dem d6? B<;tn c6 bang chung ngo<;ti ph<;tm khong? Va hQ se chu y neu phan ung Cd the cua nghi ph<;lill l�ch khoi duang Cd Sd - d6 la m9t dau hi�u m<;tnh me cua m9t lai n6i d6i ( cac tin hi�u ding thing pho bien bao gom th& gap, do m�t, can moi, nao nung, xoa dili ho�c v�n minh, di chuyen ban chan, cung nguai, nhin cham cham, n6i gi9ng the the va v9i vang tra lai). Cang nhieu tin hi�u hinh the ma nghi ph<;tm phat ra thi cang c6 nhieu kha nang hQ dang n6i d6i. Ke lua dao hoan hao se nh�n thuc day du ve duang Cd Sd cua minh, va khi h9 n6i d6i, h9 se khong cho phep minh di ch�ch hu&ng. Th�t khong may, con m9t chi tiet nfia c6 the lam ca nhfing ke n6i d6i gioi nhat cung phai b6 tay t<;ti cho: cai gQi la cac bieu thuc vi mo, hau nhu khong the kiem soat, khong tlj nguy�n, la nhfing phan ung thoang qua tren khuon m�t, chi trong tich tac va thuang la khong the che giau. V&i slj tr<J giup cua camera quay ch�m, cac chuyen gia ngon ngfi hinh the se v<;1.ch tran nhfing ke n6i d6i v&i muc d9 chinh xac kha cao khi xem l<;ti ban ghi video. Nhung dung lo Hing. Hau het m9i nguai hoan toan khong nh�n thay cac bieu thuc vi mo va con chAng biet chung ton t<;ti, vi v�y, chi can ngon ngfi Cd the binh thuang, khong sai l�ch khoi duang Cd Sd ca nhan thi chieu nay cua b<;tn se thanh cong. Hai chuyen gia the gi&i ve ngon ngfi cd the, Paul Ekman va Maureen O'Sullivan, da ra mat D\i an phu thuy (Wizards Project) nghien cuu each m9i nguai c6 the de dang phat hi�n ra nhfing ke n6i d6i. Tu WLADISLAW JACHTCHENKO _ 45
20.000 ngubi du<;1c kiem tra cho den nay, chi c6 50 ngubi (0,25%) la c6 the phat hi�n ra lbi n6i doi tu cac bieu thuc vi mo va cac manh moi tu<1ng tl,i.17 Yeu to thu hai: Chuan bi kj luiJng Neu b<;tn muon tra thanh mc;,t ke n6i doi hoan hao - mc;,t thu thach kh6 nuot ngay ca v&i nhung ngubi thong minh nhat va nhung may phat hi�n n6i doi c6 kinh nghi�m nhat thi hay ghi l<;ti mubi m�o hang dau sau: I. Dieu dau tien, dung ngan ng<;ti khi tra lbi, neu khong ngubi khac se danh h<1i thay mui gian doi. 2. Dung le;, ra qua nhieu chi tiet neu khong bi h6i. Ke doi tra c6 XU hu&ng n6i rat nhieu de tranh bi h6i l<;ti. Vi v�y, chi di vao chi tiet neu b<;tn du<;1c h6i. 3. Dung phan ung qua cam tinh. Nhung ngubi trung th1,tc c6 the hoan toan thoai mai. Cam xuc tieu ci;cc la dau hi�u cua ding thang va dan den nghi ngb. 4. Chuan bi tinh than de ke l<;ti toan be;, cau chuy�n cua minh. Dieu nay se dam bao rang b<;tn tht;(c st;( c6 the kiem soat tinh hinh. 5. Luon SU d1,mg cac d<;ti tu ngoi thu nhat nhu "toi", "cua toi", ... nhung ke doi tra thich an sau ngon ngu phi ca nhan, vi trong VO thuc h9 muon tach minh ra kh6i nhung tuyen bo cua chinh minh. 46 _ THU!T THAO TONG: G6C T6I AN SAU MDI CAU N6I
6. Tra 1<'1i tn,ic di�n, nhfing ke n6i d6i thu<'1ng khong de c�p tn;ic tiep den cau hoi du<Jc hoi, thay vao do se map me hen ngoai. 7. Tranh nhfing tu nhu "trung thl,ic", "tha.ng than" va nhfing thu tudng tl,i. Chi nhfing ke n6i d6i m&i thay can thuyet ph1;tc m9i ngu<'1i bang nhfing 1<'1i sao rong trang tr(Jn nay. 8. Ghi nh& chinh xac nhfing gi b:;m da n6i v&i m<}t ngu<'1i C\l the. H9 c6 the hoi hc}.n Ian nfia vao ha tuan sau. Va neu v&i moi ngu<'1i khac nhau b:;m l;;,.i ke m<}t phien ban hdi khac cau chuy�n g6c, hay nh& chinh xac ai da nghe phien ban nao. Neu tri nh& cua bc}.n khong tot, hay ghi l;;,.i. 9. Dung cau ngan. Cau true cau phuc tc].p c6 the la m<}t manh m6i cho thay bc}.n da chuan bi cau chuy�n cua minh va h9c thu<}c long. 10. Va cu6i cung nhung khong kem phan quan tr9ng: hay t�p du<Jt thanh tieng 1<'1i n6i d6i cua hc}.n va dam bao rang hc}.n se n6i nhu each hang ngay van n6i, bang gi9ng n6i binh thu<'1ng (hay nhd tu kh6a "du<'1ng Cd sc1''). N6i each khac, hay kiem tra ngon ngfi Cd the va gi9ng di�u cua minh khi thl,ic hanh. Va nhu v�y la nhi�m V\l da hoan thanh. WLADISLAW JACHTCHENKO _ 47
T,o ra li1i noi doi hoan hao. Phan 2: Mc)t nua slj. th�t Mc;,t nua S\i th�t la thu xao quy�t VO dmg. Chung c6 ba d�ng khac nhau. Mc;,t 1<'1i n6i c6 the nua dung nua sai (phien ban 1). Ho�c n6 c6 the hoan toan dung, nhung mc;,t phan thong tin lien quan du<;1c giau di khoi "n�n nhan" - cho h9 mc;,t hue tranh khong toan canh de thao tung h9 (phien ban 2). Ho�c b�n c6 the su dt.mg cac thu�t ngu nuac doi c6 the du<;1c hieu theo nhieu each khac nhau va be cong chung theo y b�n (phi en ban 3). Duai day la mc;,t so vi d1,1. MQt nita s,; thq.t phien ban 1: Nita thq.t nita gid Hay lay mc;,t vi d1,1 quen thuc;,c trong the giai th\fc. Hay tu&ng tu<;1ng rang m{>t ngu<'1i ph1,1 nu ten la Emily da lua doi chong. Binh thu<'1ng co ay di lam ve khoang bay gi<'1 toi. Nhung vao ngay thu Nam d�c bi�t cang thing nay (Emily c6 m{>t d\f an de hoan thanh va danh ca ngay de lam vi�c d6) co ay ve nha luc mu<'1i gi<'1 toi. Tuy nhien, co ay th\fc ra da r<'1i cong vi�c luc nam gi<'1 ruoi chieu de di g�p ngu<'1i tinh Matthew roi mai ve nha. Robert, ngu<'1i chong chung thuy cua co ay hoi t�i sao l�i ve muc;,n nhu v�y. Co ay tra 1<'1i, "C6 rat nhieu thu phai lam xong trong horn nay. Em phai hoan thanh mc;,t d\f an va chi vua xong kip gi<'1. Em da co het sue c6 the anh �!" Dung la Emily con m{>t d\f an phai hoan thanh. Nhung d6 la mc;,t 1<'1i n6i doi ro rang khi bao rang co da lam mai den mlidi gi<'1 toi. a day, S\i th�t va doi tra 48 - THU!T THAO TONG: GOC T6I AN SAU MOI cAu NOI
dan xen vao nhau. N6 du hqp ly doi v&i Robert ca tin, neu gio giac lam vi�c cu.a Emily luon that thuong tuy thuc;,c vao khoi luqng cong vi�c va khong phai hie nao co cii.ng gQi di�n thong bao cho anh biet khi nao minh tan lam. M9t nita s,; tht}.t phien ban 2: Nita tht}.t nita gidu L\fa ch9n thu hai th�m chi con xao quy�t hem. CJ day, chung ta chi n6i slj th�t va khong c6 gi ngoai s\j th�t. Chung ta khong n6i doi. ft nhat la khong n6i doi le;, lieu. Nhung mc;,t phan quan tr9ng cu.a thong tin se bi giau di. Trong tinh huong nay, Emily tra loi cau hoi cu.a chong ve ly do ve nha muc;,n nhu sau: "Hom nay c6 nhieu vi�c phai lam d van phong. Chung em phai hoan thanh mc;,t dlj an va n6 ton het ca ngay:' Bi quyet (j day la co ay thljc S\j lam vi�c suot gio hanh chinh. D\j an th\jc s\j mat "ca ngay" (nghia la ca ngay lam vi�c cho den nam gio ruai chieu). MQi loi n6i ra deu dung. Chi la Emily da lap lung mc;,t nua con l�i, mc;,t nua chua dljng bi m�t cu.a cau chuy�n. M9t nita s,; tht}.t phien ban 3: Nita tht}.t nita nuoc doi Tiep t\J.C v&i cau chuy�n ve Emily cu.a chung ta. Co ay c6 the n6i kieu nu&c doi nao de ngan chong phat hi�n V\l ngo�i tinh? N6 c6 the don gian nhu sau: "Hom nay d cong ty nhieu vi�c lam, chung em co mc;,t dl:i an phai hoan thanh, va em da ve ngay khi c6 the:' Chong co ay se hieu rang co ay se ve nha WLADISLAW JACHTCHENKO _ 49
"tu cong ty", chu khong phai tu nha nguai yeu minh. Va co ay van c6 the hien ngang ngang cao dau vi co ay da n6i th�t. Mc;,t so nguai len an nhfing ke n6i doi nhung lc;,.i bo qua cho nhfing nguai ua n6i nu&c doi. Luu j: Vi?c h;ia ch9n tu ngfi mc;,t each can th�n c6 the lam tang uy tin cua bc;,.n mc;,t each dang ke. Dieu gi xay ra neu bc;,.n khong muon dung thu thu�t de loi keo m9i nguai theo minh, nhung se lam dieu d6 bang each cuong ep? L�t trang ke de tim hieu nhe! 50 - THU.AT THAO TUNG: GDC T6I AN SAU M6I cAu NDI
5. Cu'ong ep dong thu,n "Khong tin vao bq,o lt1c giong nhu khong tin vao lt1c hap dan." Leon Trotsky Trong cac nen dan chu ttj do nhu My, vi�c su d1=mg b;;to ltjc chi h<;1p phap trong nhung true1ng h<;1p d�c thi:t. Nhung ai can b;;to ltjc the xac trong khi chung ta c6 the su d\lng cac thu thu�t tam lym;;tnh me de bu{>c ngue1i khac dong y? Du&i day la nam thu thu�t tot nhat. Thu thuit thu nhat: Chuytn da roi Thu thu�t tam ly dau tien de bu{>c m9i ngue1i phai dong y la "chuy�n da roi" (fait accompli). Day la tu tieng Phap c6 nghia la "stj th�t da hoan thanh': M◊t thoa thu� da du<;1c thtjc hi�n. Phan l&n m9i ngue1i khong d�t cau hoi ve "stj th�t': va ttj nguy�n chap nh�n khi m{>t cai gi d6 da du<;1c <lien ra. Chi trong tuan nay, toi da g�p phai chieu nay hai Ian. Vao thu Ba, m{>t khach hang huan luy�n - hay g9i anh ta la Greg - da nhi�t tinh n6i Vdi toi rang co con gai mlidi lam tu6i cua anh se den tham gia m◊t bu6i huan luy�n v&i toi vao cuoi tuan de h9c each tranh lu�n. Toi phan van, mue1i lam tu6i nao ma muon thanh th;;to ngh� thu�t l�p lu�n? Toi khong c6 WLADISLAW JACHTCHENKO _ 51
ac cam gi Vdi tuoi vi thanh nien nhung toi th�n tr9ng h6i ly dot;.i.i sao co be l;.i.i thkh tranh lu�n. Va Greg tra lai: "Toi da cho con nam gia huan luy�n nhu qua sinh nh�t nen gia con be phai t�n d1:mg thoi!" Kh6i phai n6i, Greg t\i thay minh la nguai trung th\fc, hao ph6ng va VO tc;,i tnidc chien thu�t bien con minh thanh tay sai, giong nhu rat nhieu nguai khac. Khi toi chi ra vi�c anh ta (vo tinh) thao tung con gai, anh ta da dung y dinh cao ca de bi�n minh cho ban than. Anh ta chi co gang lam dieu tot cho con gai minh thoi ma! Vai ngay sau, co be den tham d\f buoi h9c dau tien cu.a chung toi. Khong c6 m{>t n\1 cuai nao. Cha quan tam den vi�c hQC each tranh lu�n. Don gian la co be da bi ho minh don vao chan tuang. Cuoi tuan d6, ho m� toi cling da thi'i chieu "chuy�n da roi" nay v&i toi. HQ muon den tham toi d Munich vao cuoi tuan tru&c. Chung toi da dong y trong hai ho�c ha ngay. Toi bao hQ rang h;.i.n ra sach da rat gan nen toi khong the danh cho hQ nhieu thai gian hon. Nhung toi horn d6, cha toi gQi cho toi va n6i, "Tin tot day! Cha da tim thay ve tau tu Osnabriick " den Munich chi 29 Euro. Vi v�y, cha m� se den vao thu Hai va & l;.i.i ca tuan! Cha vua m&i mua ve cho cha m� roi:' M{>t bu&c di hay day! Trinh bay vi�c mua ve nhu mc;,t chuy�n da roi. Dieu d6 c6 the khien toi cu.a muai lam nam tru&c chiu tr�n, nhung gia toi khon hon roi. Khi ai d6 dung thu thu�t nay v&i b;.i.n, b;.i.n c6 hai l\fa ch9n. Dau tien, b;.i.n c6 the xac dinh xem "s\f ki�n" c6 th\fc s\f du<;1c 52 _ THU�T THAO TUNG: G6C T6I AN SAU MOI CAU N6I
hoan thanh hay khong. Thue1ng thi n6 van chua xong dau, ho�c van con thay doi du<;1c. Thu hai, b�n c6 the d<1n gian tu choi. Khong ai c6 the bu{>c b�n dong y. Co be mue1i lam tuoi c6 the cam <1n bo minh, va n6i vai ong rang minh khong c6 hung thu h9c each tranh lu�n. Va khong them den lap. Tat nhien, d6 la m9t S\i can bang mong manh khi c6 slj tham gia cua bo m� b�n. S\i thau cam dong m{>t vai tro Ian: Li�u h9 c6 buon long neu ta lam trai mong muon cua bo m�? Nhung each khac ph\lc la hay nh� nhang nhac nh& bo m� b�n rang slj kh6 xu nay la do t\i h9 gay ra. D6 la each toi da lam. Toi chi d<1n gian nhac l�i rang chung toi da th6a thu�n chi di ch<1i hai den ba ngay, khong phai ca tuan! Thu thu�t thu hai: Ky thu�t dij.t mQt chan vao cua C6 the b�n da nghe ve m�o nay: Khi da d�t m{>t chan vao cua, b�n se de lach vao trong h<1n. Doi vai nhung ke thao tung nhu b�n va toi, dieu nay c6 nghia la chung ta nen bat dau bang each nhe1 ai d6 m{>t vi�c nho nh6, sau d6 d<;1i m{>t chut, cuoi cimg dua ra yeu cau Ian va g�t hai l<;1i ich. Thu thu�t nay rat hi�u qua b&i vi m9i ngue1i thich s\i nhat quan nghia la kien djnh va khong c6 mau thuan trong hanh vi cua h9. "Neu toi da giup do ngue1i nay truac day, toi khong the tu choi vao Ian thu hail" M{>t thi nghi�m kinh dien da dien ra nhu sau: 19 Nha nghien Cl.Ill h6i m9t nh6m cu dan California rang li�u h9 WLADISLAW JACHTCHENKO _ 53
c6 san sang treo m{>t tam bien l&n cJ bai co m�t tien nha h9 dong chu "Lai xe can th�n" khong, ket qua chi 17% dong y. M{>t nh6m cu dan thu hai trong cung khu vvc to ra rat quan tam den vi�c treo bien bao - 76% da dong y. C6 dieu gi khac bi�t Ci nh6m thu hai? Don gian lam. Truck d6 vai tuan, cac nha nghien cuu da yeu cau h9 dan m{>t mieng dan nho, gan nhu khong the nh�n thay vao cua so ciia h9, c6 n{>i dung "Hay la nguc'1i lai xe an toan". Va khi cac nha nghien cuu quay l�i m{>t hie sau d6 va hoi ve bien bao l&n, thi so luc;,ng nguc'1i dong y nhieu thay r6. Nh6m thu hai muon gif:l st;( nhat quan vdi quyet dinh dau tien ciia minh. Dieu nay duc;,c g9i la "nguyen tac nhat quan" ho�c "hi�u ung Benjamin Franklin". Vao the ky XVIII, Franklin da quan sat thay rang neu ai d6 da tung doi XU tu te Vdi b�n, thi kha nang hQ se tiep t\lC tu te cao hon nhieu so vdi m{>t nguc'1i ma b�n tot v&i hQ trlidc. Vi v�y, day la m{>t m€;O cho CUQC song hang ngay: Neu b�n muon m{>t trong nhung nguc'1i hang x6m giup b�n d9n nha, dung hoi thling h9 rang h9 c6 ranh vai gic'1 vao Chu nh�t de giup b�n m{>t tay khong. Thay vao d6, hay dua ra m{>t gc;,i y vai ngay tru&c khi b�n chuan bi chuyen nha, va b�n muon xin lc'1i khuyen ciia h9 ve noi mua do n{>i that tot c6 gia ca phai chang. HQ se khong tu choi b�n m{>t an hu� nho nhli v�y. Dieu nay se lam nay sinh y tlicJng "chuyen nha" trong dau h9, va h9 th�m chi se cam thay c6 chut trach nhi�m v&i vi�c d6, hcJi vi ngoi nha m&i se duc;,c trang hoang theo de 54 _ THUA,T THAO TUNG: G6C T6I AN SAU MDI CAU N6I