phần minh họa này: Kast 1999, trg. 31-42, 157-169). D. THỰC TẬP TƯỞNG TƯỢNG BÌNH THƯỜNG CÓ HƯỚNG DẪN Một vài thực tập tưởng tượng bình thường có hướng dẫn sau đây giúp ta làm quen với phương pháp. Tiêu đề có thể là một hình ảnh lấy từ một giấc mộng đã qua, hoặc dùng một biểu tượng có tính cụ thể và nhiều ý nghĩa. Chúng tôi đề nghị ba biểu tượng; hai biểu tượng đầu có tính cách tĩnh, biểu tượng thứ ba có tính cách động: nhà, cây, nước (Kast 1999, 31-42). Trường hợp 1: Tiêu đề Ngôi Nhà Sau một ít phút thư giãn, có thể gợi ý hướng dẫn như sau: • Bạn thử tưởng tượng (một) ngôi nhà thời thơ ấu của bạn. • Bạn đi một vòng quanh và nhìn kỹ ngôi nhà. Bạn đi vào một căn phòng. Căn phòng đó như thế nào? Bạn có ngửi ra mùi gì không? Bạn có gặp ai trong đó hoặc thấy vật gì đánh động bạn? Bây giờ bạn đi ra khỏi căn phòng, và ra khỏi ngôi nhà. Bạn nhìn lại ngôi nhà một lần nữa, và suy nghĩ nơi đâu muốn sửa đổi xây cất lại. Bạn xây cất sửa đổi lại đi. • Bây giờ bạn hãy rời bỏ hình ảnh về ngôi nhà vừa rồi, và nghĩ tưởng một ngôi nhà khác mà bạn thích. • Và cuối cùng, bạn hãy nghĩ tưởng một ngôi nhà hoàn toàn hoang tưởng, một ngôi nhà chưa bao giờ có, một ngôi nhà ảo tưởng, nhưng không nhất thiết bạn phải ở trong đó... • Bây giờ bạn hãy rời bỏ tất cả mọi hình ảnh các ngôi nhà mà bạn đã nghĩ tưởng, mở mắt ra, vươn vai, cử động tay chân thân mình, ngáp ngắn ngáp dài... • Rồi bạn để cho hình ảnh những ngôi nhà vừa rồi diễn qua trước mặt một lần nữa.
https://thuviensach.vn Những suy nghĩ và nhận xét sư phạm - Rất nên rời bỏ các hình ảnh một cách ý thức, và nhất là cử động tay chân thân mình sau buổi thực tập, bởi nhờ thế mà các hình ảnh nội tâm – nhất là khi chúng có tính cách ức bách gây hấn – thôi trấn áp ý thức chúng ta. - Thí dụ hình ảnh ngôi nhà vừa rồi có thể minh họa nhiều khả năng của quan năng tưởng tượng: ngôi nhà thời thơ ấu phát huy khả năng tưởng nhớ; gợi ý nhìn kỹ ngôi nhà và căn phòng đòi ta chú ý đến những hình ảnh nội tâm; gợi ý nhìn riêng một căn phòng gọi lên một ý nghĩa đặc biệt nào đó đối với ta; câu hỏi về mùi ngửi nhắc nhủ ta đừng quên sự tiếp cận bằng các giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác; hình ảnh càng trở nên sắc sảo và sống động khi phối kết được nhiều hình thức tiếp cận. - Câu hỏi có gặp ai hay có thấy vật gì kích thích sự đón nhận những gặp gỡ, chạm trán, trao đổi, với những người những vật mà có lẽ ta đã quên đi; nó sẽ giúp phát huy sự tưởng nhớ và quan năng liên tưởng, cùng với những nét lịch sử và những cảm nghĩ liên hệ. - Chỉ dẫn xây cất lại ngôi nhà muốn gợi lên một khả năng đặc biệt của trí tưởng tượng: khả năng thay đổi cả những gì tưởng là trường tồn bất biến; sau đó có thể quan sát ngôi nhà được xây cất lại có đúng theo nguyện vọng và đòi hỏi của ta không; chỉ dẫn trên đây phát huy chức năng cởi mở của trí tưởng tượng. - Gợi ý xây lại một ngôi nhà mà bạn thích là một chỉ dẫn rất quan trọng: Con người ngày nay thường bất mãn, bị chi phối, cam phận, xuôi tay, không còn những yêu thích cao quý trong cuộc sống và cho cuộc sống. Muốn chủ động xây dựng cuộc sống, ta cần có những ước mơ, nguyện vọng, vui thích; những điều đó phát xuất từ quan năng tưởng tượng; dĩ nhiên việc thực hiện được hay không các nguyện vọng đó lại là một chuyện khác. - Gợi ý xây cất một ngôi nhà hoang tưởng mở ra chân trời siêu hiện thực của trí tưởng tượng; điều ấy nói lên rằng: tưởng tượng có thể vượt xa hiện tại thực tiễn, và đồng thời con người cũng có thể có can đảm và tự tin để vượt lên những bình thường của hiện thực. - Tiêu đề ngôi nhà mang rất nhiều chiều dày ý nghĩa; ngôi nhà thời thơ trẻ
https://thuviensach.vn nối kết ta lại với một giai đoạn cuộc đời quan trọng của ta; rồi từ đó đi đến một ngôi nhà mới mà ta ưa thích nói lên sự phát triển của tính tự chủ tự lập, và làm ta suy nghĩ về cuộc sống trưởng thành đó. - Nhà cửa là những không gian nói lên cuộc sống ấm cúng và đầy tình nghĩa, trong đó ta chắt chiu săn sóc những tương quan liên lạc với những người thân yêu quen biết, cũng như với thế giới nội tâm của chính bản thân ta. Việc thực hành quan năng tưởng tượng gợi lên cho ta tìm hiểu, ta đã thể hiện những tương quan liên lạc với người khác cũng như với bản thân như thế nào, ta có phải thay đổi và sẽ phải thay đổi như thế nào những tương quan đó. - Cuối cùng, ngôi nhà là biểu tượng cho chính bản thân, bản vị con người ta; ta yêu thích săn sóc ngôi nhà, ta yêu thích săn sóc cuộc sống ta như thế nào; làm đẹp làm vững chắc cho ngôi nhà, mở rộng cửa ngôi nhà để đón tiếp bạn bè và người người muôn phương: cuộc sống ta đẹp, vững chắc, mở rộng, ấm cúng, đầy tình nghĩa đến đâu và như thế nào rồi. Trường hợp 2: Tiêu đề Cây Sau một ít phút thư giãn, có thể gợi ý hướng dẫn như sau: • Bạn hãy tưởng tượng trước mặt có một hoặc nhiều cây... • Đó là cây gì, ở đâu, thời tiết bây giờ ra sao? • Bạn hãy nhìn kỹ hơn: cây đó bây giờ như thế nào? • Bạn có thể sờ đụng nó không, cảm xúc của bạn ra sao? • Cây, cành, hoa, lá, trái, hột có hương, vị, màu sắc, hình dạng gì? • Những người thân gần xa lạ có thể đến với cây này không?... Những suy nghĩ và nhận xét sư phạm - Cây là một thực vật trong thiên nhiên, và còn hơn nữa: cây là một biểu tượng, nó có thể diễn tả một số khía cạnh cuộc sống con người chúng ta.
https://thuviensach.vn - Cây mà ta đã chọn lại còn nói về con người của ta hơn nữa: sẽ có khác biệt, nếu ta chọn cây đa cây phượng hay cây lau cây sậy, cây mận cây đào hay cây ngô cây lúa. - Cây còn nói về sự thay đổi và trở thành của con người chúng ta: gốc rễ có bám chặt hay hụt chân lỏng lẻo, thân nhánh có to lớn vững chắc (hoặc cứng nhắc) hay mảnh khảnh dẻo dai (hoặc lắc lư luồn cúi); ta có để nó phát triển lên cao và tỏa rộng, giống như cây nên chòm cao và như cành nên tán rộng, có hoa thơm trái ngọt, lá rợp bóng râm, lớn lên rồi khô cằn để lại hồi sinh; chúng ta cũng có thay đổi theo mùa cuộc sống như mùa tháng năm, nhưng cây đa cây mận vẫn là cây đa cây mận, cá tính bản sắc của con người chúng ta vẫn sẽ là bản sắc cá tính trong thuần nhất và độc đáo. - Cảnh trí nơi cây ta chọn nói lên nơi chốn ta hiện có mặt ở trên trần gian, thảnh thơi hiên ngang đứng trên đồi cao mà mọi người trông thấy và là điểm hẹn nhiều người ghé chân, hay kín đáo nép mình bên vách đất chái nhà nhưng vẫn tỏa ngát hương thơm và trĩu nặng trái chín hạt vàng. - Ý gợi thời tiết chỉ về tâm trạng và cảm xúc hiện tại. - Khi ngày mùa của cây ta nghĩ lại không trùng hợp với tiết mùa của tháng năm bên ngoài, điều ấy có thể là dấu chỉ về mùa giai đoạn cuộc sống của ta; cũng có khi cây ta nghĩ tưởng lại đơm bông trổ trái một loại khác hẳn, như cây mận lại đơm hoa đào và cho nho táo, hoặc cây cành một bên rậm trái còn bên kia khô cằn, như thế phải chăng là dấu chỉ một cuộc sống phong phú sung túc hay ngược lại tương phản phân diện. - Những hình ảnh như thế phản chiếu rất rõ hiện trạng cuộc sống của chúng ta, cũng như nói lên những niềm hy vọng trong tương lai. Giống như cây mận vừa kể trên đây: đó là hình ảnh của một phụ nữ chồng chết vừa ngót một năm nay, bà tưởng đời bà đã nên trống rỗng, nhưng hình ảnh cây mận đầy trái – kể cả nho táo – nói lên cảm xúc đông đã qua rồi, và trước mặt là xuân hè đang tới. Trường hợp 3: Tiêu đề Nước Lưu ý: Hình ảnh và biểu tượng có hai loại: tĩnh và động, đứng yên và trôi chảy. Trong trường hợp minh họa thứ ba này, chúng tôi cống hiến một tiêu đề
https://thuviensach.vn có tính sinh động để diễn tả sự biến chuyển và thay đổi trong cuộc sống. Cùng với tính sinh động và sự thay đổi, lại còn những hình thức cảm quan đa diện được diễn tả qua những giác quan thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác. Có nhiều biểu tượng có thể diễn tả tính sinh động này: ngoài nước, còn có thể là gió, bão, lửa, hoặc động vật hay cả đến những chuyến hành trình, du ngoạn, leo núi... Sau một ít phút thư giãn, có thể gợi ý hướng dẫn như sau: • Bạn hãy tưởng tượng nước ở trước mặt; • Nếu nước đó lưu chuyển, bạn hãy đi theo dòng nước, hãy cảm nhận nước, cảm nhận nơi nước đang chảy (hay nơi nước đang đọng lại). • Bạn cũng hãy cảm nhận thời tiết hiện thời. • Nước đem lại cho bạn cảm xúc gì? • Bạn (đứng) ở đâu trong bức ảnh về nước trên đây? • Nước trôi chảy đi đâu? • Nếu nước trong bức ảnh của bạn đọng lại một chỗ, bạn hãy thư thái dừng chân bên nước, cảm nhận nước, cảm nhận nơi nước đang đọng, cảm nhận chính bạn. Những suy nghĩ và nhận xét sư phạm - Có thể có rất nhiều hình thức nước: suối, lạch, ao, hồ, giếng, sông, biển. Hình thức nước sinh động nhất có lẽ là suối, sông và biển; giếng cũng có thể là một hình thức đầy sinh động bởi chiều sâu và sự sâu kín của nó. - Những hình thức nước như thế đều có thể phản ảnh tình trạng nội tâm sống động: ngồi bên nguồn nước, là chính nguồn nước, hòa nhập vào nước, nhất là nước của biển cả, như hòa nhập vào sự sống bao la, huyền nhiệm, sự sống lớn lao hơn bản thân ta, lôi cuốn ta vào trong vô tận của hiện hữu, vào trong tiết nhịp lớn lao của vô biên. - Tiêu đề nước dĩ nhiên được đặt vào nơi chốn khung cảnh.
https://thuviensach.vn - Khung cảnh nơi chốn sẽ khích động nơi ta khả năng hồi tưởng về quá khứ hoặc tưởng tượng ra những nơi chốn và hoàn cảnh mới trong tương lai; những cảm nghiệm thiên nhiên như thế sẽ đánh thức dậy những cảm xúc, những kinh nghiệm, những vui, những buồn, những thắc mắc, những vấn đề, những khắc khoải. - Câu hỏi bạn ở đâu trong hình ảnh có thể mang nhiều ý nghĩa: hoặc bạn là kẻ đứng ngoài và quan sát bức ảnh, hoặc bạn vừa quan sát bức ảnh vừa ở trong bức ảnh, hoặc bạn đồng nhất mình với một đối tượng nào trong bức ảnh, chẳng hạn như bạn là nước phun trào lên và bạn cảm nhận như thế. - Tiêu đề nước rất được thông dụng, và cũng đã có rất nhiều ẩn dụ về nước để chỉ tâm tư con người. Thí dụ khi ta nói: ngồi bên cội nguồn, tâm tư lai láng, tâm tình cuồn cuộn, công việc trôi chảy, ý nghĩ dâng trào ra; hoặc tâm tình khô cạn... - Nước có nhiều tác động diễn tả tâm trạng và tình cảm của con người: nước ứ đọng như các nỗi niềm uất ức, bực dọc ứ đọng lại và cần được tháo mở cho trôi chảy đi; nước cũng có thể tràn ngập như lũ lụt và lôi cuốn tất cả nhà cửa, mùa màng, gia súc, con người đi theo, giống như khi con người bị cảm xúc cao độ tràn ngập và lôi cuốn làm mất đi tự chủ, lý trí và khôn ngoan. - Ta thường nói đến chiều sâu chiều rộng của tâm hồn, giống như chiều sâu của biển cả chiều rộng của đại dương; cũng như thường diễn tả sự chuyển biến và sinh động của tâm tư, giống như nước luôn trôi chảy và đưa lại sự sống (Khổng Tử đã từng chiêm ngắm nước chảy đêm ngày như cuộc đời trôi đi: “Thệ giả như tư phù, bất khả trú dạ”). - Ngoài ra, tiêu đề nước cũng thích hợp cho sự cảm nhận với nhiều giác quan của con người: tiếng nước chảy róc rách nhỏ giọt hay ầm ào như thác lũ, mùi nước phảng phất thơm nhẹ của suối trong hay mặn nồng như nước biển cả, màu nước trong trắng thanh lịch hay ngầu đục để lại khắp nơi dấu vết lở loang, sức nước thanh thoát nhẹ nhàng hay cường bạo như thác rơi sóng đổ. Nhờ phối hợp các cảm quan như thế mà ta có được những cảm nghiệm với toàn cả cơ thể con người. E. MINH HỌA TRƯỜNG HỢP CHỦ ĐỘNG TƯỞNG TƯỢNG
https://thuviensach.vn Chủ động tưởng tượng, đó là một trong những phương pháp rất quan trọng – bên cạnh khoa giải mộng – được C.G. Jung đề cao, để thể hiện tiến trình hội nhập giữa ý thức và vô thức, đưa đến thành tựu bản thân. Trường hợp minh họa sau đây còn cho ta thấy sự khác biệt giữa tưởng tượng cách thụ động (trong phần thứ nhất câu chuyện) và tưởng tượng cách chủ động (trong phần thứ hai câu chuyện): Một phụ nữ lập gia đình ngay trước khi đi thi trung học phổ thông cấp hai, và như thế bà đã phải bỏ đi việc thi cử quan trọng này. Bà đã trở thành bà nội trợ và gánh vác bổn phận làm mẹ. Bây giờ bà đã là một phụ nữ 46 tuổi, đến với bác sĩ tâm bệnh, bởi bà tự hỏi còn có thể làm gì được nữa cho cuộc đời của bà. Bà thuật với bác sĩ tâm bệnh như sau (Xem Kast 1999, 160 tt): “Có một cái gì trong tôi luôn lặp đi lặp lại rằng, tôi đã làm sai hết mọi điều trong đời tôi: sai lầm chọn ông chồng, sai lầm thời gian cưới hỏi, sai lầm cách sinh sống làm ăn, v.v...” Bác sĩ yêu cầu bà hình dung cụ thể ra “một cái gì trong tôi” đó là gì. Và đây là tưởng tượng của bà: “Tôi thấy một thẩm phán trong bộ áo thụng đen, với một chiếc đầu sói trọc giống như ông nội tôi, mang kính trắng giống như một ông cậu tôi, với một khuôn mặt đanh thép giống như những người bạo dâm vẫn thường có. Ông ta cao to hơn tôi, hiện hình phía trên cao. Tôi cảm thấy hoàn toàn bị tê liệt trước mặt ông, và ông vẫn lặp lại câu ông đã từng nói. Tôi cảm thấy xấu hổ, tôi cuộn mình trong xấu hổ. Tôi đáng lẽ phải tự mình nhìn ra được tất cả những điều đó. Tôi nhìn nhận tôi sai lầm, và tôi có ý định tức khắc sửa đổi mình lại.” Bác sĩ ra dấu cho bà ngừng lại và nói: “Hỏng! Làm như thế thì hỏng”. Bác sĩ đề nghị bà tập trung vào một hình ảnh rất thư giãn mà bà đã biết. Bà làm theo, và sau đó cảm thấy có