tượng diễn tả Tự ngã, đồng thời cũng
https://thuviensach.vn là biểu tượng tác động giúp con người tìm về Tự ngã. C.G. Jung, trong kinh nghiệm bản thân và nghiệp vụ, đã từng nhận thấy những hình ảnh cung nguyệt vẫn thường được xuất hiện thông qua chiêm mộng, mơ tưởng và trầm tư chiêm ngắm. Chúng thường xuất hiện những khi tâm thần con người bị xáo trộn, thác loạn, bất an bất ổn, thiếu hạnh phúc. Các hình ảnh cung nguyệt đó đã tác động đem lại cảm nghiệm sâu xa về an bình nội tâm, về ý nghĩa cuộc sống, về sự ổn định được tái lập trong thâm tâm. Sau đây là giấc mộng của một bà 60 tuổi minh họa tác động của Tự ngã dưới hình ảnh cung nguyệt đưa lại sáng tạo cho một giai đoạn mới của cuộc sống: Tôi thấy một cảnh trí thiên nhiên trong ánh sáng mờ nhạt, phía sau là một dãy đồi nhẹ nhàng dâng lên với độ cao đều nhau. Phía trên đường chân trời thấy rung động một tấm đĩa lớn hình vuông chói sáng màu vàng. Phía trước này là mặt đất màu xám, không cày bừa trồng trọt, nhưng đã bắt đầu có cây cỏ đâm chồi. Tiếp đến tôi thấy cùng một lúc một chiếc bàn tròn với một phiến đá màu xám. Trên đó, khi tôi thấy chiếc bàn, thì đồng thời có tấm đĩa hình vuông chói sáng màu vàng; còn trên phía dãy đồi thì tấm đĩa đã biến mất. Tại sao và như thế nào tấm đĩa đã thay đổi là điều tôi không biết. Cảnh trí thiên nhiên trong mộng (cũng như trong nghệ thuật) tượng trưng cho “tâm trạng” vô thức không diễn tả thành lời. Ánh sáng mờ nhạt của cảnh trí muốn nói rằng, ánh sáng của ý thức, của cái “tôi” bị che mờ và bản chất của nội tâm nay bắt đầu biểu hiện. Cho đến lúc bấy giờ, biểu tượng Tự ngã là điều ước mơ ở chân trời tâm linh, nhưng nay đã chuyển đổi đến trung tâm của cảnh trí tâm hồn. Những hạt giống gieo vãi ngày xưa nay bắt đầu đâm chồi. Tấm đĩa vàng nay nằm trên chiếc bàn tròn bằng đá và không còn chuyển đổi nữa, có nghĩa nay đã tìm được một cơ sở vững bền. Hình tròn, hình cung nguyệt là biểu tượng cho sự thành toàn, sự tròn đầy của tâm hồn. Sự thành toàn và tròn đầy đó có thể đã và đang là một thực trạng; nhưng hình cung nguyệt thông qua chiêm mộng cũng có thể là một phản ứng của thiếu sót nay đòi hỏi phải được “bù trừ”, nghĩa là phải được thể hiện. Trong những năm sau Thế chiến thứ hai, người ta rao đồn thấy những “đĩa bay” trên trời. C.G. Jung đã làm một nghiên cứu về hiện tượng này và đã trình bày trong quyển “Một huyền thoại thời đại về vật thể xác định bay trên trời”. C.G. Jung đã giải thích hiện tượng trông thấy các đĩa bay như là những “phóng ngoại” một nội dung tâm lý, nội dung về một tổng thể kiện toàn được
https://thuviensach.vn tượng trưng thông qua hình tròn. Sự kiện rao đồn thấy “đĩa bay”, nhưC.G. Jung cũng đã từng giải thích về các giấc mộng của những con người thời đại, là sự toan tính của hệ vô thức tập thể tìm cách giải quyết sự phân rẽ nội tâm con người trong thời đại táng kiệt của chúng ta ngày hôm nay thông qua biểu tượng hình cung nguyệt (Jaffé, sđd. 249). [51] Hình ảnh hệ tâm thức so với quả cầu lấy từ Marie-Louise von Franz trong bài Der Individuationsprozess, In: C.G. Jung, Der Mensch und seine Symbole, London 1964, Zürichund Düsseldorf 151962, 161. [52] Những truyện thần kỳ trong chương này cùng với các bình giải,