phần vào hành vi phạm tội”. Các nhà khoa học và những người hành nghề y khác cho rằng khoa học thần kinh hứa hẹn nhiều hơn những gì nó mang lại. Trong cuốn sách Brainwashed: The Seductive Appeal of Mindless Neuroscience (tạm dịch: Tẩy não: Sự hấp dẫn quyến rũ của khoa học thần kinh không tư duy), bác sĩ tâm thần Sally Satel đã đặt ra những gì mà bà gọi là “một trong những câu đố hóc búa nhất trong tất cả các câu hỏi khoa học”, với nội dung, “Liệu chúng ta có thể hiểu đầy đủ về tâm lý bằng cách đề cập đến nơ-ron không?” [33] Tiến sĩ Satel nhận xét, “Các hoạt động tinh thần không sắp xếp gọn gàng thành các vùng não riêng biệt”, đồng thời đưa ra lời cảnh báo khi đề cập đến “mối quan hệ giữa não và hành vi” rằng, “có rất nhiều mức độ ảnh hưởng đến hành vi của con người ngoài bộ não”. Trọng tâm của khoa học thần kinh mới là tìm hiểu cách thức não bộ định hình tư duy. Tuy nhiên, điều ngược lại cũng đúng: tư duy định hình nên não bộ. Theo David Deitch, giáo sư tại Đại học California, San Diego, những thay đổi trong não có thể đảo ngược.[34] Nếu một người nghiện ma túy ngừng sử dụng ma túy, điều này sẽ ảnh hưởng lớn đến não bộ của anh ta. Liên quan đến nghiên cứu về não bộ và tư duy, Adam Gopnik viết trên tờ The New Yorker vào tháng 9 năm 2013 rằng: “Bài học về nơ-ron là những suy nghĩ sẽ thay đổi não bộ” ở mức độ tương đương như chiều ngược lại. [35] Các nghiên cứu về con nuôi đã minh chứng về tính di truyền của tội phạm. Nghiên cứu trên phạm vi lớn ở Đan Mạch báo cáo năm 1984 của Sarnoff Mednick từ Đại học Nam California là nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất.[36] Tiến sĩ Mednick phát hiện ra con nuôi có cha mẹ ruột là tội phạm dễ trở thành tội phạm hơn so với con nuôi có cha mẹ ruột không phải tội phạm. Các nghiên cứu về việc nhận con nuôi sau đó đã xác nhận phát hiện này của ông.
Sinh học không nhất thiết phải là vận mệnh. Một người có khuynh hướng sinh học nghiện rượu không phải lúc nào cũng trở thành người nghiện rượu. Có những người bị tổn thương não được cho là gây ra hành vi phạm tội, nhưng không có nghĩa là tất cả họ sẽ trở thành tội phạm. Như Tiến sĩ Raine chỉ ra, “Tính khí và khía cạnh sinh học giống nhau có thể dẫn đến các kết quả cuộc sống khác nhau”. Nghiên cứu của các nhà tội phạm học thần kinh xứng đáng nhận được sự quan tâm nghiêm túc. Tiến sĩ Satel cũng cảnh báo rằng chúng ta nên “sử dụng kiến thức do khoa học thần kinh cung cấp mà không đòi hỏi nó giải thích cho tất cả bản chất con người”. Như bạn có thể thấy, các học thuyết về những nguyên nhân tiềm ẩn của tội phạm là vô tận và trải dài trên nhiều lĩnh vực. Tiếp theo đó là một chuyến tham quan vào bên trong tâm trí tội phạm. Nếu bạn cố gắng hiểu được tội phạm bằng một tâm hồn cởi mở, có lẽ bạn cũng sẽ không còn sa lầy vào vô số những học thuyết lý giải tại sao mọi người trở thành tội phạm. Thay vào đó, hãy tập trung vào chính bản thân tội phạm, cách thức suy nghĩ và cư xử trong cuộc sống hàng ngày của anh ta. Điều này có thể giúp bạn tránh mâu thuẫn với những người như vậy trong các mối quan hệ thân mật hoặc kinh doanh. Nắm rõ cách thức hoạt động của tư duy tội phạm sẽ giúp hoạch định chính sách công và giúp tội phạm thay đổi để trở thành những con người có trách nhiệm.
2. CHA MẸ KHÔNG HỀ BIẾN CON CÁI THÀNH TỘI PHẠM Con cái chối bỏ cha mẹ Các nhà tâm lý học cùng nhiều chuyên gia khác từ lâu luôn đổ lỗi cho phụ huynh về gần như tất cả các vấn đề liên quan đến con cái họ. Có vẻ như nếu bạn có một đứa con vị phạm pháp luật thì chắc chắn một vấn đề nào đó nằm ở bản thân bạn. Các nghiên cứu từ đầu thế kỷ 19 chỉ ra rằng, một số thiếu sót của những người làm cha mẹ có mối quan hệ nhân quả với hành vi phạm pháp của trẻ vị thành niên. Hiện nay, quan điểm đó thường xuyên xuất hiện trong các tài liệu chuyên môn cũng như trong công chúng, không chỉ ở Hoa Kỳ mà còn ở nhiều quốc gia khác. Trẻ em có xu hướng bị coi như những cục đất sét chưa thành hình, chúng bước vào thế giới và được môi trường xung quanh nhào nặn nên, chủ yếu do cha mẹ - những người chúng phụ thuộc không chỉ để đáp ứng nhu cầu về mặt thể chất và tình cảm mà còn là hình mẫu để noi theo. Những lời đổ lỗi cho hành vi sai trái lặp đi lặp lại của đứa trẻ vị thành niên chủ yếu do trách nhiệm của cha mẹ gây ra. Những cha mẹ độc đoán bị chỉ trích vì khiến con cái trở nên hay cáu giận, luôn bực bội và hung hăng. Những cha mẹ dễ dãi bị chỉ trích vì làm hư hỏng con cái và tạo cho chúng cảm giác có thể làm mọi thứ. Và những bậc cha mẹ dân chủ trong việc nuôi dạy con cái bị chỉ trích vì đã nuôi dưỡng ý thức về quyền lợi. Cha mẹ của trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật thường mắc phải một hoặc tất cả các khuyết điểm sau: * Khả năng giao tiếp yếu kém. + Không nuôi dưỡng và hỗ trợ con cái đủ đầy. + Không đưa ra hình thức kỷ luật phù hợp. + Không giám sát con cái cẩn thận. * Chối bỏ con cái. * Lạm dụng con cái.
+ Hoàn toàn không nhất quán trong cách đối xử với con cái. Vấn đề gặp phải trong quá trình đánh giá chính xác về một gia đình là những đứa trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật thường xuyên nói dối, đặc biệt là khi chúng cố gắng tạo ấn tượng thuận lợi và tránh bị trừng phạt. Cha mẹ của chúng trở thành một mục tiêu thích hợp. Các chuyên gia sức khỏe tâm thần giàu lòng trắc ẩn, không nắm được suy nghĩ thực sự của những kẻ phạm tội và không quen với chiến thuật của chúng, nhanh chóng đồng tình với những câu chuyện của những đứa trẻ này. Tôi đã phỏng vấn một số người vi phạm pháp luật trong tuổi vị thành niên và trưởng thành mô tả cha mẹ họ như những con quái vật. Tuy nhiên, anh chị em của những người này lại cho biết cha mẹ họ là những người giàu lòng yêu thương, biết quan tâm, rộng lượng và tận tụy. Tôi cũng từng gặp một số ông bố, bà mẹ yếu kém trong nuôi dạy con cái dù nhìn theo khía cạnh nào đi nữa. Trong hầu hết mọi trường hợp được đưa ra để xem xét, những kẻ vi phạm pháp luật mà tôi đánh giá đều có một người anh chị em lớn lên trong cùng hoàn cảnh như vậy nhưng không hề thực hiện hành vi phạm tội. Bạn không thể biết trước được một đứa trẻ sẽ phát triển thành con người như thế nào khi chỉ đơn giản là biết về bố mẹ chúng. Trong một cuốn sách có tựa đề Stranger in the Nest (tạm dịch: Người lạ trong tổ), nhà tâm lý học David Cohen lưu ý rằng “khả năng bẩm sinh mạnh mẽ có thể vượt ra ngoài tầm ảnh hưởng của cha mẹ” và kết quả là “con của một người nào đó có thể giống như một người hoàn toàn xa lạ”. Ông lập luận rằng: “Cha mẹ có ít ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của trẻ hơn nhiều so với người ta thường nghĩ”.[37] Nhà tâm lý học phát triển Richard Trembley từng viết về sự tương đồng giữa một kẻ phạm tội và đứa trẻ mới biết đi[38] Cả hai đều tự cao tự đại và thiếu lương tâm. Cả hai đều rất hung hãn nhằm thực hiện theo cách của riêng mình. Tuy nhiên, đánh đồng tội phạm với trẻ nhỏ là một quan niệm sai lầm. Khi chỉ mới bắt đầu hành trình bước vào đời, hầu hết những đứa trẻ mới biết đi đều có phản ứng tích cực với cha mẹ và những người xung quanh luôn giúp chúng giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và không dùng đến bạo lực. Trong khi đó, những kẻ phạm tội liên tục tiếp xúc với các ảnh hưởng xã hội và chối bỏ chúng. Nuôi dạy trẻ không phải là con đường một chiều. Đứa trẻ chăm sóc cha mẹ và ngược lại. Tất cả những độc giả của cuốn sách này có hai con
trở lên đều biết rằng, ngay từ khi sinh ra, những đứa trẻ đã sở hữu những tính khí khác nhau. Chúng khác nhau về mức độ hoạt động, cách thức tương tác với môi trường, mức độ sợ hãi cũng như các khía cạnh khác. Trong cuốn sách có tựa đề Understanding Your Child’s Temperament (tạm dịch: Hiểu được tính khí của con bạn), bác sĩ tâm lý William Carey chỉ ra rằng, cha mẹ không thể thay đổi “tính khí cơ bản của con cái”, nhưng họ có thể kiểm soát cách những đứa trẻ phản ứng với nó.[39] Hãy xem xét tình huống sau đây. Tôi là chuyên gia sức khỏe tâm thần thứ mười mà cô Patterson tìm đến để xin tư vấn về cuộc khủng hoảng mới xảy ra giữa cô và cậu con trai tuổi teen, Tom. Mọi chuyện bắt đầu từ một yêu cầu vô thưởng vô phạt: Cô Patterson yêu cầu Tóm tắt bộ phim mà cậu ta đang theo dõi vì cho rằng nội dung không phù hợp với các em của Tom. Cô không cấm cậu ta xem phim nhưng yêu cầu chỉ được xem khi đã trưởng thành hơn và trong không gian riêng tư. Tom từ chối yêu cầu đó và đáp lại bằng một chuỗi những từ ngữ cộc cằn. Trong tình huống căng thẳng này, cậu ta đã dứt đứt chiếc dây điện ra khỏi đầu đĩa DVD, lao về phía mẹ mình, quật ngã cô, rồi túm tóc kéo lê cô trên sàn nhà. Trong khi những đứa trẻ nhỏ hơn khác trong nhà hét lên đầy kinh hoàng, cậu ta xô cô ấy ra khỏi cửa trước khiến cô ấy ngã nhào xuống ba bậc thang bằng xi măng. Khi cô Patterson cố gắng trở lại ngôi nhà, cậu ta đẩy cô ra rồi khóa cửa lại. Sau khi vào nhà bằng cửa khác, cô Patterson ngay lập tức gọi điện cho cảnh sát và đệ đơn tố cáo Tom về tội đe dọa, hành hung và hủy hoại tài sản. Khi kể cho tôi nghe về Tom, cô ấy nhớ lại rằng khi mới sinh ra, cậu ta đã khóc liên tục. Cô Patterson không thể dỗ dành cậu ta dù đã cho bú và chăm sóc cẩn thận trong suốt năm đầu. Cô ấy nhớ bác sĩ nhi khoa của cậu ta khẳng định rằng Tom là “một đứa trẻ điển hình” và không có gì bất thường. Cô ấy hóm hỉnh nhận xét: “Đứa trẻ điển hình này chiếm mất của tôi 55 phút mỗi giờ, cả ngày lẫn đêm”. Tình hình không được cải thiện. Tom thường xuyên xung đột với những đứa trẻ khác ở trường mầm non. Cô giáo lớp một đã xếp cậu ngồi cạnh bàn của cô ấy vì cậu ta khiến những đứa trẻ khác mất tập trung. Một lần nữa, bác sĩ nhi khoa đảm bảo với cô Patterson rằng Tom chỉ là “một cậu bé điển hình”. Tom có thể làm điều gì đó vụng trộm và cũng có thể bướng bỉnh một cách trâng tráo. Gia đình Patterson băn khoăn liệu nên nghiêm khắc hơn hay dễ dãi hơn. Họ không
thể làm gì để thay đổi tình hình. Cha mẹ Tom cảm thấy thất vọng vì cậu ta khiến họ phải chú ý và gây ảnh hưởng đến sự quan tâm dành cho những đứa trẻ khác trong nhà - những đứa trẻ ít gây ra vấn đề về hành vi hơn. Cậu ta khiến cuộc sống trở nên khó chịu đến mức mọi người thường dễ dàng đầu hàng trước những yêu cầu hoặc phớt lờ hành động của cậu ta hơn là tìm cách giải quyết cơn thịnh nộ và sự phá hoại do cậu ta gây ra. Gần đến tuổi vị thành niên, Tom hiếm khi xin phép khi thực hiện bất cứ điều gì và không cho ai biết mình sẽ đi đâu khi ra khỏi nhà. Ông bà Patterson cảm thấy mình giống cảnh sát hơn là cha mẹ. Vào thời điểm mẹ cậu ta gặp tôi lần đầu tiên, cô ấy nói rằng, “Thằng bé vào phòng tôi bất cứ khi nào nó muốn, lấy trộm tiền trong ví của tôi và ném đi những thứ không phải của nó”. Cô và chồng bắt đầu khóa cửa phòng ngủ và cất ví cẩn thận. Tom thường xuyên khiến em trai và em gái phải khóc lóc vì đánh chúng và làm hỏng đồ chơi của chúng. Cậu ta từ chối tham gia các hoạt động của gia đình, và nếu buộc phải đi cùng, cậu ta sẽ phá hỏng cả buổi hôm đó. Với tính khí nóng nảy, cậu ta sẽ ngay lập tức xúc phạm bất kỳ lời khiển trách nào dành cho mình. Có một lần, cậu ta tức giận đến mức đánh cả cha mình khi ông Patterson đang lái xe đến nhà thờ. Đến năm 17 tuổi, Tom đã liên tục thuyết phục cha mẹ cho phép thi bằng lái xe trong hơn một năm. Khi bị từ chối, Tom đã gây ra một cuộc chiến để khiến họ phải thất vọng và thay đổi ý định. Gia đình Patterson rất kiên quyết, họ sẽ không khiến những người vô tội gặp rủi ro hoặc khiến chính họ vướng vào vòng lao lý nếu cho phép đứa con trai vô trách nhiệm của họ lái xe. Không có giấy phép lái xe cũng không thể khiến Tom từ bỏ. Cậu ta lén ra ngoài vào ban đêm, lấy chìa khóa của cha mẹ và đi khắp nơi. Khi gia đình Patterson phát hiện chiếc xe đã bị mang đi suốt cả đêm, họ đã giấu chìa khóa. Sau khi bị bắt vì tội hành hung mẹ mình, Tom phải chịu một thời gian quản chế tại địa phương và sau đó được gửi đến sống với ông bà trong thời gian một năm tại một khu vực nông nghiệp ở vùng Trung Tây. Sống trong một cộng đồng nông thôn nhỏ bé và mọi người đều quen biết nhau, Tom luôn bị giám sát chặt chẽ và có ít cơ hội trốn thoát khi có những hành vi sai trái nghiêm trọng hay các hoạt động tội phạm. Xét về bề ngoài, hành vi của Tom có sự cải thiện nhưng cậu ta vẫn tỏ ra khó chịu và thể hiện sự thách thức đối với ông bà mình. Đó là lần cuối tôi nghe về Tom.
Ông bà Patterson đã tham khảo ý kiến của nhiều chuyên gia sức khỏe tâm thần khác nhau. Có thời điểm, Tom đã sử dụng lithium, loại thuốc được kê đơn để chữa trị chứng rối loạn tâm trạng. Hành vi của cậu ta không có nhiều thay đổi. Gia đình Patterson đã đầu tư rất nhiều tiền bạc và thời gian để thực hiện các đánh giá tâm thần và tâm lý của Tom. Cậu ta phá ngang mọi nỗ lực trị liệu hoặc tư vấn. Cậu ta đóng sầm cửa một cách thách thức và không muốn bày tỏ bản thân, hoặc cậu ta nói cho các nhà trị liệu những gì cậu ta nghĩ là họ muốn nghe. Một chuyên gia cố vấn nhấn mạnh Tom chỉ có thể được chữa khỏi bằng cách điều trị nội trú tại cơ sở tâm thần. Tuy nhiên, bảo hiểm chỉ chi trả cho thời gian lưu trú điều trị ngắn hạn và các bậc cha mẹ thường không đủ khả năng chi trả hàng nghìn đô la cho việc này. Ngoài các buổi tư vấn về sức khỏe tâm thần, mẹ của Tom đã tham dự rất nhiều bài giảng và khóa học đề cập đến chủ đề đối phó với những thanh thiếu niên khó dạy bảo. Thất vọng trước những gì mà các chuyên gia sức khỏe tâm thần đưa ra, cô ấy nhận xét, “Chúng tôi đã có thể làm điều gì đó tốt hơn ngoài việc chờ đợi câu trả lời đã được rèn luyện”. Sau khi tôi phỏng vấn không lâu sau khi Tom bị quản chế, cậu ta tuyên bố rằng mẹ mình là người có “vấn đề nghiêm trọng về thái độ” và khẳng định, “Tôi không có bất kỳ quyền gì cả”. Cậu ta kể lại sự việc khiến bản thân bị bắt, “Tôi túm lấy bà ấy và lôi bà ấy ra khỏi cửa. Quyền lợi của tôi bị đe dọa”. Cậu ta sẵn sàng thừa nhận bản thân đã trốn nhiều buổi học phụ đạo cá nhân cũng như những buổi học chính khóa ở trường. Cậu ta cho biết “không có động lực” đi học và phàn nàn vì bị buộc phải học lại một năm trung học cơ sở do điểm kém. Khi được hỏi về các cuộc gặp gỡ với các chuyên gia cố vấn, Tom khẳng định, “Tôi không phải là vấn đề” và nói, “Họ không thay đổi được tôi”. Khi được hỏi liệu cậu ta có nghĩ bản thân nên thay đổi điều gì không, Tom trả lời đầy thách thức, “Cái gì cơ chứ?” Cậu ta cáu kỉnh, “Mọi người không hiểu tôi. Tôi có cách nghĩ khác với hầu hết mọi người”. Tom khẳng định: những người khác mới là vấn đề. Cậu ta cảm thấy không cần phải giải trình cho bất kỳ ai về những gì đã làm. “Mẹ tôi chỉ nói với tôi những gì cần làm và tôi không làm theo những điều đó”, cậu ta khẳng định. Liên quan đến vụ bắt giữ vì hành hung mẹ mình, Tom dường như phủ nhận và đưa ra nhận xét vấn đề thực sự là “cảnh sát không thích tôi”. Về kết quả học tập yếu kém, cậu ta cho biết: “Tôi biết nhiều hơn giáo viên nên giáo viên không thích tôi”. Mặc dù thừa nhận “Tôi không có nhiều
bạn bè”, tuy nhiên Tom không cho rằng điều này là do khuyết điểm của bản thân. Giống như gia đình Patterson, nhiều ông bố bà mẹ của những đứa trẻ phạm pháp là hình mẫu tuyệt vời, có trách nhiệm, thật thà, cần cù, biết quan tâm chăm sóc và hết mực vì con cái cho dù chúng có khó tính đến mức nào. Họ muốn tìm kiếm sự trợ giúp vì cảm thấy bối rối không biết làm thế nào để đối phó với con cái nhưng đều vô ích. Dù rất đau lòng nhưng họ không từ bỏ đứa con của mình. Thay vào đó, con cái đã từ bỏ họ. Tình trạng thiếu hoạt động giao tiếp đã xuất hiện trong những ngôi nhà như tại gia đình Patterson, và lúc nào cũng vậy, cha mẹ luôn là những người có lỗi. Một thiếu niên nói với tôi đầy ngang ngạnh, “Tôi chỉ giao tiếp ở mức khiến tôi vui vẻ. Họ cần giao tiếp với tôi. Tôi thực sự không muốn nghe bất cứ điều gì họ nói. Tôi không có gì để nói với họ hết. Chúng tôi thuộc những kiểu người khác nhau”. Những đứa trẻ vi phạm pháp luật cố gắng che giấu cha mẹ của chúng mọi thứ. Chúng giận dữ khi trả lời câu hỏi của bố mẹ, những người chúng cho là tọc mạch và không có quyền soi mói vào “những chuyện riêng tư” của chúng. Cha mẹ luôn muốn tin tưởng con cái, và hầu hết những đứa trẻ đều có được niềm tin đó. Một đứa trẻ thực hiện hành vi phạm tội có thể nhanh chóng bịa ra những câu nói dối để thoát khỏi rắc rối. Những lời nói dối có chủ đích xảy ra ngày này qua ngày khác, thường liên quan đến những vấn đề đời sống thường ngày, sẽ gây ra những bất ngờ không mong muốn. Đứa trẻ sẽ nói rằng nó được điểm cao, nó không có bài tập về nhà, nó đang làm tốt các bài kiểm tra cho đến khi cha mẹ của nó nhận được thông báo rằng nó trượt một số môn học và không làm đầy đủ bài tập được giao. Những đứa trẻ này hoàn toàn có thể cư xử trung thực. Cậu ta sẽ nhìn thẳng vào cha mẹ và nói sự thật nếu nghĩ rằng điều đó giúp đạt được mục tiêu trước mắt của bản thân. Ngay cả trong những tình huống như vậy, anh ta có thể sẽ chỉ kể một