Tôi Đã Lấy Miếng Phó Mát Của Anh

1

2 Dành cho những người không chấp nhận sống dưới thân phận một con chuột trong mê cung của kẻ khác. Lời tựa Những ai đã đọc cuốn sách Ai lấy miếng pho mát của tôi?(1) hẳn khi nhìn thấy cuốn sách này sẽ đặt câu hỏi, liệu nó là sự bác bỏ, hay là sự mở rộng của nội dung cuốn sách kia? Khi một cuốn sách đã bán được trên 20 triệu bản, với sự kính trọng dành cho độc giả của nó, tôi nghĩ mình có bổn phận phải giải thích lý do tại sao lại có người muốn thách thức thông điệp trọng tâm của cuốn sách đó. Nói ngắn gọn là tôi hy vọng mình sẽ làm được điều đó trong những trang mở đầu này. Tuy nhiên, câu trả lời thật sự lại nằm trong chính câu chuyện được viết trong cuốn sách. Tôi đã lấy miếng pho mát của anh! được viết - tất nhiên là được viết ra để đọc - với tư cách là một thực thể độc lập. Tuy nhiên, tôi cũng không hề ngạc nhiên khi được hỏi rằng: Liệu tôi có đang khẳng định thông điệp của cuốn Ai lấy miếng pho mát của tôi? là không chính xác, hay đơn giản là chưa hoàn thiện không? Câu trả lời là cả hai. Ai lấy miếng pho mát của tôi? là một cuốn sách bắt - buộc - phải - đọc với những người đang gặp khó khăn trong việc đối mặt với thay đổi, dù lớn hay nhỏ, trong cuộc đời. Cuốn sách là lời nhắc nhở hữu ích rằng mỗi người cần chấp nhận sự thay đổi dù nó có thể nằm ngoài tầm kiểm soát. Nhiệm vụ của chúng ta là phải tìm được sức mạnh để đi tiếp và thích ứng với nó. Thông điệp này không sai mà cũng không hề tầm thường. Nhưng nó chưa đầy đủ. Ngay cả khi thích ứng là lựa chọn duy nhất, chúng ta cũng không nên dừng lại ở việc chỉ chấp nhận mù quáng - và háo hức thích ứng để thay đổi. Chúng ta nên cố gắng để hiểu lý do chúng ta buộc phải thay đổi cách thức kiểm soát cuộc sống của bản thân trong tương lai như thế nào, tính đúng đắn của những mục tiêu mà chúng ta đang theo đuổi và những việc cần làm để thoát ra khỏi các loại mê cung do người khác tạo ra. Nói cách khác, thích ứng hiệu quả là chưa đủ cho thành công hay hạnh phúc. Xét trên một số phương diện khác, thông điệp của Ai lấy miếng pho mát của tôi? không chỉ đơn thuần là chưa hoàn thiện, mà còn rất nguy hiểm nữa. Có thể chúng ta nên suy nghĩ kỹ càng trước khi nói với người khác rằng họ đủ thông thái để chấp nhận ngay lập tức những giới hạn của mình. Có lẽ chúng ta không nên gợi ý với những nhà cải cách, những chuyên gia giải quyết vấn đề, các doanh nhân và lãnh đạo tương lai rằng thay vì tốn thời gian vào việc băn khoăn xem tại sao mọi việc lại như vậy, họ chỉ nên làm một việc đơn giản là chấp nhận thế giới như nó vốn có mà thôi. Có lẽ chúng ta nên dừng việc nói với mọi người rằng họ chỉ là

3 những con chuột chỉ biết mải mê tìm kiếm pho mát trong mê cung của người khác. Tôi biết đó không phải là những thông điệp mà cuốn sách Ai lấy miếng pho mát của tôi? muốn hướng tới, nhưng với rất nhiều độc giả, chúng đã thực sự truyền tải ý nghĩa đó. Tôi đã lấy miếng pho mát của anh! muốn người đọc phải biết nghi ngờ những giới hạn mà họ thật sự phải đối mặt và khuyến khích họ hành động để thay đổi không chỉ cách cư xử mà còn cả hoàn cảnh của họ nữa. Với những chuẩn mực có từ lâu đời, quy tắc xã hội ngặt nghèo, sự khan hiếm tài nguyên và do kì vọng quá nhiều vào những người khác, các cá nhân có thể đánh giá thấp khả năng kiểm soát số phận, định hình lại môi trường và vượt qua thách thức của họ. Thành công trong những lĩnh vực như phát triển sự nghiệp, đổi mới, kinh doanh, sáng tạo, giải quyết vấn đề và cả phát triển con người nữa - thường phụ thuộc chính xác vào điều này: khả năng thách thức nghịch cảnh, định hình lại môi trường và thiết lập hệ thống các nguyên tắc… của chính bạn. Cũng giống như cuốn Ai lấy miếng pho mát của tôi?, Tôi đã lấy miếng pho mát của anh! kể câu chuyện về những con chuột sống trong một mê cung. Trong trường hợp này, nhân vật chính là ba con chuột thích phiêu lưu kỳ cục: Max, Zed và Big. Khi quan sát cuộc sống của chúng mở ra và đan chéo vào nhau, chúng ta sẽ khám phá ra rằng thay vì chỉ phản ứng lại với sự thay đổi và tìm pho mát, mỗi người đều có khả năng thoát ra khỏi mê cung hay thậm chí định hình lại mê cung theo ý thích của mình. Chúng ta có thể tạo ra hoàn cảnh và thực tế mà mình muốn, nhưng trước hết, cần loại bỏ ý niệm đã ăn sâu bám rễ rằng chúng ta chỉ là những con chuột đang sống trong mê cung của người khác. Như Zed giải thích: “Cậu thấy đấy, Max, vấn đề không phải là chúng ta là những con chuột sống trong mê cung, mà vấn đề nằm ở cái mê cung trong mỗi chúng ta ấy.” Cuốn sách này dành cho những cá nhân và tổ chức cảm thấy mình đang bị mắc kẹt trong hoàn cảnh hiện tại, cho người đang làm việc vất vả và thậm chí cho người đã tìm thấy hạnh phúc và thành công trong cuộc sống nhưng vẫn đang nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa hay sự trọn vẹn trong những việc mình làm, cho người đang chơi (có thể là chơi rất hay) một trò chơi mà họ không hề lựa chọn, cho người có quan điểm rằng thành công không chỉ là khả năng xác nhận sự thay đổi của những phương cách cũ mà còn là khả năng tưởng tượng lại về chúng và dành cho người đang tìm kiếm cảm hứng khi cân nhắc giữa những việc họ có thể và nên làm trong suốt phần đời còn lại của mình. (Và nếu bạn không chắc mình có nằm trong những tuýp người trên hay không, hãy đọc cuốn sách này - nó cũng ngắn thôi!) Max, Zed và Big đã ở bên tôi một thời gian dài rồi nhưng mỗi khi nhìn lại những cuộc phiêu lưu của chúng, tôi lại thấy bản thân mình thêm hứng khởi. Và hơn bất cứ điều gì, tôi hy vọng bạn sẽ mỉm cười khi đọc cuốn sách này - và sau đó bạn sẽ tự thắc mắc không hiểu chính xác thì bạn mỉm cười vì điều gì.

4

5 Cuốn Sách Hay Chúng gọi đó là một cuộc cách mạng. Bài học - nội dung sâu sắc bên trong cuốn sách - được lan truyền khắp mê cung. Hiếm có con chuột nào trong mê cung lại chưa biết về những gì chứa đựng trong Cuốn Sách Hay đó. Nội dung cuốn sách thật sâu sắc. Quan trọng hơn, việc hiểu được nó không phụ thuộc quá nhiều vào khả năng của bất cứ một ai. Con chuột nào cũng sẽ nói với bạn rằng cuốn sách đó chính là tiêu chuẩn của mọi sự thật vĩ đại nhất. Vậy nên nó được chấp nhận, có thể là sự thật vĩ đại nhất và chắc chắc là sự thật quan trọng nhất. Và tất cả những chuyện này rất đơn giản. Cuốn Sách Hay khiến điều đó trở nên rõ ràng: Sự thay đổi luôn diễn ra. Bạn có thể ngồi đó mà phàn nàn, hoặc bạn có thể thay đổi cùng với thời gian. Đừng sợ thay đổi. Hãy chấp nhận nó. Những gì xảy ra trong mê cung nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn. Thứ mà bạn có thể kiểm soát chính là phản ứng của mình. Giờ đây, mọi con chuột đều đã hiểu sự sáng suốt đằng sau nội dung cuốn sách nhưng không có nghĩa là con nào cũng có thể ứng dụng được điều đó trong thực tế. Một vài trong số chúng đã thật sự thành công. Chúng học được rằng sự thay đổi là bất biến và không thể kiểm soát. Chúng chấp nhận rằng chúng bất lực trong việc kiểm soát hoạt động của mê cung - chúng gọi đó là định mệnh, và nguyện sẽ thích ứng với nó. Rất nhiều con chuột khác lại thành công ở cấp độ thấp hơn. Chúng vẫn có những khoảnh khắc sợ hãi, bất động, buồn rầu và tuyệt vọng. Nhưng những khoảnh khắc đó ít xuất hiện hơn. Chúng rõ ràng đã cải thiện được số phận của mình. Và chắc chắn là có những con chuột chẳng mấy khi nghĩ đến những bài học trong Cuốn Sách Hay đó. Về nguyên tắc, chúng đồng ý với những gì được viết trong cuốn sách nhưng chúng không có thời gian hoặc năng lượng để thay đổi cung cách của mình. Cuối cùng thì thói quen rất khó thay đổi. Có thể chúng sẽ thực hiện những điều đó sau, có thể là vào tuần sau hoặc cũng có thể là năm sau. Xét một cách toàn diện thì cuộc sống trong mê cung giờ đã thay đổi khá nhiều. Trong quá khứ, khi pho mát bị mất đi, tất cả các con chuột đều thất vọng. Chúng không thể hiểu nổi chuyện gì đã xảy ra. Chúng nguyền rủa vận may của mình. Chúng ngồi ở nơi chứa pho mát ngày trước và đợi nó quay trở lại. Chúng trở nên bối rối và mất bình tĩnh. Chúng nổi giận và khiến cuộc sống vốn dĩ đã khó khăn thêm phần tồi tệ hơn. Còn giờ đây, sau khi đọc xong Cuốn Sách Hay, các chú chuột đã có phản ứng khác. Sự biến mất của pho mát vẫn là một chấn động và chúng vẫn không thể hiểu nổi vì sao chuyện đó lại xảy ra. Nhưng giờ đây chúng đã bắt đầu đi tìm kho

6 pho mát mới. Những con chuột hiểu đầy đủ triết lý bên trong cuốn sách tuyệt vời này chính là những con đầu tiên lên đường đi tìm kho pho mát mới. Những con chuột phải đấu tranh với triết lý đó và thấy khó khăn khi phải từ bỏ thói quen cũ chuyển động chậm hơn. Nhưng chúng cũng hiểu rằng chúng cần phải thay đổi. Cuối cùng chúng cũng lên đường đi tìm thêm pho mát. Bằng cách tập thay đổi để thích ứng với hoàn cảnh mới, những con chuột đã nhanh chóng thành công trong việc tìm thêm pho mát. Cuốn Sách Hay đã đúng! Chúng đã có pho mát… nhiều và nhanh hơn bất cứ khi nào. Nếu bạn là một con chuột, chẳng gì có thể tốt hơn thế. Và lũ chuột đã không còn thắc mắc vì sao pho mát lại di chuyển nữa. Tất cả đều đồng ý rằng những câu hỏi như vậy không có câu trả lời. Chúng cũng không cố vạch ra những kế hoạch ngăn chặn chuyện đó nữa. Chỉ có kẻ ngốc mới cho rằng có thể kiểm soát được số phận. Trên tất cả, chúng không bao giờ hỏi câu hỏi hết sức vô lý: “Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?” nữa. Cuộc sống giờ trở nên dễ dàng hơn. Tất cả đều trở về một phương trình đơn giản: Bạn muốn pho mát + Ở đây không còn pho mát nữa = Đi chỗ khác tìm pho mát Cuối cùng, đối với một con chuột trong mê cung, pho mát là tất cả những gì cần quan tâm. Nhưng sau đó… Chà, … sau đó Max xuất hiện. Và Max thì hoàn toàn khác.

7 Max Khi Max còn nhỏ, có lần cậu đã hỏi bố mẹ rằng vì sao lại có một cái mê cung. Bố mẹ cậu không biết phải trả lời câu hỏi đó như thế nào. Khi cậu nài nỉ họ, họ nói với cậu rằng có những câu hỏi không có câu trả lời và câu hỏi về mê cung cũng vậy. Khi cậu hỏi tại sao cái mê cung lại có kết cấu như vậy và tại sao nó có quá nhiều hành lang vô dụng, họ bảo cậu rằng đừng lãng phí thời gian với những câu hỏi tại sao. Họ nói rằng việc thắc mắc sẽ không dẫn cậu tới chỗ có pho mát đâu, cậu chỉ có thể tìm pho mát bằng cách chạy quanh mê cung nhanh nhất có thể. Họ giải thích rằng mê cung là một thứ đương nhiên. Cậu phải sống với những gì đương nhiên. Họ quở trách cậu rằng cậu đã quá kiêu ngạo khi nghĩ rằng mình có thể hành động khác mọi người. Max không chấp nhận sự phục tùng mù quáng đó. Cậu tiếp tục làm cha mẹ, bạn bè, thầy cô và bất cứ ai thảo luận về chủ đề này với cậu phát cáu lên. Càng thắc mắc, cậu càng khám phá ra rằng những con chuột khác chẳng hiểu gì cả. Chúng biết toàn bộ câu chuyện, nhưng chúng hiểu rất ít. Một ngày, Max đọc Cuốn Sách Hay đó. Nó làm cậu tức điên. Cậu không thể hiểu tại sao cuốn sách đó lại được phổ biến rộng rãi và được chấp nhận một cách mù quáng như vậy. Sau khi đọc xong cuốn sách, tất cả các con chuột khác đều quyết định là sẽ chấp nhận sự thay đổi mà không thắc mắc gì, vì cuốn sách đó nói rằng sự thay đổi là tất yếu và không thể kiểm soát nổi. Nhưng Max thì khác. Sau khi đọc xong cuốn sách, Max đi đến một quyết định hoàn toàn đối lập. Max quyết tâm tìm bằng được người đã lấy pho mát và lý do vì sao họ lại lấy pho mát đi. Cậu quyết tâm tìm hiểu tại sao mê cung lại được cấu tạo như vậy. Cậu quyết tâm thay đổi những thứ cậu không thích trong mê cung. Và cậu bắt đầu làm. Một thời gian dài trôi qua…

8 Zed Zed là một con chuột không mấy quan tâm đến pho mát. Với cậu, ăn chỉ là để duy trì sự sống. Và cậu quan tâm đến nó đơn giản vì nó cần thiết để duy trì trí óc cậu. Zed nổi tiếng vì sự thông thái, dù rất ít người từng nói chuyện sâu với cậu về một chủ đề nào đó. Cậu là một chú chuột nổi tiếng, nhưng cậu chỉ nói về những vấn đề quan trọng khi có người khác bắt đầu trước. Zed rất yêu quý bạn bè nhưng cậu cũng đánh giá cao những khoảnh khắc được ở một mình. Zed là người có sức hấp dẫn. Mắt ánh lên vẻ kiên định, cái miệng luôn mỉm cười. Có rất nhiều con chuột đến để bầu bạn với cậu, nghe cậu nói và bị quyến rũ nhưng không con nào có thể giải thích nổi vì sao cậu lại có ảnh hưởng tới chúng như vậy. Điều mà chúng biết, và mọi con chuột khác đều biết, là Zed hoàn toàn không giống như những con chuột khác. Cậu không quan tâm đến pho mát, cậu cũng không quan tâm đến việc học cách đi trong mê cung, cậu càng không cảm thấy cần thiết phải tuân theo các thủ tục và truyền thống bình thường như những con chuột khác. Tuy nhiên, rõ ràng là Zed yêu cuộc sống của mình - cuộc sống của một con chuột - hơn bất cứ con chuột nào mà mọi người từng biết. Kết quả là, tất cả những người biết Zed - hay từng nghe về cậu - đều vừa tôn sùng vừa sợ hãi cậu. Họ tôn sùng cậu vì sự có mặt và cách cư xử của cậu truyền đến cho họ những cảm xúc rất tuyệt vời. Mặt khác, họ lại sợ cậu vì cậu là bằng chứng sống thách thức niềm tin của tất cả mọi người về những gì được coi là chuẩn mực, cậu đi ngược lại với tất cả mọi người nhưng cậu vẫn hạnh phúc, thậm chí còn hạnh phúc hơn bất cứ con chuột nào trong mê cung. Một ngày, khi nhìn thấy Zed ngồi yên lặng trong một góc mê cung, một nhóm chuột nhỏ tụ tập lại. Khi Zed ngước lên, cậu nhận ra chúng đang rất muốn nói chuyện với mình. Zed đã quen với những cuộc thảo luận không chính thức và bất ngờ kiểu này. Cậu cũng quen với cách mọi người bắt đầu, phát triển và có xu hướng kết thúc thảo luận. Cậu không trông đợi điều gì bất ngờ cả. Có thể, đó chính là lý do tại sao người ta vẫn gọi đó là bất ngờ.

9 Tại sao Một chú chuột trẻ tuổi lên tiếng trước. “Anh Zed,” chú chuột trẻ tuổi bắt đầu, “Bọn em đang thảo luận về Cuốn Sách Hay, về cách chúng ta có thể chấp nhận thay đổi như thế nào và cách vượt qua những suy xét vô căn cứ về lý do ‘tại sao’ thay đổi lại diễn ra. Anh biết đấy, cuốn sách nói rằng thay đổi là bất biến và nằm ngoài kiểm soát… Chà, chắc chắn là anh đã đọc nó rồi. Dù sao thì, em thấy mọi người nói rằng anh không quan tâm lắm đến cuốn sách đó. Rằng anh không thật sự tin tưởng những gì viết trong đó. Thật ra, em phải nói là em nghĩ anh đã sai. Ý em là… Tất nhiên, em muốn nghe anh nói tại sao anh lại nghĩ như vậy. Mọi người đều nói anh là một nhà tư duy vĩ đại và anh vô cùng thông thái. Nhưng… em biết là anh đã sai. Làm sao anh có thể phản đối lại sự sáng suốt, vĩ đại của thời đại chúng ta - của mọi thời đại! Em đã hy vọng, chà, em đã hy vọng bọn em sẽ được nghe anh nói về điều đó. Không phải thế đúng không ạ? Anh không phản đối chuyện thay đổi là bất biến đúng không?” Zed mỉm cười. “Anh không phản đối. Cuốn Sách Hay nói đúng đấy. Thay đổi là bất biến.” Vẻ mặt chú chuột nhỏ dễ chịu đi trông thấy. Nhưng khi cậu bé thấy mình cần nói lời cảm ơn với Zed. Cậu chuẩn bị thể hiện sự biết ơn thì Zed lại cất lời. “Anh không phản đối,” Zed lặp lại. “Nhưng anh nghĩ rằng nó không quan trọng. Nó không thích đáng.” Chú chuột nhỏ vô cùng sửng sốt. Nó ước gì Zed hoàn toàn phản đối ý kiến của mình. Nghe người ta nói rằng suy nghĩ của mình không đúng đã khó chịu, nhưng nghe người ta nói suy nghĩ của mình vô nghĩa còn tệ hơn nhiều. “Làm sao anh có thể nói như vậy được!” Chú chuột nhỏ kêu lên. “Chà,” Zed trả lời, “để anh bắt đầu bằng việc hỏi em một câu. Em bảo rằng thay đổi là bất biến. Vậy theo em thì điều đó có gì là quan trọng?” “Nó… nó chỉ cho chúng ta cách sống. Nó giải thích điều gì là quan trọng. Nó nói cho chúng ta biết những điều mình có thể và không thể kiểm soát, vậy nên nó giúp chúng ta tập trung. Nó chỉ dẫn cho chúng ta cách tận dụng tốt nhất thời gian của mình.” Chú chuột nhỏ bắt đầu lấy lại tự tin. “Nó dạy chúng ta cách làm việc hiệu quả. Nó giúp chúng ta nâng cao năng suất. Nó làm được tất cả những chuyện đó - và có thể là còn hơn thế nữa.” “Rất tốt,” Zed nói. “Đúng là một danh sách ấn tượng.” Chú chuột nhỏ tỏ ra rất hài lòng. “Nhưng em có thể trả lời anh thêm một câu nữa không?” Zed hỏi.

10 “Vâng ạ, tất nhiên rồi,” chú chuột nhỏ trả lời. “Em nói sự sáng suốt đó giải thích điều gì là quan trọng,” Zed bắt đầu. “Vậy hãy nói cho anh biết, em đã học được điều gì là quan trọng? Em đã được dạy phải tập trung vào điều gì? Cuốn sách gợi ý cho em nên dành thời gian vào việc theo đuổi mục tiêu nào? Em đã đạt được năng suất cao hơn trong việc gì? Hiệu quả làm việc của em được đo đếm bằng tiêu chuẩn nào?” Chú chuột nhỏ nhìn Zed. Cậu đang nghĩ về việc lần lượt trả lời từng câu hỏi của anh. Cậu đang chuẩn bị để trả lời - bỗng nhiên mọi thứ dần sáng tỏ. Chỉ có một câu trả lời. Tất cả các câu hỏi của Zed đều có chung một câu trả lời. Và rồi chú chuột nhỏ im lặng, sửng sốt vì điều cậu mới nhận ra. Giờ đây có nhiều chú chuột tập trung lại hơn. Tất cả các con mắt đều dán vào chú chuột nhỏ. Họ đang đợi nghe chú trả lời. Mọi người đều rất háo hức. “Pho mát,” chú chuột trả lời. “Câu trả lời cho tất cả các câu hỏi của anh là pho mát. Đó là thứ em đã được học để cho là quan trọng. Đó là tất cả những gì bọn em đã được dạy phải tập trung vào. Đó là tất cả những gì bọn em dành thời gian tìm kiếm. Những người ưu tú nhất trong bọn em là những người tìm pho mát giỏi. Hiệu quả làm việc của bọn em - tiêu chuẩn để bọn em đo đếm thành công - chỉ là thế này: Bọn em có bao nhiêu pho mát?” Và sau đó, cậu thêm một từ cuối cùng. Nó không phải câu trả lời cho bất cứ câu hỏi nào của Zed. Nó là phản ứng với nhận thức rõ ràng đang tràn ngập trong cậu. “Tại sao,” cậu nói rất nghiêm trang. Nó là một câu trả lời – một kết luận - chứ không phải một câu hỏi. Zed mỉm cười thông cảm. Giờ đây, đám đông càng bối rối hơn. Họ cảm thấy chú chuột nhỏ đã phản bội họ. “Tất cả những chuyện này có nghĩa là gì?” một chú chuột lớn tuổi hét lên. “Mục đích của cuộc thảo luận này là gì? Cậu là ai mà dám quyết định cái gì là xác đáng? Tại sao cậu đồng ý rằng thay đổi là bất biến, là không thể kiểm soát nổi, và…” “Tôi không đồng ý với điều đó,” Zed ngắt lời. “Tôi không đồng ý rằng thay đổi là không thể kiểm soát.” “Nếu cậu không đồng ý thì cậu đúng là đồ ngốc,” chú chuột lớn tuổi lắp bắp. “Cũng có thể.” Chú chuột lớn tuổi tiếp tục giận dữ. “Và còn điều gì có thể quan trọng hơn được nữa? Điều gì có thể thích đáng với một con chuột hơn chứ? Cậu không mong chúng tôi theo đuổi thứ làm chúng tôi hạnh phúc sao?” Zed tiếp tục nhìn chú chuột nhỏ tuổi. Cậu bé đã lại gần Zed hơn, tách biệt khỏi đám đông. Zed dịu dàng nhìn cậu bé và trả lời câu hỏi của chú chuột lớn tuổi nhưng vẫn hướng đến chú chuột nhỏ.

11 “Điều tôi mong muốn không phải là các bạn tìm kiếm hạnh phúc, mà là thật sự tìm thấy hạnh phúc. Bạn có thể tìm thấy hạnh phúc không khi mà bản thân việc tìm kiếm không khiến bạn hạnh phúc?” Chú chuột nhỏ trả lời trong buồn bã: “Không, không phải là ở trong mê cung. Trong mê cung, chỉ có sự tìm kiếm. Nó không có hồi kết. Dù anh có kiếm được bao nhiêu pho mát đi chăng nữa, anh sẽ vẫn phải tiếp tục tìm kiếm. Anh không tìm thấy hạnh phúc. Anh chỉ thấy pho mát mà thôi.” Cả đám đông rơi vào trạng thái buồn bã. Chú chuột già bắt đầu tấn công. “Toàn là lời hay ý đẹp cả. Nhưng chúng chẳng có mấy giá trị. Một con chuột phải biết thích nghi với cái mê cung có sẵn. Tất cả những gì một con chuột phải nghĩ đến là làm cách nào để tìm đường đi xuyên qua mê cung này. Và khi pho mát bị lấy đi, điều duy nhất con chuột cần nghĩ đến là làm sao để tìm lại được nó. Nếu không thì chúng ta sẽ phải nghĩ đến cái gì?” Zed nhìn chú chuột lớn tuổi và mỉm cười. Sau đó cậu trả lời. “Tại sao lại phải như vậy, trong khi có biết bao nhiêu thứ thú vị và quan trọng hơn cần nghĩ đến,” Zed thản nhiên. “Có khi nào anh tự hỏi tại sao thay đổi lại là bất biến chưa? Có khi nào anh thắc mắc tại sao mê cung lại có cấu tạo như vậy - nó phục vụ cho mục đích gì chưa? Anh có bao giờ nghĩ đến việc hỏi xem lý do tại sao những con chuột lại dành cả cuộc đời mình vào việc tìm kiếm pho mát chưa? Anh đã khi nào thắc mắc, khi thấy pho mát đã bị mất, rằng ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’ chưa?” Những lời cuối cùng làm đám đông bị kích động. Cùng lúc, tất cả những con chuột đang nổi giận bắt đầu trả miếng, chúng gào lên: “Lãng phí thời gian.” “Tại sao lại hỏi những câu như vậy?” “Thật lố bịch!” “Nhảm nhí!” “Trẻ con!” “Không thực tế.” “Chẳng ai có thể biết ai đã lấy pho mát cả.” “Không có câu trả lời cho câu hỏi đó.” Rồi cơn giận cũng nguôi dần và mọi thứ lại rơi vào yên lặng. Và sau đó, một giọng nói cất lên từ đám đông đã phá tan sự yên lặng đó. Đó là một giọng nói mạnh mẽ, tự tin và bình thản - gần như trung lập. Nhưng từng lời được nói ra đầy thận trọng. “Tôi biết ai đã lấy pho mát,” người đó nói. “Và tôi biết tại sao họ làm vậy.”

12 Kể cả những điều không-thể-tin-nổi Đám đông vô cùng kinh ngạc. Họ quay sang nhìn xem ai đã thốt ra những lời không thể tin nổi đó. Họ quay sang để xem ai có thể phát ngôn bừa bãi như vậy. Và họ thấy Max. Gần như cả năm nay chẳng ai nhìn thấy cậu ta. Trông cậu ta rất hớn hở. Max nhìn xuyên qua đám đông. Ánh mắt của cậu hướng về Zed. Dường như cậu không hề để mắt đến mọi người. “Tôi biết ai đã lấy pho mát,” Max nhắc lại. “Và tôi sẽ kể với anh về điều đó.” Cậu chỉ nói với một mình Zed. Đám đông yên lặng. Họ sẽ nhanh chóng bỏ ngoài tai những lời nói đó như thể chúng là những lời huênh hoang của một kẻ điên khùng, nhưng ánh mắt của Max đã gạt bỏ ý nghĩ đó trong họ. Cá nhân mỗi con chuột đều biết rằng cậu đang rất nghiêm túc. Nhưng là một nhóm, họ không sẵn sàng để nghĩ đến khả năng này. Họ không biết phải nghĩ gì. Họ không muốn nghĩ. Mỗi người trong bọn họ đều đợi có ai đó nghĩ - ai đó trong nhóm sẽ quyết định xem tất cả nên phản ứng như thế nào. Cuối cùng, chú chuột già cười khẩy: “Thật lố bịch hết chỗ nói! Chúng tôi không có thời gian cho những câu chuyện khoác lác đâu. Chúng tôi đang thảo luận nghiêm túc. Cậu có nghĩ cậu xen ngang vào như vậy là rất thô lỗ không? Chúng tôi sẽ không bị quấy nhiễu bởi những bình luận ngu ngốc của cậu đâu. Thôi đi, anh bạn! Cuộc tranh luận này chẳng đi đến đâu cả. Và giờ cũng đã muộn rồi. Bản thân tôi còn có những việc đáng phải làm hơn.” Chú chuột già nói với vẻ hùng biện phi thường, đặc biệt là khi nghĩ đến chuyện chú không hề chắc chắn về những lời nói của mình. Và những con chuột khác rất biết ơn nỗ lực của chú. Đám đông chậm rãi giải tán. Họ vẫn thoáng băn khoăn không biết nên đi hay ở, nhưng những băn khoăn đó cũng nhanh chóng biến mất. Trong vòng một tuần, toàn bộ câu chuyện có thể bị quên lãng. Có thể, chỉ trừ chú chuột nhỏ tuổi mà thôi. Khi đám đông đã giải tán, chỉ còn lại mình Zed. Cậu gần như không hề dịch chuyển. Max tiến lại gần cậu. “Tôi muốn nói chuyện với anh,” Max nói. “Tôi biết chắc rằng mình muốn nghe những gì cậu nói,” Zed trả lời. “Đã gần một năm rồi,” Max tiếp tục. “Quá nhiều chuyện đã xảy ra. Tôi đã thấy rất nhiều. Tôi cũng đã học và làm rất nhiều. Zed, anh là người đầu tiên tôi gặp mà tôi tin chắc rằng anh sẽ hiểu những gì tôi nói và hiểu nó có ý nghĩa như thế nào. Anh sẽ nghe tôi nói chứ?”

13 “Tất nhiên rồi.” Max bước lại phía Zed và ngồi xuống cạnh cậu. Anh nhận ra rằng trông Zed còn rất trẻ. Anh đã từng nghe kể về Zed và cứ ngỡ rằng anh sẽ gặp một ai đó lớn tuổi hơn. “Tôi sẽ bắt đầu từ chuyến đi của tôi. Xin hãy tin rằng mọi điều tôi sắp nói với anh là sự thật… kể cả những điều không thể tin nổi.” “Tôi biết,” Zed nói. Max bắt đầu kể câu chuyện của mình…

14 Lên trên Một năm trước, tôi đã tự hứa với bản thân mình một điều. Đó là một quyết định - quyết định khó khăn nhất của tôi cho đến thời điểm đó. Tôi quyết định rằng mình sẽ phải khám phá xem tại sao mê cung lại có cấu tạo như vậy, tại sao pho mát lại bị mất và ai là người đã lấy pho mát đi. Lúc đó, tôi chẳng có lý do gì để tin rằng mình có thể khám phá ra những chuyện đó. Tôi chỉ biết rằng tôi sẽ dành cả đời mình để nỗ lực mà thôi. Trong nhiều tuần, tôi dành thời gian nói chuyện với những người khác, đặc biệt là những người lớn tuổi. Tôi hỏi từng người trong bọn họ xem họ có biết câu trả lời cho những câu hỏi của tôi không. Chẳng ai biết cả. Và cũng chẳng có ai hiểu tại sao tôi lại hỏi như vậy. Với họ, tò mò là bản chất tự nhiên của một người trẻ tuổi như tôi, nhưng điều đó không có nghĩa là tôi có khả năng tự thỏa mãn sự tò mò của mình. Đây là điều họ nói với tôi: Không phải tất cả mọi câu hỏi bắt đầu bằng hai chữ tại sao đều có câu trả lời - và thậm chí nếu chúng có câu trả lời thì đó không phải là điều một con chuột nên biết. Là chuột thì không nên đặt ra nhiều câu hỏi. Là chuột thì phải biết chấp nhận. Nhưng như anh thấy đấy, Zed, tôi không thể. Cuối cùng, tôi cũng đi đến một kết luận mà tất cả những con chuột trẻ tuổi đều sẽ đến. Tôi kết luận rằng một con chuột trong mê cung sẽ không bao giờ có thể hiểu nổi tại sao. Nhưng, không giống như những con chuột khác, tôi không đi đến hành động tiếp theo như lôgíc thông thường - đó là dừng việc băn khoăn tại sao lại. Thay vào đó, khi nhận ra rằng có rất nhiều điều mà một con chuột trong mê cung có thể biết và hiểu được… Tôi quyết định ra khỏi mê cung. Đầu tiên, dường như đến cả ý tưởng đó cũng thật điên rồ. Việc ra khỏi mê cung rốt cuộc có nghĩa là gì? Có một công việc như vậy sao? Nhưng khi tôi cố gắng đi đến một quyết định khác biệt, niềm đam mê đã dẫn tôi đến kết luận này. Và do đó, tôi bắt đầu khám phá xem chuyện đó có thể xảy ra như thế nào. Tôi đã biết rằng mê cung có rất nhiều đường rìa - nhưng chẳng có cách nào để vượt qua những bức tường chặn ngang chúng cả. Tôi cố tìm xem có cách nào phá vỡ những bức tường đó không. Nhưng không thể. Tôi cố đào xuyên qua sàn mê cung vì tôi tò mò không biết liệu có thế giới nào dưới lòng đất không. Và tôi lại thất bại. Tôi đi đến kết luận rằng lối duy nhất để ra khỏi mê cung là… ‘lên trên’. Hiện giờ, hầu như không ai có thói quen nhìn theo hướng nào khác ngoài thẳng, trái, phải và xuống dưới - thậm chí chúng ta chỉ nhìn xuống dưới khi muốn tìm mảnh vụn pho mát cuối cùng sau bữa ăn mà thôi. Tất nhiên, khi còn là trẻ

15 con, chúng ta thường nghểnh cổ nhìn theo hướng ngược lại từ phía dưới và tò mò quan sát nguồn ánh sáng đó. Nhưng chúng ta sớm phát hiện ra rằng nó chẳng có giá trị gì và dừng việc đó lại. Tôi quyết định rằng biết đâu việc quan sát lại chẳng có giá trị nào đó. Và, đúng như dự đoán, chẳng có gì trên đó cả. Những bức tường dường như mở rộng không giới hạn lên trên. Và rồi điều đó cũng đến. Tôi phát hiện ra một chuyện. Tôi nhận ra rằng nếu đứng ở một hành lang, đo chiều dài của bóng bức tường, và sau đó đứng ở một hành lang song song với nó và đo chiều dài của chính bức tường đó - từ cùng một hướng - bóng của bức tường sẽ có độ dài khác nhau một chút. Tất nhiên, điều này có nghĩa là nguồn ánh sáng nằm cùng hướng với bức tường thứ nhất và những bức tường đó không cao vô hạn. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên cả. Nhưng sau một thời gian tìm hiểu, tôi phát hiện ra rằng tôi có thể tính toán được các góc ánh sáng chiếu vào từng hành lang bằng cách tính chiều dài của bóng tường, khoảng cách giữa các bức tường của hai hành lang và khoảng cách giữa cả hai bức tường với một bức tường song song không có bóng. Điều này không hề đơn giản, vì không có nhiều nơi trong mê cung mà người ta có thể tìm thấy ba bức tường song song với nhau - nơi có sự sắp xếp khiến một trong những bức tường đó không có bóng ở mặt bên kia. Nhưng sau đó, khi tìm ra điểm này, bổ sung thêm vài ước tính hợp lý, tính toán các góc, tôi có thể xác định được chiều cao của các bức tường. Tôi làm các phép tính và xác định được là nếu bốn con chuột đứng chồng lên nhau thì sẽ lên được đến đỉnh. Tôi tìm thêm những con chuột khác nhưng sớm phát hiện ra rằng một con chuột không đủ sức để chịu được khối lượng của nhiều hơn một con chuột khác đứng trên đầu. Đây là vấn đề. Sau đó tôi bắt đầu gom pho mát lại nhiều nhất có thể và chất chúng lại thành đống. Nhưng cũng vô ích. Nó không đủ cứng để chịu được trọng lượng của tôi. Mỗi khi cố gắng trèo lên đỉnh đống pho mát đó, tôi chỉ lên được phân nửa chặng đường thì đã bị ngập trong pho mát. Thậm chí tôi còn thử trèo lên tường bằng bộ móng của mình. Và tôi vẫn thất bại. Nhưng sau đó, ngay khi các ý tưởng đã cạn kiệt, tôi có một cuộc gặp gỡ bất ngờ. Đó là cuộc gặp với một con chuột không hề giống bất cứ con chuột nào tôi từng gặp. Một con chuột khác hoàn toàn với mọi lôgíc thông thường. Và có thể là con chuột duy nhất có khả năng giúp tôi giải quyết vấn đề của mình… “Con chuột đó tên là Big.”

16 Big Đó không phải là tên thật nhưng ai cũng gọi anh ấy là Big. Lý do khá rõ ràng: Anh ấy rất to lớn. Anh ấy không hẳn là con chuột to nhất và cũng không thuộc tuýp to lớn do di truyền như một số con chuột khác. Nhưng anh ấy là con chuột khỏe mạnh nhất trong mê cung. Thậm chí chẳng cần phải tranh cãi, anh ấy là con chuột mạnh mẽ nhất trong trí tưởng tượng của bất cứ con chuột nào. Anh ấy to lớn vì anh ấy muốn trở nên to lớn và vì anh ấy làm việc dựa vào điều đó. Hiếm khi nào chúng ta thấy chuột luyện tập, đặc biệt là trong mê cung. Chẳng có lý do gì phải làm thế cả - đi kiếm pho mát chính là một bài kiểm tra sức khỏe nặng nhọc nhất rồi. Big ăn không nhiều lắm. Trong khi một con chuột bình thường luôn ăn tất cả pho mát nó kiếm được thì Big chỉ ăn vừa đủ nhu cầu phát triển của mình. Sau bữa ăn, xung quanh mặt đất nơi Big ăn bao giờ cũng có thừa pho mát. Với những con chuột khác, điều này rất lạ lẫm bởi bữa ăn của chúng chỉ kết thúc khi chẳng còn gì để ăn cả. Không giống như những con chuột khác, Big thậm chí chẳng bao giờ đi tìm thức ăn. Anh chẳng bao giờ phải làm vậy. Khi đi ăn và thấy pho mát đã biến mất, anh cũng không hề bận tâm. Công việc hàng ngày của anh là chạy khắp mê cung và cứ một vài giờ anh lại gặp một đống pho mát mới. Trong những dịp hiếm hoi chẳng tìm thấy chút pho mát nào, anh sẽ không ăn. Bạn bè hỏi anh: “Sao hôm nay cậu không đi tìm pho mát?” Anh sẽ trả lời rõ ràng rằng: “Đó không phải là trò tôi đang chơi.” Vậy tại sao anh phải làm việc vất vả để có cơ bắp? Tại sao phải dành quá nhiều thời gian cho việc luyện tập như vậy? Tại sao phải bận tâm? Mục đích ở đây là gì? Suốt cuộc đời mình, Big đã nghe người ta hỏi mình những câu hỏi đó. Anh thường chẳng mấy khi trả lời. Và nếu có trả lời, anh sẽ chỉ nói: “Tôi chính là mục đích.” Chẳng ai bận tâm xem anh nói vậy là có ý gì. Big rất hài lòng. Anh đã phát hiện ra điều gì khiến mình hạnh phúc. Và anh đã làm chính xác như vậy. Anh chẳng quan tâm nếu người khác không hiểu. Việc người khác thấy việc tìm kiếm của anh chẳng có gì thú vị cũng không hề quan trọng. Đó là vì chính bản thân anh. Và với Big, chuyện đó hoàn toàn ổn. Big không nhận ra rằng mình đang ở trong mê cung. Điều đó chẳng có ý nghĩa gì với anh. Nó không đặt lên người anh bất cứ hạn chế nào. Big có rất nhiều bạn và anh dành nhiều thời gian cùng với họ. Quan trọng hơn, môi trường đó mang lại cho anh rất nhiều cơ hội để theo đuổi đam mê của mình - để tìm kiếm bình yên và hạnh phúc. Vậy nên anh không hề bận tâm đến mê cung.

17 Cho đến khi… Chà, một ngày, Big nhận ra rằng cuộc đời mình đã thay đổi. Và lần đầu tiên trong đời, anh để ý đến mê cung - nhận ra sự tồn tại của nó. Nhưng chúng ta sẽ đến với câu chuyện đó sau. Trước khi chuyện đó xảy ra, Big gặp Max. Và đó là