Vô cùng tàn nhẫn vô cùng yêu thương (Tập 2)

Người Do Thái đã lập ra quy tắc trong gia đình như thế.

Khi sống trong xã hội, con người chắc chắn phải chịu sự ràng buộc của rất nhiều quy tắc khác nhau. Những người vô nguyên tắc chính là những kẻ đáng sợ nhất. Trong suốt quá trình tiếp xúc với người Do Thái, tôi đã dần dần hiểu được lý do vì sao người Do Thái lại thông minh, giỏi kiếm tiền và đạt được nhiều thành tích nổi bật trên nhiều lĩnh vực như vậy. Họ có được những điều đó không phải nhờ vào chỉ số IQ cao, mà vì ngay từ nhỏ họ đã được nuôi dưỡng ý thức về các quy tắc.

Gia đình Do Thái rất chú trọng đến việc thiết lập hệ thống quy phạm, quy tắc trong nhà ngay từ những sự việc nhỏ nhặt nhất, ví dụ như trước khi ra ngoài phải chào người lớn, gặp hàng xóm phải chủ động chào hỏi, phòng của mình phải tự mình dọn dẹp, đồ dùng chung sau khi dùng xong phải đặt về đúng vị trí cũ, ai đó cần giúp đỡ thì phải ra tay giúp đỡ họ… Khi những hành động nhỏ nhặt đó được lặp đi lặp lại nhiều lần, chúng sẽ dần tích tụ và biến thành các thói quen tốt của bản thân trẻ. Khi đó, cha mẹ sẽ tiết kiệm được rất nhiều thời gian và công sức, còn con cái cũng được hưởng lợi suốt đời. Biết phép tắc là biểu hiện của một người có tố chất tốt, và đó cũng là tố chất căn bản để một người có thể đứng vững được trong xã hội sau này. Đối với con cái, cha mẹ Israel thường lập ra hai giao ước: một là trước khi làm việc phải nói rõ nguyên tắc; hai là sau khi làm việc hoàn toàn không thỏa thuận thêm.

Mỗi ngày lễ của người Do Thái đều có những quy tắc hết sức nhỏ nhặt mà mọi người bắt buộc phải tuân thủ. Trong môi trường đó, con trẻ được mắt thấy tai nghe nên trong chúng đã dần hình thành nên một khung quy phạm, đó là một dạng kết quả của sự phát triển tự nhiên.

Quy tắc không đồng nghĩa với việc không có chủ kiến, quan trọng là phải nắm bắt được giới hạn. Người Do Thái có một phép ẩn dụ được lưu truyền rộng rãi: Trên đồng cỏ, nếu những con dê chạy nhảy trong phạm vi hàng rào, ăn cỏ, vui đùa thì đó gọi là nhanh nhẹn, người chăn dê không cần can thiệp. Nhưng nếu có con dê nào đó nhảy ra khỏi hàng rào, thì đó gọi là vô lối, người chăn dê nhất định phải thực hiện chức trách của mình để bắt con dê đó quay trở về bên trong hàng rào. Hàng rào đó chính là nguyên tắc, bạn chỉ có thể tự do hoạt động bên trong. Duy trì các nguyên tắc có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong giáo dục gia đình, nó không chỉ quyết định đến việc hình thành những thói quen tốt của trẻ, mà còn giúp chúng biết kính sợ, chứ không phải lúc nào cũng chỉ biết lấy mình làm trung tâm. Nếu muốn con tuân thủ nguyên tắc thì trước tiên, cha mẹ phải tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc đó trước. Nếu không, bạn sẽ mất đi uy tín trong mắt con cái và hệ quả là việc dạy bảo chúng sẽ ngày một khó hơn. Làm tròn bổn phận, kiên trì nguyên tắc, đòi hỏi nghiêm khắc, tất cả những điều đó đều xuất phát từ tình yêu thươngsâu đậm của cha mẹ dành cho con cái. Tình yêu đó là vô biên vô hạn, nhưng chỉ có những “tình yêu chất lượng cao” mới giúp ích cho con trên suốt chặng đường đời.

Ở Trung Quốc, ban đầu người ta thường để con tự do phát triển, rồi đến một độ tuổi nào đó các vị phụ huynh mới chợt nhận ra rằng con mình đã quá tự do, vô kỷ luật, đến lúc đó mới bắt đầu đặt ra các quy tắc thì chúng sẽ rất khó tuân thủ. Nhiều đứa trẻ khi đến 18 tuổi thì tự cho rằng, đã đến lúc mình được tự do. Nhưng trên đời này chẳng có sự tự do nào là tuyệt đối cả. Pháp luật là sự cụ thể hóa của đạo đức và đạo đức chính là một dạng pháp luật, nên khi con đòi hỏi quá nhiều tự do, bạn có thể hỏi con một câu rằng: “Thế chim có tự do không? Có vẻ như tự do đấy nhưng nó sẽ chẳng bao giờ bay được ra khỏi bầu trời.” Thế nên, dù không gian của bạn có to lớn cỡ nào thì vẫn phải có giới hạn, và trong giới hạn đó, bạn vẫn phải tuân thủ theo những quy phạm và quy tắc nhất định.

Chúng ta hãy nói với con rằng, những quy tắc mà cha mẹ đặt ra bây giờ cũng chính là những chướng ngại vật mà sau này con sẽ gặp phải trên đường đời.

Vậy làm thế nào để lập nên những quy tắc cho con? Tôi cho rằng những quy tắc thực sự cần được hình thành từ quy phạm. Ví dụ từ mấy giờ đến mấy giờ là thời gian ăn của con. Khi trẻ còn nhỏ, chúng ta có thể cho chúng ăn theo thực đơn của chúng ta, nhưng khi chúng biết nói, chúng sẽ đưa ra những đòi hỏi và chúng ta rất dễ bị cuốn vào những đòi hỏi của chúng, lúc nào cũng chạy theo sau để thỏa mãn, làm chúng vui. Nếu vị trí bị đảo ngược như vậy thì hậu quả là con bạn sẽ trở thành những đứa trẻ vô nguyên tắc, cứng đầu, bướng bỉnh.

Muốn con thực sự hình thành được những thói quen tốt thì trước tiên phải bắt đầu bằng sự tự giác. Và sự tự giác là thứ mà cha mẹ phải truyền lại cho con từng chút từng chút một, để cuối cùng nó trở thành một phần trong con. Nếu như bạn suốt ngày chỉ làm “cần cẩu” cho con thì sự tự giác của chúng sẽ không có không gian để phát triển.

Việc nuôi dưỡng những thói quen tốt cho con phải bắt đầu từ đâu? Theo tôi thì nên bắt đầu từ chính những điều nhỏ nhặt nhất trong cuộc sống. Những sự việc có vẻ rất bình thường trên thực tế lại là những hành vi quy phạm của trẻ. Ví dụ, buổi sáng khi thức dậy, phải ngắm nhìn những tia nắng đầu tiên và vui vẻ bắt đầu ngày mới; khi mở mắt ra, phải nói lời chào với bố mẹ, với một ngày mới tốt đẹp đang đợi ở phía trước chứ không phải khi cha mẹ gọi trẻ dậy thì chúng khóc lóc và vẫn nằm ỳ trên giường không chịu dậy. Tôi luôn cho rằng, tâm hồn của trẻ rất nhạy cảm với cái đẹp, khi những tia nắng đầu tiên chiếu rọi vào phòng, cảm giác đầu tiên của trẻ nên là: Hôm nay thật đẹp, mặt trời thật đẹp, thật hạnh phúc khi có bố mẹ ở bên!

Nhiều bậc phụ huynh nói với tôi rằng, buổi sáng gọi con dậy cứ như đánh trận vậy, làm sao có tâm trạng tốt được? Thực ra vấn đề nằm ở chính các bạn, là do phương pháp của các bạn không đúng. Nếu hôm nào Bối Bối nhà tôi ngủ muộn mà hôm đó tôi đang ở nhà con trai thì sáng sớm, tôi sẽ đến ngồi cạnh giường nó, mở nhạc nhỏ, ví dụ như bài “Ánh mặt trời vàng óng, chú gà trống gáy ò ó o…”, sau đó tôi lại nhẹ nhàng nói: “Bối Bối, cháu xem này, mặt trời chiếu đến mông cháu rồi đây này, buổi sáng sớm thật đẹp!” Đối với con trẻ, chúng ta cần có những định hướng đúng đắn. Tôi thường thích dùng những ngôn từ đẹp đẽ để nói chuyện với con, kể cả khi muốn giục chúng dậy, tôi cũng cố gắng biểu đạt bằng những từ ngữ tốt đẹp nhất, để các con có thể cảm nhận được thế giới tốt đẹp này từ những lời nói của tôi.

Tôi học hỏi được rất nhiều điều từ cách người Do Thái lập ra những quy tắc, cũng như cách họ dạy con tuân thủ theo những quy tắc đó. Tôi xin kể lại câu chuyện dạy con của một người bạn Israel của tôi, câu chuyện này đã từng được tôi đề cập trong tập trước, nay xin nhắc lại một lần nữa vì tôi thấy rằng nó đã đem lại rất nhiều gợi ý tích cực cho tôi: Một hôm, con của người bạn tôi xin phép cô ấy: “Mẹ, con muốn đến nhà bạn chơi có được không ạ?” Cô bạn tôi nói: “Được, nhưng con nhất định phải về trước 12 giờ trưa”. Ngày hôm đó, con bé về nhà muộn một tiếng. Thấy con về, cô bạn tôi không nói gì cả. Con bé ung dung thay quần áo rồi ăn cơm. Ăn xong nó nói: “Mẹ, bây giờ chúng ta đi xem phim được chưa ạ?”, vì thứ ba tuần nào cả gia đình cô ấy cũng đi xem phim với nhau. Lúc đó, cô bạn tôi chỉ lên đồng hồ treo trên tường và nói: “Hôm nay không kịp rồi, không đi xem phim được đâu.” Nhìn vẻ mặt ủ rũ của con, cô ấy lại nói một câu tỏ vẻ tiếc nuối nhưng cũng khiến con phải suy nghĩ: “Mẹ rất tiếc!”

Đối với hành động thể hiện sự thiếu khả năng kiểm soát bản thân của con như vậy, cô bạn tôi không hề trách mắng, cũng không có biện pháp trừng phạt nào, chỉ nói vài câu đơn giản nhưng đủ khiến đứa trẻ hiểu rằng: Không tuân theo quy tắc, không biết đúng giờ thì sẽ phải trả giá.

Ngày nay, chúng ta đang ủng hộ giáo dục theo phương thức gợi ý, tôi cho rằng hình thức này rất tốt, nhưng tôi tin con trẻ vẫn cần phải được quản lý bởi các quy tắc. Trẻ càng nhỏ thì càng cần đến những nguyên tắc mà chúng ta vẫn nói, nhưng khi trẻ dần lớn lên thì phụ huynh cũng nên học cách tin tưởng trẻ. Vi phạm quy tắc sẽ bị trừng phạt, nhưng quy tắc thì nên hạn chế càng ít càng tốt, hơn nữa trẻ càng lớn thì các quy tắc cũng nên giảm dần đi.

Có lẽ sẽ nhiều độc giả thắc mắc rằng, gia đình chúng tôi có bao nhiêu quy tắc? Thực ra cũng không quá nhiều, tôi chỉ đưa ra 4-5 quy tắc cơ bản. Ví dụ, trước khi ra ngoài phải chào người lớn trong nhà, và trước khi lũ trẻ ra ngoài, tôi thường quy định thời gian phải về nhà của chúng; phải lễ phép, gặp hàng xóm phải chủ động chào hỏi; phòng của mình phải tự mình dọn dẹp, ăn xong phải mang bát vào bếp; đồ dùng chung trong nhà đều có vị trí cố định, dùng xong phải đặt vào chỗ cũ; lúc xem tivi, mỗi người có những sở thích khác nhau, phải phân chia hợp lý. Khả năng tự kiểm soát bản thân của con trai thường khá yếu, có những thói quen xấu sau khi đã sửa chữa được một thời gian thì lại tái phạm. Còn về những vấn đề nghiêm trọng như uống rượu, sử dụng ma túy, đánh bạc hay đánh nhau thì tôi nghĩ đó không thuộc phạm trù của quy tắc nữa, mà đó là những hành vi phải cấm tuyệt đối. Ngoài ra, tôi sẽ không vì chúng vi phạm quy tắc mà trừng phạt ngay lập tức, nếu chỉ thỉnh thoảng quên một lần mà đã phạt chúng ngay thì có phần hơi nghiêm khắc. Cho nên chúng ta cần nói rõ với nhau rằng, khi trẻ vi phạm quy tắc, trước tiên hãy nhắc nhở khuyên răn, cho trẻ có không gian và thời gian để tự kiểm điểm mình, sau khi đã nhắc nhở nhiều lần mà trẻ vẫn không thay đổi thì mới nghĩ đến việc trừng phạt.

Nhưng nhắc nhở cũng cần phải có mẹo

Người Do Thái thường đặt ra những quy tắc cho con trong khi chơi để giúp chúng thấm nhuần những quy tắc trong gia đình, như vậy vừa giúp thắt chặt tình cảm gia đình, vừa đảm bảo lòng tự trọng của con. Được gợi mở từ cách làm trên, tôi cũng thử áp dụng và quả nhiên thấy rằng phương pháp này hiệu quả hơn hẳn so với việc chỉ suốt ngày nhắc đi nhắc lại cho chúng. Câu chuyện ăn cơm của Huy Huy khiến tôi lúc nào cũng phải bật cười khi kể lại. Qua đó tôi cũng nhận ra rằng, việc đưa ra các quy tắc không phải lúc nào cũng cần đao to búa lớn, mà nhiều lúc nó được hình thành một cách khéo léo trong không khí vui tươi của gia đình: Thời tiết ở Israel vô cùng nóng nực nên hầu như nhà nào cũng lát sàn bằng đá hoa. Huy Huy rất thích nằm dài trên sàn phòng khách để ăn cơm, như vậy vừa mát mẻ lại vừa tiện xem tivi, vì ti vi nhà tôi được đặt rất thấp. Cũng có khi nó vừa nằm dài vừa ăn cơm vừa đọc sách. Tôi đã nhắc nhở Huy Huy vài lần về chuyện này nhưng chẳng có tác dụng gì, nhắc nhở mãi không được, tôi nghĩ ra một cách để “trị” nó. Tôi nói với Dĩ Hoa: “Con xem, Huy Huy lại nằm bò trên sàn ăn cơm kìa, con hãy vẽ bộ dạng của nó lúc này cho nó xem đi.”

Dĩ Hoa vẽ hoạt họa rất đẹp và thành thục, nó đã phác họa lại cảnh Huy Huy nằm bò trên sàn ăn cơm. “Huy Huy, con tự ra đây mà xem!”, “Hả, sao lại giống con chó thế này? Không thể nào, nhất định là anh đã cố tình vẽ con xấu thế này”, nó vẫn nhất quyết không chịu tin.

Thấy vậy, lần sau tôi bèn lôi máy ảnh ra, nhân lúc Huy Huy đang chăm chú vừa đọc sách vừa ăn cơm trên sàn, tôi bèn bấm máy liên tục rồi đưa cho nó xem. Nhìn thấy hình ảnh chân thực này của mình, nó cúi gằm mặt lẩm bẩm: “Sao vẫn giống con chó thế này?” Huy Huy có chút xấu hổ, mặc dù rất quý chú chó cưng trong nhà, nhưng nó chẳng hề thích biến thành chó chút nào. Từ đó về sau, nó không bao giờ còn nằm dài trên sàn nhà ăn cơm nữa.

Khi xây dựng những quy tắc, nếu quá nghiêm khắc, luôn trách mắng hoặc thậm chí đem cả đòn roi ra để trừng phạt thì nhìn qua sẽ cảm thấy rất có hiệu quả, con cái rất biết nghe lời, tuy nhiên, những lời nói và hành động tiêu cực của phụ huynh có thể sẽ để lại những tổn thương không thể nào xóa bỏ trong tâm trí con, thậm chí sẽ ảnh hưởng đến cả cuộc đời của chúng, tình cảm giữa phụ huynh và con cái cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Hãy lập ra những quy tắc trong không khí vui vẻ, thoải mái chứ đừng quá gượng ép, cứng nhắc, đừng để quan hệ giữa bạn và con cái bị ảnh hưởng xấu, đừng để con nảy sinh tâm lý đối đầu với những yêu cầu và quy tắc bạn đặt ra.

Ăn bánh gato không phải chuyện dễ

Con gái bạn muốn ăn bánh gato vì hôm nay nó không được khỏe. Bạn thấy nó không ăn được cơm nên gật đầu đồng ý, ra ngoài mua cho con một miếng bánh gato nhỏ, con gái ăn rất ngon. Một tuần sau, con gái lại không ăn cơm. Lúc đó bạn nghĩ, tuần trước nó cũng không ăn cơm và muốn ăn bánh gato, vậy thì lần này cũng mua bánh cho nó ăn vậy. Hãy nhớ rằng, miếng bánh đó không phải do con gái bạn chủ động đòi mà là bạn tự quyết định mua cho nó. Mua về, con bạn lại vô tư ăn.

Vài ngày sau, bạn đưa con đi mua sắm, nhìn thấy sạp hoa quả ven đường bán sầu riêng, nó đòi: “Mẹ, con muốn ăn sầu riêng”, vậy là bạn mua cho nó sầu riêng. Một lúc sau nhìn thấy táo, nó lại đòi và bạn lại đồng ý. Bất cứ thứ gì nó nhìn thấy, nó muốn ăn, bạn đều mua cho nó cả. Vậy xin hỏi, có thứ gì mà bạn không đáp ứng cho con mình không?

Câu trả lời là không, vì nó chẳng còn muốn gì nữa. Tất cả những thứ nó muốn, bạn đã cho nó rồi.

Hành vi này sẽ gây ra hậu quả như thế nào? Theo tôi là rất nghiêm trọng. Khi con đã quen với cuộc sống như vậy, suy nghĩ của nó sẽ thay đổi. Một hôm, con gái tôi chủ động nói với tôi rằng: “Mẹ, hôm nay con không muốn ăn cơm, con muốn ăn bánh gato.” Đó là một đứa trẻ đã quen được chiều chuộng, muốn gì được nấy. Và vì trước đây bạn vẫn luôn đáp ứng nó một cách vô nguyên tắc nên bây giờ bạn cũng không tìm được lý do nào thỏa đáng để từ chối nó cả. Lúc đó, tôi nói với con gái: “Được thôi”, rồi đi đến cửa hàng bán bánh ngọt, nhưng khi đến nơi tôi bỗng sờ vào túi và nói: “Thôi chết rồi, mẹ quên mang tiền!” Con bé nghe xong vô cùng chán nản. Nhưng vì những lần trước bạn đã rất vô tư đáp ứng nguyện vọng của nó, nên lần này nó hoàn toàn tin là bạn không mang tiền thật.

Trẻ con thường có một tâm lý rất kỳ lạ: Những thứ bạn cho nó quá dễ dàng, nó sẽ không cảm thấy có gì đặc biệt lắm; nhưng một khi bạn không cho nó, thì nó lại càng thèm muốn thứ đó. Chỉ vài hôm sau, con gái lại đến lèo nhèo với tôi về chuyện bánh gato. Chẳng còn cách nào khác, tôi lại đành dẫn nó đến cửa hàng bánh, nhưng khi đi gần đến nơi thì tôi giả vờ đau bụng, chóng mặt. Tôi nói với con rằng: “Mẹ rất muốn mua bánh cho con. Con muốn ăn, mẹ cũng muốn ăn. Nhưng bây giờ chắc mẹ không ăn được rồi. Con có thể đợi đến khi mẹ hết đau bụng không?”

Bạn đừng coi thường một phút ít ỏi này. Trong một phút đó, bạn đã dạy cho con biết “chờ đợi”, biết “quan tâm” và “thông cảm”. Có thể con bạn đã đọc được những khái niệm phức tạp này trên sách vở, nhưng chính trong một phút đó, chúng mới thực sự thấu hiểu hết ý nghĩa của chúng. Trẻ sẽ học được cách trưởng thành trong sự chờ đợi. Trẻ sẽ học được cách làm những việc thích hợp, nói những lời thích hợp trong mỗi khoảng thời gian khác nhau. Trẻ sẽ dần học được cách chờ đợi và nhẫn nại. Chờ đợi và nhẫn nại là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau, nhưng chỉ khi nào biết chờ đợi thì bạn mới biết nhẫn nại, và chỉ khi biết nhẫn nại, bạn mới có thể bình tĩnh. Trong xã hội ngày nay, dường như người ta lúc nào cũng xốc nổi, sốt sắng vì những cái lợi trước mắt.

Không lâu sau, con gái thấy rằng vấn đề về bánh gato vẫn chưa được giải quyết, sao mãi mà nó vẫn chưa được ăn bánh? Vậy là nó lại chạy đến và nói với tôi: “Mẹ, tại sao món bánh gato lại ‘khó đẻ’ đến vậy ạ?” Ở Israel, bọn trẻ thường xuyên được chứng kiến cảnh chó, mèo sinh con ngoài đường nên từ “khó đẻ” trở thành một từ ngữ thông dụng. Con gái tôi đã học được cách ví von dí dỏm này. Tôi nói với nó: “Con yêu, hôm nay trong nhà có nhiều người như vậy, mẹ con mình có thể ra ngoài nói chuyện không?” Vậy là chúng tôi xuống cầu thang, ra ngoài đi dạo quanh vườn hoa nhỏ ngay phía trước nhà. Tôi bắt đầu giảng giải những điều sâu xa: “Cuộc đời mỗi con người là một cuộc hành trình dài, cuộc hành trình đó có những điều tốt đẹp, nhưng cũng có không ít khó khăn. Mỗi bước chúng ta đi qua đều sẽ để lại cho chúng ta những ký ức tốt đẹp. Con có biết tại sao mẹ không mua bánh cho con không? Vì tuần sau là đến sinh nhật con rồi. Mẹ muốn sau khi phải trải qua một quá trình chờ đợi, con sẽ thu về niềm vui lớn hơn. Mẹ hoàn toàn có thể mua cho con một cái bánh nhưng sau này, sớm muộn gì con cũng phải đối mặt với xã hội. Xã hội giống như một chiếc bánh khổng lồ vậy, và mẹ thì không thể nào dùng tiền để mua được cho con chiếc bánh ấy. Đối với mẹ, con là duy nhất, nhưng đối với xã hội thì không phải vậy. Chiếc bánh khổng lồ của xã hội không thể nào và không bao giờ có thể được phân chia theo ý của con. Con cần phải học cách biết chờ đợi, trong quá trình chờ đợi con sẽ nhận ra một điều, muốn có được một miếng bánh, con cần không ngừng cố gắng và nỗ lực, ngày này qua ngày khác, tháng này qua tháng khác, năm này sang năm khác. Nếu mỗi ngày chúng ta làm được một điều gì đó, thì ngày hôm đó sẽ không uổng phí. Vì mỗi ngày đều sẽ có những điều mới mẻ xảy đến, nên con sẽ trưởng thành từ những điều mới mẻ đó, sẽ học được cách ứng phó với những tình huống bất ngờ và khác biệt. Những điều đó cũng giống như việc con sẽ dần dần được chia cho những miếng bánh nhỏ, và từ những miếng bánh nhỏ đó, dần dần xếp được thành một chiếc bánh tròn trịa hoàn chỉnh. Sang tuần sau, mẹ sẽ dẫn con đi mua chiếc bánh con thích nhất. Lúc đó, con muốn chia sẻ cùng ai cũng được.”

Trong quá trình dạy dỗ con cái, tôi cho rằng có một từ khóa rất quan trọng, đó là “cách cư xử”. Trong tiếng Anh, “cách cư xử” được gọi là “manner”, đây là một từ có ý nghĩa rất phong phú, nhưng theo tôi, ý nghĩa căn bản nhất của nó chính là tinh thần biết nghĩ cho người khác. Ở Israel, tinh thần này được thể hiện dưới nhiều hình thức đa dạng, được giữ gìn và truyền lại từ đời này sang đời khác.

Vậy phải làm thế nào để trẻ có ý thức chủ động để ý đến “cách ứng xử” của mình? Chúng ta cần mang đến cho trẻ “tư tưởng giao ước”.

Thông thường chúng ta vẫn mặc định rằng, “giao ước” chỉ diễn ra giữa các các doanh nghiệp với nhau và được thể hiện dưới hình thức hợp đồng, hay chí ít là nó chỉ tồn tại giữa hai người đã trưởng thành về cả tâm và trí. Nhưng thực ra, nghĩa của từ “giao ước” không chỉ có vậy. Khi con cất tiếng khóc chào đời, giao ước giữa bạn và con cũng sẽ được bắt đầu: suốt cuộc đời này, nó sẽ mãi là con bạn, và bạn sẽ mãi là mẹ nó.

Có những ý kiến cho rằng “giao ước cũng có thể thay đổi”, nhưng theo tôi, tư tưởng giao ước của chúng ta không thể bị thay đổi vì trào lưu. Giao ước với con là thứ không thể nào thay đổi, trừ phi thế giới này đổi thay. Khi sinh con ra, là một người cha người mẹ, bạn cần phải giúp cho con nhận thức được giá trị nội hàm của tư tưởng giao ước, phải làm thế nào để duy trì được tư tưởng đó tốt hơn.

Tôi đã từng nhiều lần nhấn mạnh rằng, việc chúng ta thỏa mãn con cái quá mức đã khiến chúng mất đi lý tưởng và tham vọng, khiến chúng chẳng còn mong muốn hay khao khát một thứ gì nữa. Đây quả thực là một việc hết sức đáng buồn. Khi người ta chẳng cần gì, chẳng hứng thú với điều gì nữa thì cuộc sống này còn gì là thú vị? Đươngnhiên, ở đây tôi không nói đến người trưởng thành. Người trưởng thành đã có những nhận thức nhất định về cuộc sống và về chính bản thân mình, nên họ hiểu rằng nếu mong muốn quá nhiều thì chưa hẳn đã tốt. Đối tượng tôi nói đến ở đây là bọn trẻ, chúng nhất định phải luôn tò mò về thế giới lạ lẫm ngoài kia, phải luôn mong mỏi có được điều gì đó và phải có thế giới quan riêng của mình. Thế nhưng, rất nhiều bậc cha mẹ đã không giúp chúng làm được điều đó, họ đã đáp ứng những nhu cầu, nguyện vọng của chúng quá sớm, thậm chí là quá liều lượng. Sự dễ dãi này đã đến lúc không còn cứu vãn được nữa.

Rất nhiều phụ huynh đặt ra câu hỏi: “Sara, cô nói rằng mình thực hiện chế độ ‘có làm có hưởng’ và chủ trương chỉ nên đáp ứng ở mức hợp lý các nhu cầu của con, có phải cô làm vậy để thích nghi với điều kiện sống không? Chắc vì ở Israel chiến tranh liên miên, cuộc sống gặp nhiều khó khăn nên cô mới đưa ra những biện pháp đó đúng không?” Sở dĩ tôi lấy một ví dụ rất đời thường về chiếc bánh gato là vì tôi muốn nói rằng, đây là điều mà mỗi chúng ta đều có thể làm được và nên làm được. Chỉ khi nào bạn dập tắt sự sốt sắng của con, loại bỏ ý nghĩ “lúc này con muốn ăn, con nhất định phải được ăn” của con thông qua quá trình chờ đợi, thì sau này chúng mới có thể trưởng thành một cách thuận lợi được. Qua câu chuyện về bánh gato, tôi đã dạy cho con gái một bài học sâu sắc: Không phải con muốn thứ gì là cũng được thứ đó. Bởi vì cuộc sống này không giống như mẹ, ông chủ của con cũng không giống mẹ. Hôm nay con muốn gì mẹ đều cho con, ngày mai con muốn gì, cuộc đời này có dễ dàng cho con không? Con nói với ông chủ mình rằng con chỉ thích làm cái này, không thích làm cái kia, liệu ông ấy có đồng ý không? Xã hội ngoài kia rất khắc nghiệt, và con phải làm quen dần với điều đó.

Thế nên, để con dần dần trưởng thành trong môi trường mà chúng ta hạn chế đáp ứng đòi hỏi của chúng một cách hợp lý là trách nhiệm mà mỗi bậc phụ huynh cần làm. Ngày nay, rất nhiều người than thở rằng môi trường giáo dục có vấn đề, nhà trường có vấn đề, tôi muốn nói rằng chúng ta cũng nên tự vấn bản thân mình, lẽ nào chúng ta không có vấn đề sao? Chúng ta mới là những người có lỗi trước tiên. Con cái chúng ta bây giờ đang phải chịu ba tầng áp lực: phải đối mặt với nền giáo dục chính quy ở trường, và cụ thể là nền giáo dục chú trọng thi cử; đối mặt với nền giáo dục truyền thống trong gia đình bao gồm giáo dục tình thân, giáo dục lễ nghĩa và giáo dục dân tộc; ngoài xã hội, chúng lại phải đối mặt với nền giáo dục của văn hóa truyền thống và của cả văn hóa hiện đại. Khi tầm ảnh hưởng của cả ba nền giáo dục này va chạm với nhau, các vị phụ huynh khó lòng kiểm soát được nên đã đem những áp lực đó chuyển sang con cái, hoặc là cũng chỉ cố gắng theo kiểu “châu chấu đá xe”, hoặc là sẽ đi theo bảo vệ con suốt chặng đường. Và trong môi trường như vậy, con đã sớm mất đi niềm vui.

Làm thế nào để con cái chúng ta tìm được niềm vui? Chúng ta chẳng thể nào thay đổi được chế độ, cũng chẳng thể nào thay đổi được nền giáo dục hiện nay. Hơn nữa, trong cái hiện thực mà người người phải chen chúc qua một chiếc cầu độc mộc như bây giờ thì chế độ thi đại học vẫn là một chế độ khá công bằng, bất kể con nhà giàu hay con nhà nghèo đều có cơ hội như nhau. Nhưng chúng ta đã quá đề cao nền giáo dục thi cử mà quên mất câu nói của người xưa: “Tam bách lục thập hành, hành hành xuất trạng nguyên”. Chúng ta đem tất cả hy vọng tương lai đặt vào việc học hành và thi cử, như vậy là có chút mù quáng. Các vị phụ huynh luôn nghĩ rằng, con tôi đã học xong đại học rồi, tại sao lại không tìm được việc làm? Con tôi đã học đến thạc sỹ tiến sỹ, tại sao vẫn ngày ngày ăn bám tôi. Chúng ta đã tự đặt quá nhiều lý tưởng và hy vọng vào một tấm bằng mà quên mất một điều rằng, một đứa trẻ tốt phải được chính đôi bàn tay đưa nôi của cha mẹ, được chính sự giáo dục truyền thống của gia đình nuôi dưỡng nên, chứ không phải là thứ mà nền giáo dục sớm hay nền giáo dục thông thường có thể sản sinh ra hàng loạt. Tôi kể câu chuyện con gái tôi và chiếc bánh gato ở đây là muốn nhắc nhở các vị phụ huynh rằng, làm bất cứ việc gì dù to hay nhỏ cũng cần phải động não, lúc nào cần cứng rắn thì nhất định phải cứng rắn, đừng để một phút yếu lòng hay nuông chiều hủy hoại cả cuộc đời con.

Bạn cần biết rằng, không phải cứ cho bất kỳ thứ gì con muốn là chúng sẽ cảm thấy hạnh phúc. Nhiều khi những thứ nhận được quá dễ dàng, chúng lại không biết trân trọng, chỉ khi nào phải mong ngóng, chờ đợi thì chúng mới hiểu được giá trị của thứ đó. Mỗi lần dẫn trẻ ra ngoài, bạn hãy thử làm một giao ước nho nhỏ với chúng, nói rõ những quy tắc bạn muốn chúng tuân thủ. Nếu con có thể tuân thủ theo những giao ước nhỏ thì sau này với những giao ước lớn và quan trọng hơn, chúng nhất định cũng sẽ dễ dàng thực hiện.

Làm thế nào để giúp con vượt qua cám dỗ?

Cuộc sống này luôn đầy rẫy những cám dỗ. Đối với con trai, cờ bạc và tình dục là những cám dỗ lớn nhất. Còn với con gái, đó lại là trang sức, quần áo đẹp và tình yêu.

Khi phát hiện con tiếp xúc với những thông tin tình dục quá sớm, chỉ cần nhắc đến là được, không nên hỏi quá nhiều để tránh làm tổn thương lòng tự trọng của con. Hãy để cho con có một đường lui, để tự nó hiểu ra mà không cảm thấy xấu hổ. Sau đó hãy lựa thời gian và phương thức thích hợp để giảng giải và dạy dỗ con nhiều hơn.

Các con tôi mỗi lần nghe thấy chuyện vị phụ huynh nào đó đọc trộm nhật ký của con hay suốt ngày theo dõi con là lại nhắc đến chuyện trước kia chúng xem trộm phim người lớn bị tôi phát hiện, và lúc đó tôi đã không trách mắng gì. Chúng còn nói, chính vì tôi đã tin tưởng và cho chúng không gian riêng để tự kiểm điểm bản thân, nên chúng mới có thể tránh xa được loại phim đồi trụy đó.

Chuyện là thế này: Vào mỗi cuối tuần, cả nhà tôi lại cùng ngồi lại với nhau xem phim. Ở Israel, phim trên ti vi được chiếu miễn phí, nhưng sau 12 giờ tối thứ sáu, họ sẽ chiếu những bộ phim người lớn, cấm trẻ em xem. Một buổi tối thứ sáu, tôi đang mơ màng nằm trên giường ngủ thì bỗng nghe thấy âm thanh không được bình thường cho lắm phát ra từ phòng khách. Cửa phòng trong nhà tôi đều là loại đẩy ra ngoài. Tôi bước xuống giường, vừa chớm đẩy cửa thì thấy ti vi phụt tắt. Tôi đoán bọn trẻ đang nghe ngóng xem tôi có bước ra phòng khách hay không, thế là tôi lại trở về giường, để cho lũ trẻ một không gian riêng, vì dù sao chúng cũng đã bước vào tuổi dậy thì.

Sau hôm đó, cứ đến tối thứ sáu, trước 12 giờ tôi đã đánh răng rửa mặt xong xuôi và vào phòng đi ngủ nhưng không còn nghe thấy bất cứ âm thanh hay tia sáng nào le lói từ bên ngoài phòng khách nữa.

Qua câu chuyện này tôi nhận ra một điều, đối với những vấn đề nhạy cảm không nên làm bẽ mặt con ngay lúc đó. Trong trường hợp này chiến thuật “đánh vu hồi” có lẽ sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.

Dĩ Hoa thường đến giúp việc tại nhà hàng Trung Hoa của tôi. Chiều hôm đó, các nhân viên trong nhà hàng hỏi tôi xem có thể cùng Dĩ Hoa vào thành phố chơi không. Lúc đó tôi đã đồng ý và Dĩ Hoa dẫn hai người đầu bếp làm trong cửa hàng đi thăm thú Tel Aviv. Sau đó tôi phát hiện ra rằng, tuần nào họ cũng đi, và thậm chí là chẳng thèm hỏi ý kiến tôi nữa. Một hôm tôi vừa từ Trung Quốc về, Dĩ Hoa nhìn thấy tôi, không hỏi han gì mà chỉ nói là chuẩn bị đi Tel Aviv. Tôi nói, mẹ vừa về mà con đã đi à? Dĩ Hoa trả lời rằng nó có việc. Tôi bảo nếu có việc thì cứ đi đi. Đến tối khi thằng bé về nhà, tôi hỏi nó là đã xảy ra việc gì thì nó lại nói rằng không có việc gì cả. Tôi nói: “Trước khi đi con nói là con đi có việc, đến lúc về lại bảo không có chuyện gì cả, vậy thì chắc chắn là có vấn đề.” Chẳng tốn nhiều công sức, tôi lập tức tìm ra được thứ đã lôi kéo Dĩ Hoa ra ngoài, đó chính là một cám dỗ. Cám dỗ gì? Chính là cám dỗ tình dục. Tôi không ép Dĩ Hoa nói, chỉ hỏi nó rằng có phải đã đi cùng các nhân viên đến phố đèn đỏ không? Nóim lặng. Tôi tiếp tục nói: “Con biết mẹ là người như thế nào không? Thực ra, mẹ đã biết là con thích đi đến những nơi như thế rồi, mẹ cảm nhận được điều đó. Mẹ vừa về, con chẳng buồn hỏi han mẹ lấy một câu xem chuyến đi Thượng Hải của mẹ có xảy ra vấn đề gì không, có gì mới mẻ không mà vội vàng ra ngoài, mẹ đã không ngăn cản con. Con trai, con đã chuyển sự quan tâm của mình sang thứ khác rồi!”

Khi sự quan tâm của con chuyển hướng sang một thứ khác, bạn có thể dễ dàng cảm nhận được rằng nó đã bị cám dỗ, cám dỗ về tình dục. Hơn nữa, bạn sẽ không thể dễ dàng thay đổi được loại cám dỗ này. Là một người mẹ, trước tiên chúng ta không nên làm tổn thương đến lòng tự trọng của con. Có những lời không nhất thiết phải nói ra ngay lúc đó, có những việc cũng không nhất thiết phải làm ngay lúc đó, hãy để lại cho con một không gian riêng. Bạn chỉ cần đề cập và nói cho con biết rằng, tất cả những điều nó làm, chúng ta đều biết rất rõ.

Sau đó, tôi đi tìm những nhân viên kia, yêu cầu họ nói sự thật xem đã rủ con trai tôi ra ngoài làm những gì. Họ nói, họ đã đến khu đèn đỏ. Lần đầu tiên, Dĩ Hoa dẫn họ đến và chỉ ngồi bên ngoài chờ, nhưng những cô gái bán hoa ở đó cứ kéo thằng bé vào, lúc đó thằng bé mới 16 tuổi, còn rất nhỏ, làm sao có thể vượt qua được cám dỗ đó, vậy là nó cũng bước vào. Điều này chứng tỏ rằng, con trai rất khó vượt qua được cám dỗ, đứng trước cám dỗ, những giới hạn của chúng rất dễ bị phá bỏ. Tôi bảo với các nhân viên rằng: “Nếu các cậu còn rủ thằng bé đến chỗ đó nữa thì cũng đừng làm việc ở chỗ tôi nữa.” Thực ra đối với những nhân viên này, tôi hiểu rằng ngày nghỉ của họ quá vô vị, đời sống tinh thần của họ quá thiếu thốn nên việc mỗi tuần đến phố đèn đỏ một lần đã trở thành một thú vui không thể thiếu, Dĩ Hoa đã rất vô tư làm phiên dịch và dẫn đường cho họ. Nhưng đến những nơi như thế, các cô gái ở đó làm sao có thể bỏ qua thằng bé được, vì họ chỉ cần tiền mà thôi. Nghe tôi nói vậy, các nhân viên đồng ý rằng sau này sẽ không rủ Dĩ Hoa đi nữa.

Tôi đã gián tiếp đưa ra một lời cảnh cáo đối với Dĩ Hoa, rằng mọi chuyện con làm mẹ đều biết cả, trong lòng con có lẽ cũng tự biết rằng đây chẳng phải chuyện gì tốt đẹp, và khi bị mẹ phát hiện ra thì lại càng xấu mặt. Vậy nên trong lòng thằng bé ít nhiều cũng có chút áp lực.

Đồng thời, tôi cũng tự suy ngẫm rút kinh nghiệm, xem có phải vì mình đã không đủ quan tâm đến con không. Nhưng con giờ đã lớn, có những thứ mà không phải chỉ cần cha mẹ quan tâm đầy đủ là khiến chúng thỏa mãn được. Tôi lại liên tưởng đến thực tế hiện nay, có rất nhiều người già mặc dù được con cái chăm sóc vô cùng chu đáo, chẳng có gì để chê trách nhưng cuối cùng vẫn đòi kết hôn với người giúp việc. Dù đa phần ý kiến đều chê cười lên án, nhưng bản thân tôi thì rất đồng cảm. Bởi vì những thứ mà con cái làm cho cha mẹ, xét về mặt đạo đức thì đó là sự hiếu thuận, là sự quan tâm về tình cảm dành cho cha mẹ, nhưng chúng không thể đem lại sự quan tâm về thể xác cho cha mẹ được. Và khi người giúp việc làm được điều đó thì dù họ có âm mưu hay có mục đích gì khác thì đối với người già mà nói, hành động đó đã đem lại sự ve vuốt về tinh thần cho họ. Con người là một loài động vật có tình cảm, tình cảm về xác thịt cũng là một loại tình cảm. Đó là loại tình cảm không lý trí nhưng lại rất hợp lý.

Dù không phải là một chuyên gia tâm lý, nhưng tôi đã đi qua hơn 48 quốc gia trên thế giới, với những điều mắt thấy tai nghe ở khắp mọi nơi, tôi có thể tổng kết một điều rằng: cha mẹ nuôi dưỡng con cái là một thiên chức, con cái quan tâm chăm sóc cha mẹ là một trách nhiệm, nhưng đến cuối cùng chúng ta vẫn phải quay trở về với con người thực của mình, tự sống cuộc sống của mình. Con người ai cũng có nhu cầu và ham muốn, và có những nhu cầu, ham muốn mà con cái không thể đem đến cho cha mẹ mình được. Thế nên mới xảy ra tình trạng rất nhiều ông lão cưới người giúp việc như hiện nay. Đương nhiên, đây cũng là một hệ quả do sự phát triển của xã hội đem lại, nếu là vài chục năm trước thì hiện tượng này rất khó có thể xảy ra. Sự văn minh, tiến bộ của xã hội đã khiến người già nảy sinh ra những suy nghĩ mà thậm chí khi còn trẻ họ chưa bao giờ nghĩ đến.

Chính vì thế, tôi không đem chuyện này ra để chỉ trích con cái. Tôi cho rằng, sự quan tâm về thể xác là thứ mà cha mẹ không thể đem đến cho con được, chúng ta chỉ có thể hy vọng chúng sẽ dần trưởng thành một cách lành mạnh. Con người ai cũng phải trải qua quá trình trưởng thành, đừng nghĩ rằng con đi đến phố đèn đỏ một lần là chuyện gì đó long trời lở đất. Đây là một quá trình bình thường, chỉ có điều chúng ta phải giúp con nhận ra đó là một hành động không nên tiếp diễn.

Bạn không nên lúc nào cũng càu nhàu rằng: “Con đừng đến phố đèn đỏ nữa, dễ mang bệnh vào người lắm đấy!”, mà chỉ nên bóng gió: “Nghe nói rất nhiều người nhiễm HIV đều là do hay lui đến phố đèn đỏ, thật là nguy hiểm! Bảo sao người Do Thái chúng ta lúc nào cũng mang theo bao cao su khi đến những nơi đó.” Phụ huynh Do Thái thường có thói quen để bao cao su vào ví của con.

Đối với những vấn đề nhạy cảm, bạn nên tránh nói thẳng trước mặt con, cũng không nên suốt ngày làu bàu nhắc đi nhắc lại mà tốt nhất chỉ nên tỏ rõ thái độ một cách khéo léo. Những gì nói một lần là con đã nghe thì cùng lắm chỉ nên nhắc lại đến lần thứ hai, tuyệt đối không nên có lần thứ ba. Vì nếu nói lần một, lần hai mà chúng không nghe thì dù nói đến lần thứ ba chúng cũng sẽ không nghe. Còn nếu nói một lần mà con đã tiếp thu được nhưng bạn cứ nhắc đi nhắc lại mãi thì chúng sẽ nảy sinh tâm lý phản kháng. Cho nên, tuyệt đối đừng nhắc đi nhắc lại mãi một vấn đề.

Ở Israel, việc đàn ông lui tới phố đèn đỏ là một chuyện hết sức bình thường. Suy nghĩ của tôi khá thoáng nên tôi cũng chẳng mấy bận tâm, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, tôi lại cảm thấy chuyện đó không bình thường đến thế. Khi phát hiện Dĩ Hoa lui tới khu đèn đỏ, cách xử lý của tôi là loại bỏ những lời rủ rê từ bên ngoài và hướng thằng bé đi tìm một thú vui khác. Ví dụ như Dĩ Hoa, nó rất thích vẽ và thường vẽ những con vật giống y như thật. Vậy là tôi bèn làm thơ và viết bên cạnh những bức tranh của thằng bé, để cuộc sống của nó tràn ngập ý thơ, để một lần nữa nó cảm nhận được cuộc sống qua những lời hay ý đẹp.

Không lâu trước, bạn học của một nhân viên trong công ty Huy Huy đã lấy cắp một viên kim cương. Nhân viên đó đã mang một viên kim cương nặng 3 cara, trị giá 700 ngàn tệ ra cho người bạn đó xem rồi cất vào túi, nhưng khi quay trở lại công ty thì phát hiện ra viên kim cương đã không cánh mà bay. Có thể thấy rằng đứng trước sự cám dỗ của kim cương, người bạn kia đã tự vượt qua giới hạn cho phép của mình.

Vượt qua cám dỗ là một điều vô cùng khó khăn. Nếu hôm nay có 100 ngàn tệ đặt trước mặt tôi, tôi có thể không chút động lòng; nếu là 500 ngàn tệ, có thể tôi sẽ do dự một chút nhưng cuối cùng vẫn từ bỏ; nhưng nếu là một triệu tệ, là một viên kim cương trị giá một triệu tệ và vô chủ thì tôi rất khó có thể bảo đảm được rằng mình không lấy nó đi. Bởi vì giá trị của nó quá lớn, lớn đến nỗi nó có thể phá vỡ giới hạn của tôi, đây cũng là điều dễ hiểu. Thế mới nói để trở thành một người có giáo dục hoàn hảo, có văn hóa hoàn hảo, hoàn toàn không tư lợi là một điều vô cùng, vô cùng khó.

Chúng ta cần tin tưởng người khác, nhưng đồng thời chúng ta cũng cần bảo vệ bản thân mình, tôi vẫn thường nói với các con tôi như vậy. Con gái tôi cũng đã từng gặp một chuyện tương tự. Một lần về nước, con bé đi bar với bạn, nó đeo chiếc nhẫn kim cương một cara, vì bị rượu đổ ra tay nên con bé đi vào nhà vệ sinh, tháo nhẫn cất vào túi rồi mới rửa tay, xong thì quên đeo lại. Đến lúc về nhà thì phát hiện ra chiếc nhẫn đã không cánh mà bay. Đi cùng con bé ngày hôm đó đều là bạn nó, nhưng tôi tin chắc rằng một trong số những người bạn đó đã lấy trộm chiếc nhẫn. Vâng, đứng trước cám dỗ về vật chất, tình bạn đôi khi trở nên rất nhỏ bé. Dù có là bạn tốt đến đâu, dù tình bạn có lâu bền đến mấy nhưng đứng trước lợi ích vật chất, nó cũng rất dễ bị lung lay.

Chúng ta hãy dạy con biết cách vượt qua cám dỗ. Bên cạnh đó cũng nên để chúng biết rằng, cần phải học cách tự bảo vệ mình, bởi thế giới ngoài kia có rất nhiều người dễ bị đổ gục trước cám dỗ.

Dùng tính mạng để uy hiếp con không được đụng đến ma túy

Tôi đã từng yêu cầu các con rằng, suốt cuộc đời này không bao giờ được đụng đến ma túy. Hàng xóm quanh nhà tôi có rất nhiều người nghiện, nghề nghiệp chủ yếu của họ là lái xe đường dài nên ma túy đã trở thành thứ để họ giải tỏa bớt áp lực.

Đó là một buổi tối trong ngày lễ Sabbath5, tôi nhẹ nhàng nói với các con: “Hôm nay là ngày lễ Sabbath, mẹ có một chuyện nhất định phải nói rõ với các con. Suốt cuộc đời này, các con có thể lỡ một vài lần đi đến phố đèn đỏ hoặc đến sòng bạc đánh bài, những điều đó mẹ có thể chấp nhận được. Nhưng có một điều mẹ tuyệt đối không bao giờ chấp nhận, đó là ma túy. Nếu các con dùng ma túy mà bị mẹ phát hiện ra thì mẹ sẽ tự kết liễu cuộc đời mình.”Qua vẻ mặt của các con, tôi biết câu nói đó đã khiến chúng ngỡ ngàng.

Ở Israel, tình trạng nghiện ma túy xảy ra rất nghiêm trọng, người ta thường xuyên rao bán ma túy công khai ngay ở các bến xe. Gần đây, con trai của một nhà lãnh đạo địa phương cũng đã chết vì dùng ma túy, nhưng mẹ cậu bé không vì thể diện hay sỹ diện mà giấu nhẹm đi chuyện này, ngược lại, bà ấy còn chạy đôn chạy đáo hết sở cảnh sát, sở giáo dục đến ban quản lý các bến xe và các đoàn thể xã hội để thuyết giảng. Bà ấy nói rằng, vì công việc của hai vợ chồng quá bận rộn nên không không quan tâm đầy đủ đến con, rồi lại vì uy tín và sĩ diện nên giấu nhẹmđi việc con hút chích, để đến cuối cùng con trai của bà ấy đã lao vào vòng tay của thần chết. Sau bi kịch của gia đình mình, bà ấy không muốn nhìn thấy những đứa trẻ khác cũng bước vào con đường chết chóc đó, nên thường xuyên xuất hiện trên các phương tiện truyền thông và nơi công cộng để kêu gọi mọi người hãy chú ý đến căn bệnh này của xã hội. Câu chuyện trên đã làm thức tỉnh rất nhiều gia đình, rất nhiều bà mẹ, và thức tỉnh cả một người từng chẳng có hứng thú gì với những mặt trái của xã hội Israel như tôi.

Người mẹ Do Thái này đã dũng cảm vén bức màn đen tối của xã hội Israel, dẫu biết rằng có làm vậy thì con trai mình cũng không thể sống lại được, nhưng bà vẫn quyết đứng lên kể lại tấn bi kịch của gia đình mình với mong muốn trong tương lai sẽ không phải chứng kiến cảnh tương tự xảy ra nữa. Bà đã biến những giọt nước mắt đauthương của mình thành một lời tuyên truyền để thức tỉnh các ông bố, bà mẹ hãy quan tâm nhiều hơn đến con cái, quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề xã hội. Đó chính là hiện thân của lòng bác ái.

Sau câu chuyện này, tôi cũng đã suy nghĩ rất nhiều. Cuộc đời này có những thứ không bao giờ nên đụng vào, đạo lý này tôi rất hiểu, nhưng vấn đề là làm thế nào để các con tôi cũng hiểu được điều này?

Sau khi phát hiện Dĩ Hoa bắt đầu thích đến phố đèn đỏ, tôi đã nghĩ ra một cách, đó là yêu cầu các nhân viên trong nhà hàng giúp đỡ tôi, làm việc liên tục không có ngày nghỉ trong vòng một tháng liền. Mục đích của tôi là để dập tắt hoàn toàn suy nghĩ đen tối kia của Dĩ Hoa. Nhưng trong khoảng thời gian đó, thằng bé có vẻ còn hăng hái hơn cả những nhân viên kia, mới sáng sớm đã trang phục chỉnh tề đứng đợi xem họ có được nghỉ không, nhưng kết quả là họ đều đã đi làm và không nghỉ ngơi gì cả. Nó rất thất vọng, đứng ngồi không yên, đi đi lại lại trong nhà hàng. Những nhân viên kia đều khoảng 30-40 tuổi, họ có khả năng tự kiềm chế, nhưng Dĩ Hoa mới 16 tuổi, nó chưa thể tự kiềm chế và nhận thức cũng chưa được đầy đủ.

Ma túy và khu đèn đỏ đều là những thứ dễ khiến người ta nghiện và rất khó để kiềm chế bản thân. Đánh bạc thì 50 tệ có thể nhanh chóng biến thành 100 tệ, thế nên trẻ thường cho rằng đây là cách làm giàu nhanh nhất, nhưng thực ra, đó lại là tư tưởng muốn “ngồi mát ăn bát vàng”. Khi sinh ra hầu hết mọi người đều có tư tưởng này, đặc biệt,bài bạc dường như là “bản năng” của đàn ông.

Dĩ Hoa đã từng vứt tờ 50 tệ vào một sòng bài nhỏ, từ lúc đó, tôi đã chủ động quan sát kỹ hơn những chuyện sẽ xảy ra với thằng bé, và thực tế đã chứng minh rằng tôi không hề lo lắng vô cớ, thằng bé còn dám đến cả khu phố đèn đỏ. Và thế là một buổi tối trong ngày lễ Sabbath, tôi quyết định sẽ tỏ rõ thái độ của mình với ma túy cho các con biết.

Đối với ma túy, tôi cho rằng những ông bố bà mẹ cần phải tỏ rõ thái độ của mình. Lòng bác ái của người mẹ tôi kể ở trên đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh, khiến tôi lập tức chú ý đến vấn đề mà trước đây từng rất thờ ơ. Theo tôi, đây là vấn đề không thể khoan nhượng được. Từ trước đến nay, tôi chưa từng dùng đến những lời lẽ quyết liệt bao giờ, tôi luôn cho rằng trong suốt quá trình chung sống với con cái, điều quan trọng nhất không phải là chúng ta thuyết phục được chúng, yêu cầu chúng phải nghe lời mà là có thể đối thoại được với chúng. Nếu có thể đối thoại bình đẳng với con, chúng mới bị thuyết phục và nghe lời chúng ta. Nhưng, đối với vấn đề ma túy, lần đầu tiên tôi phải dùng đến những lời lẽ không khoan nhượng, lập ra một lời thề ngay trước mặt chúng. Người Do Thái có 10 điều cấm kỵ, đều liên quan tới những giới hạn trong cuộc sống. Nếu bạn tuân thủ những điều cấm kỵ đó thì dù chưa chắc cuộc sống của bạn sẽ xán lạn rực rỡ, nhưng chắc chắn là sẽ rất yên bình. Nhưng nếu vượt qua những giới hạn đó dù chỉ một lần, bạn sẽ gặp rất nhiều phiền phức.

Khi phát hiện con đến phố đèn đỏ, tôi đã không làm lớn chuyện vì tôi muốn tập trung sức mạnh cho điều quan trọng nhất. Chắc mọi người đều biết đến câu chuyện cậu bé chăn cừu, hay thích trêu đùa người khác, nói rằng ‘sói đến rồi’ nhưng khi mọi người chạy đến thì chẳng có con sói nào cả; đến khi sói thực sự đến, cậu có kêu cứu thế nào thì cũng chẳng có ai tin mà chạy đến giúp đỡ cả. Đến nay, mặc dù các con tôi đều đã rất giàu có và thành công, nhưng tôi hoàn toàn không cần lo rằng chúng sẽ đụng đến ma túy nữa, vì ngay khi chúng còn nhỏ tôi đã tỏ rõ thái độ và lập trường của mình rồi. Tôi không cần thuyết giáo rằng ma túy sẽ hủy hoại một gia đình như thế nào, sẽ gây hại cho sức khỏe con người ra sao, mà tôi chỉ nói rằng nếu các con đụng đến ma túy, mẹ sẽ chết. Khi đặt ma túyvà mẹ trên bàn cân, lũ trẻ sẽ đánh giá được đâu mới là điều quan trọng nhất, tôi đã dùng cách làm đơn giản này để uy hiếp chúng. Vậy nên qua cuốn sách này, tôi muốn nói với các vị phụ huynh rằng, muốn để con tránh xa ma túy không phải chuyện khó, quan trọng là chúng ta phải biết đả thông tư tưởng, dạy bảo và định hướng cho con một cách đúng đắn. Trẻ không thể nào tự dưng nghiện ma túy được, chúng còn rất nhiều điều quan tâm và hứng thú khác, quan trọng là phụ huynh phải phát hiện được ra những điều đó. Thế nên, hãy cố gắng phát hiện ra những điều khơi dậy sự hứng thú và quan tâm của con, đó cũng là một cách để giúp con tránh xa ma túy.

Khi làm tình nguyện ở bệnh viện Đông Phương, tôi đã tận mắt chứng kiến rất nhiều cô gái tuổi đời còn rất trẻ đã phải đi nạo phá thai. Trong số đó có rất nhiều người đi một mình, chẳng ai ngó ngàng đến. Hỏi ra thì mới biết, rất nhiều trường hợp trong số đó là hậu quả của “tình một đêm”. Thấy vậy, tôi quả thực rất đau lòng, xã hội của chúng ta lúc nào cũng kêu gọi mọi người hãy biết tự bảo vệ bản thân, ấy vậy mà những cô bé này vẫn coi việc hoan lạc trai gái là chuyện đơn giản.

Việc gì được làm, việc gì không được làm, tôi tin chắc rằng ở trường đều có dạy, vậy tại sao kết quả vẫn không như mong muốn? Những vấn đề này chúng ta nói đến không phải ít, tại sao không có kết quả? Tôi cho rằng, nguyên nhân là do phương pháp của chúng ta không đúng. Nền giáo dục của chúng ta quá nhân tính hóa, chúng ta thường dùng một khuynh hướng này để che giấu đi một khuynh hướng khác, khi chúng ta dùng tự do, bác ái và bình đẳng để che giấu sự thật rằng bọn trẻ vẫn chưa thể hiểu ý nghĩa thực sự của những từ đó, thì chúng ta đã buông tay quá sớm.

Khi trẻ vẫn chưa xác định rõ quan niệm về đúng sai, khi chúng khó lòng tự kiềm chế bản thân trước cám dỗ, chúng ta nhất định phải giúp con xác định giới hạn của mình, phải nói với chúng bằng thái độ kiên quyết rằng đâu là những thứ cha mẹ không thể chấp nhận, không thể khoan nhượng được, và con nhất định không được bước qua nó dù chỉ nửa bước.

Uy tín của người Do Thái

Một người được giáo dục tử tế không nhất thiết phải được thể hiện bằng thành tích học tập. Nhưng một người biết tôn trọng lời hứa, tuân thủ giao ước luôn là những người được giáo dục tốt.

Mùa hè đến, tôi cho cháu gái 500 tệ và nói với nó rằng: “Bối Bối, bà cho cháu tiền mua kem, mua bánh gato nhé, tất cả tiền cho cháu tiêu vặt đều ở đây.” Không ngờ con bé không hề kể chuyện này với mẹ mà chỉ nói với cô của nó. Khi biết được, con dâu tôi đến hỏi: “Tại sao mẹ lại cho Bối Bối 500 tệ ạ?” Các bạn có biết tôi đã trả lời thế nào không? Tôi nói rằng: “Mẹ cho con bé tiền, nếu nó muốn nó sẽ tự nói với con, còn nếu nó không muốn thì đó là trách nhiệm của con. Mẹ không có nghĩa vụ phải thông báo chuyện đó cho con. Mẹ cho cháu mình tiền là vì nó đã 12 tuổi, sắp là một thiếu nữ rồi, nó hoàn toàn có quyền được chi tiêu số tiền tiêu vặt của mình trong suốt kỳ nghỉ hè. Còn về chuyện nó có kể với cha mẹ hay không và nó tiêu số tiền đó như thế nào thì đó là quyền tự do của nó.” Mức độ tin cậy của con cái với cha mẹ là vô cùng quan trọng. Nếu là con trai tôi, dù bác hàng xóm có cho nó một cái kẹo, nó cũng nhất định sẽ khoe với tôi: “Mẹ, bác hàng xóm cho con một cái kẹo”. Đây cũng là kết quả của sự giáo dục.

Tối hôm đó, tôi kể chuyện mình cho Bối Bối tiền với Dĩ Hoa và yêu cầu thằng bé không được can thiệp vào quyền tiêu số tiền đó của con nó. Tôi nói với thằng bé: “Con phải làm sao để Bối Bối hiểu được rằng, sau này nếu bà có cho tiền hay cái gì đó thì nhất định phải nói với người lớn, nói với bố cũng được, với mẹ cũng được, tóm lại là phải nói ra, như vậy mọi người sẽ càng yêu thương nó hơn. Bà đã cho con số tiền bà dành dụm được, vậy có phải con cũng nên nói cho bố mẹ biết, để bố mẹ có thể dùng hành động hoặc lời nói để báo đáp lại bà không?”

Sau khi tôi nói chuyện với Dĩ Hoa, nó cũng đã rất khéo léo trò chuyện với Bối Bối, không hề nhắc đến số tiền cụ thể. Bối Bối đã chủ động kể với bố rằng: “Bà cho con 300 tệ!” Câu trả lời của con bé rất thú vị, thì ra trẻ con cũng thích tiền và nó đã tự “ăn bớt” cho bản thân mình. Chúng tôi vờ như không biết chuyện đó, tôi còn nói với Dĩ Hoa rằng: “Mẹ con mình giao ước nhé, nếu con tiết lộ chuyện này thì mẹ sẽ không bao giờ thèm nói chuyện với con nữa!” Và con trai tôi vẫn giữ kín đến tận bây giờ.

Nhắc đến đây, tôi chợt nhớ đến một chuyện mà mình đã được tận mắt chứng kiến khi quay lại Israel cách đây không lâu. Lúc đó tôi ở nhà một người bạn tên là Hải Phi. Hải Phi có một cô cháu gái sắp sinh nhật 12 tuổi, nhưng vì hôm đó anh ấy có việc, sợ không thể tham gia sinh nhật cô bé được nên đã quay sẵn một đoạn video để chiếu vào buổi sinh nhật. Cô bé cũng biết cậu không thể đến tham dự sinh nhật mình. Không ngờ, việc của Hải Phi bị hủyđột xuất nên đã cùng chúng tôi đến Israel. Suốt thời gian đó, chúng tôi ở nhà mẹ đẻ Hải Phi, cách nhà cô cháu gái kia không xa. Em gái của cô bé đó đến nhà bà ngoại chơi, biết rằng tất cả chúng tôi đang ở đây, chỉ có mỗi cô bé kia là không biết. Chúng tôi ở nhà mẹ Hải Phi ba ngày, đến ngày thứ tư, cũng chính là sinh nhật của cô cháu gái kia. Em gái của cô bé đó mới bảy tuổi, tuy tuổi còn nhỏ như vậy nhưng đã biết giúp cậu giữ bí mật mà không cần ai phải dặn. Đến hôm sinh nhật, đợi cho đoạn video đã được chiếu xong, Hải Phi mới bất ngờ xuất hiện, cô bé cảm động đến nỗi rơm rớm nước mắt, hỏi: “Cậu, sao cậu lại ở đây được vậy?”, Hải Phi nói với cô bé rằng mình đã ở đây ba ngày, hôm nay là ngày thứ tư. Cô bé lại quay sang hỏi em gái mình: “Tại sao em không nói với chị?”, lúc đó cô em gái mới nói: “Em xin lỗi, em đã hứa với cậu là không được nói rồi!”

Tôi nhìn sang cô em gái, thấy ánh mắt cô bé vô cùng lém lỉnh, nháy mắt tỏ vẻ đắc ý.

Sau sự việc đó, tôi đã làm một cuộc “phỏng vấn” nhỏ với cô bé, hỏi xem tại sao cô bé không nói với chị mình, điều gì đã khiến cô bé có thể giữ bí mật như vậy. Không ngờ cô bé hỏi lại tôi: “Cháu có quyền gì để cướp đi niềm vui của chị ấy chứ?”, một cô bé mới bảy tuổi nói rằng phải giữ bí mật vì không muốn cướp đi mất niềm vui của chị mình, “Đó là niềm vui bất ngờ của chị, cháu yêu chị như vậy, nhất định phải giữ bí mật rồi!” Khi được nói ra từ miệng của một đứa trẻ, một khái niệm có vẻ cao siêu bỗng trở nên thật mộc mạc, chân thành và tràn đầy tình yêu thương.

Dân tộc Do Thái phải trải qua hết hoạn nạn này đến hoạn nạn khác, có lẽ chính vì vậy nên họ mới có tinh thần giữ chữ tín khó lòng lung lay. Người Do Thái cho rằng, giao ước là ước định giữa con người và thần linh, và việc giữ chữ tín là vô cùng quan trọng. Một con người thực sự, trước tiên là phải khỏe mạnh, thứ hai là lương thiện, thứ ba là có trí tuệ và sau đó là thành thật. Người Do Thái tôn trọng bản tính con người, tôn trọng tinh thần biết giữ chữ tín. Khi quân đội hai bên giao tranh với nhau, nếu bạn là lính và không may bị bắt, bạn có thể nói tất cả những gì bạn biết, không ai gọi bạn là kẻ phản bội, đó chính là sự tôn trọng bản tính con người. Nhưng người Do Thái không bao giờ chấp nhận những kẻ gian tế. Bởi khi đó, bạn hiểu rõ được việc mình làm, bạn cố ý đánh lừa và phản bội người khác. Giữa chủ động và bị động là một khoảng cách rất lớn, nếu bạn chủ động bán đứng người khác, bạn chính là kẻ gian tế đáng khinh bỉ nhất.

Người Do Thái cũng rất tôn trọng chuyện riêng tư của người khác, một khi đã hứa rằng sẽ không tiết lộ bí mật thì họ sẽ giữ kín như bưng. Họ cho rằng, những người biết giữ kín chuyện riêng của người khác mới là những cao thủ trong ứng xử. Có thể giữ bí mật hay không chính là một phép thử để xem một người có đáng tin cậy hay không. Người Do Thái cũng cho rằng, mức độ giữ bí mật có thể quyết định giá trị của một con người. Mặc dù giữ bí mật hay giữ lời hứa đôi khi là chuyện rất khó, nhưng nếu bạn không thể làm được điều bạn đã hứa với người khác thì bạn sẽ trở thành người thất tín, sẽ dần mất đi sự tin tưởng của người khác, sẽ dần mất đi bạn bè, thậm chí là hại cả bản thân. Nếu có thể giữ chữ tín, bạn sẽ có được sự tôn trọng của người khác và thậm chí còn được nhiều thứ hơn nữa.

Trong Kinh Talmud có viết rằng: “Nếu biết tôn trọng và tuân thủ giao ước thì những thứ bạn nhận được không chỉ là sự tôn trọng.” Công ty xăng dầu Mobil đặt 30 ngàn dao ăn và dĩa từ một nhà phân phối người Do Thái – ông Joffre, thời gian giao hàng là ngày 1 tháng 9, địa điểm giao hàng tại Chicago. Ông Joffre không dám chậm trễ, lập tức yêu cầu nhà sản xuất chuẩn bị hàng cho mình. Nhưng không ngờ, phía nhà xưởng lại lề mề, chậm chạp và không thể giao hàng đúng hạn. Mặc dù vô cùng tức giận nhưng ông cũng chẳng thể làm gì khác được, chỉ mong họ có thể sớm được lúc nào hay lúc đó. Ông liên tục gọi điện xuống nhà xưởng thúc giục nhưng bên đó lại nói với giọng điệu rất thờ ơ: “Cho dù có muộn một chút thì ông cũng không đến nỗi phải tức giận như vậy chứ?” Joffre là một người Do Thái, chữ tín đối với ông là cực kỳ quan trọng, thế nên ông đành quyết định: thôi thì chuyển hàng bằng đường hàng không vậy. Hơn 30 ngàn dao và dĩa ăn được chất lên máy bay trong vòng 5 tiếng đồng hồ, và đến đúng ngày 1 tháng 9, chiếc máy bay hạ cánh ở Chicago. Để làm được điều đó, ông Joffre đã phải bỏ thêm 60 ngàn đô la. Khi biết được điều đó, bên phía công ty Mobil cũng chỉ nói một câu: “Giao hàng đúng hẹn, rất tốt!”, thậm chí họ còn không thèm hỏi thăm chi phí đắt đỏ khi phải vận chuyển hàng bằng máy bay. Những người cùng ngành thì hết sức ngạc nhiên, hỏi ông: “Ông điên rồi sao, Joffer? Chỉ vì 30 ngàn dao dĩa mà ông chịu thiệt 60 ngàn đô la?” Ông chỉ trả lời ngắn gọn: “Người Do Thái là vậy. Làm kinh doanh bất kể vì lý do gì, bạn cũng phải giao hàng đúng thời hạn. Dù cho đó là nguyên nhân của người khác và bạn phải chịu thiệt thòi thì vẫn phải làm sao để giao hàng đúng hẹn. Đó là nguyên tắc, và chúng ta phải tuân theo.” Sau sự việc đó, ngày càng có nhiều người trong giới kinh doanh biết đến Joffre, một doanh nhân Do Thái luôn coi trọng chữ tín. Ngày càng nhiều người muốn làm ăn với ông, những đơn hàng cứ tới tấp bay đến. Chúng ta có thể thấy mặc dù đã khiến ông thiệt hại chút ít nhưng sự việc đó cũng đã đem lại những lợi ích to lớn khác cho ông, đó chính là trái ngọt của việc giữ chữ tín.

Danh ngôn có câu: “Một lần thất tín vạn lần bất tin”, hay: “Một lời hứa đáng giá ngàn vàng”. Nếu đã hứa thì phải giữ lời, đó là quy tắc làm người cơ bản. Tiếc là cùng với sự phát triển của xã hội, con người đang ngày càng trở nên sốt sắng, lúc nào cũng chỉ biết chăm chăm lợi ích của mình mà dần quên đi tầm quan trọng của việc giữ chữ tín, cũng vì thế mà chúng ta đã đánh mất rất nhiều thứ quý giá.

Trong cuộc sống thường ngày, có nhiều vị phụ huynh vì muốn con làm một việc gì đó nên tùy tiện hứa hẹn nọ kia, đến khi xong việc thì cũng quên luôn lời mình đã hứa; thậm chí đáng trách hơn là khi nói ra những lời hứa đó, họ vốn không có ý định sẽ thực hiện chúng, đó chỉ là một kế để khiến trẻ nghe lời mà thôi. Bạn nghĩ rằng bạn đã thắng, nhưng bạn đã lầm, lầm to! Đầu tiên, bọn trẻ sẽ vô cùng thất vọng khi phát hiện ra bố mẹ đã lừa chúng, và sau này chúng sẽ không còn dễ dàng tin vào những lời bạn nói nữa, như vậy bạn đã tự tay đập nát niềm tin của con đối với mình. Còn một điều quan trọng nữa, đó là khi bạn thất hứa, các con bạn cũng sẽ không thể học được cách giữ lời, đây là một điều vô cùng nguy hiểm trong quá trình hình thành và nuôi dưỡng nhân cách của con.

Cô bé bảy tuổi trong câu chuyện kể trên đã biết giữ lời hứa khi tuổi còn rất nhỏ, điều này có quan hệ mật thiết đến sự giáo dục từ gia đình mà cô bé nhận được ngay khi còn nhỏ. Người Do Thái luôn dạy các con phải biết giữ lời hứa, biết giữ chữ tín, và bản thân họ trong cuộc sống thường ngày cũng làm được điều này, khi đó con trẻ được mắt thấy tai nghe và tự nhiên chúng cũng dần hình thành được phẩm chất tốt đẹp đó.

Sáu tiếng sau mới được ăn kem

Tại một trại hè nhi đồng quốc tế ở Mỹ từng xảy ra một việc như sau: Ngày cuối cùng trong thời gian diễn ra trại hè, tất cả các em được quay trở lại khách sạn. Buổi trưa sau khi ăn xong, lũ trẻ ùa ra ăn kem miễn phí vừa được nhân viên khách sạn mang ra. Chỉ có điều, một vài đứa trẻ vẫn hăng say chơi nhảy lò cò ở bên cạnh, đó đều là những đứa trẻ Do Thái. Những đứa trẻ Do Thái lúc nào cũng vậy, chúng có thể tìm được trò để chơi mà không cần phải mua bất cứ thứ gì. Trong mắt những đứa trẻ tham gia trại hè, những đứa trẻ Do Thái này có vẻ kỳ quặc, trong khi mọi người tranh nhau ăn kem thì chúng lại nhảy lò cò ở một bên.

Một nhân viên làm việc ở đó hỏi tôi: “Những đứa trẻ khác đều đi ăn kem, tại sao những đứa trẻ này không đi?”, mặc dù bọn trẻ đều mặc đồng phục của trại hè, nhưng tôi vừa nhìn đã biết đó là những đứa trẻ Israel. Tôi nói với người nhân viên đó: “Đó là những đứa trẻ biết tự kiềm chế”. Cậu ta không hiểu, hỏi tôi là tự kiềm chế cái gì. Tôi nói, bản thân chúng có những quy tắc riêng, quy tắc của chúng là trong vòng sáu tiếng sau khi ăn thịt xong, không được phép ăn các sản phẩm từ sữa. Vì sợ bọn trẻ thấy có kem thì sẽ không chịu ăn cơm, nên khách sạn đã cố ý chờ cho chúng ăn xong mới mang kem ra. Trong bữa cơm, những đứa trẻ Do Thái kia đã ăn thịt, mà theo quy tắc thì trong sáu tiếng đồng hồ sau khi ăn thịt, chúng sẽ không được ăn kem. Bên cạnh không hề có bố mẹ hay thầy cô giáo nhắc nhở, nhưng những đứa trẻ này vẫn có tinh thần tự kiểm soát bản thân rất tốt. Điều này có được là nhờ sự giáo dục của cha mẹ, nhờ những thói quen trong cuộc sống thường ngày. Nếu những vị lãnh đạo của chúng ta có được tinh thần tự kiềm chế giống như của những đứa trẻ này thì có lẽ đã không có nhiều trường hợp tham quan ngã ngựa như hiện nay.

Một đám trẻ con tuổi còn nhỏ, không chịu sự giám sát của bất kỳ ai mà có thể tự kiềm chế trước cám dỗ lớn như vậy quả là một điều không dễ dàng. Đối với những đứa trẻ này, việc kinh tế thế giới sẽ đi theo chiều hướng nào, giá xăng dầu tăng giảm ra sao, giá bất động sản cao cỡ nào cũng chẳng liên quan gì đến chúng, điều chúng quan tâm chỉ là cha mẹ có yêu thương chúng không, bạn bè có thích chúng không. Phạm vi mà chúng quan tâm rất nhỏ, trong khi kem lại là một cám dỗ rất lớn, vậy mà chúng vẫn có thể chiến thắng bản thân, đó là một ý chí bắt nguồn từ sự giáo dục của cha mẹ.

Lúc đó, người nhân viên kia có vẻ vô cùng ngạc nhiên và hình như vẫn chưa tin vào những lời tôi nói, anh ta bảo rằng, có khi nào là do bọn trẻ đó không thích ăn kem không? Tôi nói đùa một câu, hỏi anh ta rằng có thấy đàn ông không thích phụ nữ không? Những đứa trẻ đó là người Do Thái, chúng có những quy tắc riêng phải tuân thủ, tôiđảm bảo tối nay chúng sẽ là những đứa đầu tiên xông đến ăn kem. Quả nhiên, đến tối chúng vội vã ăn cơm, sau đó chờ khi kem được mang ra, chúng là những đứa đầu tiên xông đến ăn.

Sỡ dĩ tôi có thể khẳng định chắc nịch được như vậy là vì tôi biết, những đứa trẻ Israel đã rèn được thói quen không ăn những thực phẩm làm từ sữa trong vòng sáu tiếng sau khi ăn thịt. Thói quen này đã dần biến thành một hành vi tự giác mà kể cả khi không có bố mẹ ở bên cạnh giám sát, chúng vẫn tuân thủ như thường.

Thói quen là sự tự giác hóa hành vi, không cần bất kỳ một sự nỗ lực nào về ý chí, cũng không cần người khác phải giám sát. Một khi thói quen được hình thành, nó sẽ trở thành sức mạnh chi phối cả cuộc đời. Bacon từng nói: “Thói quen là sức mạnh khổng lồ và ngoan cường, nó có thể thống trị cả cuộc đời.” Hành động của con người, có đến quá nửa là được quyết định bởi thói quen.

Có một câu chuyện được lưu truyền rộng rãi, những người đoạt giải Nobel cùng tụ họp tại Paris, có người được hỏi rằng: “Ngài học được những thứ mình cho là quan trọng nhất ở trường đại học nào, phòng thí nghiệm nào?” Điều bất ngờ là vị học giả râu tóc bạc phơ đó lại trả lời: “Ở trường mẫu giáo”. “Ngài học được những gì ở trường mẫu giáo?” Học giả đó trả lời: “Chia một nửa những thứ mình có cho các bạn, không được lấy những thứ không thuộc về mình, đồ đạc phải để gọn gàng ngăn nắp, rửa tay trước khi ăn, làm sai phải xin lỗi, ăn trưa xong phải nghỉ ngơi, học tập phải đào sâu suy nghĩ, phải quan sát thật kỹ tự nhiên. Về cơ bản thì tất cả những thứ tôi học được là những điều này.” Câu trả lời của vị học giả đó đại diện cho cách nhìn của hầu hết những người đến tham gia buổi tụ họp. Nói tóm lại, những thứ chủ yếu nhất và đi theo họ suốt cả cuộc đời chính là những thói quen tốt đã được cha mẹ và thầy cô nuôi dưỡng ngay từ khi còn nhỏ.

Thói quen tốt bắt nguồn ngay từ thuở nhỏ, và những thói quen tốt đó thường được hình thành từ sự giáo dục của gia đình, chứ không phải từ những lớp bồi dưỡng hay lớp học thêm.

Ngay từ khi trẻ còn là một trang giấy trắng, bạn nên bắt đầu giúp trẻ hình thành những thói quen tốt, ví dụ như rửa tay trước khi ăn. Có thể bạn cho rằng thói quen này bây giờ đã không còn quá quan trọng nữa, nhưng tôi thì lại nghĩ ngược lại, vì bệnh tật thường vào từ đường miệng, nếu không rửa tay, vi khuẩn sẽ theo thức ăn đi vào trong cơ thể. Từ những thói quen sinh hoạt nhỏ nhặt, đến thói quen học tập đều là những điều mà những người làm cha làm mẹ cần phải vun đắp cho trẻ ngay từ khi còn nhỏ. Còn một điều nữa là chúng ta phải làm thế nào để biến tư tưởng luôn biết nghĩ cho người khác trở thành một thói quen, có nghĩa là dù có làm việc gì chăng nữa cũng không được làm tổn hại đến lợi ích của người khác. Ngày nay, rất nhiều người trong chúng ta lúc nào cũng chỉ nghĩ đến việc tối đa hóa lợi ích của bản thân, dù chỉ là một cái lợi nhỏ cũng nhất quyết phải vơ vào mình, không bao giờ chịu thiệt thòi. Những thói quen xấu này cũng sẽ kéo theo việc ý thức công cộng của chúng ta bị phá vỡ, bởi vì chúng ta không có thói quen tôn trọng người khác, biết nghĩ cho người khác. Rất nhiều quy định, quy tắc vô hình và hữu hình đều phải dựa vào sự tự giác của mỗi người. Vậy tự giác đến từ đâu? Đến từ thói quen. Và xét ở một mặt ý nghĩa nào đó thì những người có nhiều thói quen tốt sẽ dễ dàng thành công hơn.

Làm thế nào để nâng cao nhận thức của con đối với thế giới? Đầu tiên, chúng ta nhất định phải để con hiểu rằng, thói quen là thứ có thể nuôi dưỡng được. Tôi luôn dạy các con phải học cách thích nghi trước mọi hoàn cảnh, xã hội luôn biến hóa khôn lường, do đó việc làm thế nào để các con có thể điều chỉnh thói quen của mình ở mức độ phù hợp để thích ứng với xã hội là một bài giảng rất quan trọng. Bạn có thói quen rất tốt, bạn cho rằng vệ sinh công cộng hết sức quan trọng, bạn cho rằng nhà vệ sinh nhất định phải sáng sủa, sạch sẽ và không được có mùi, những điều này đều đúng, nhưng đó là ở mức sống và điều kiện của bạn. Vậy khi điều kiện không được như bạn mong muốn thì có phải bạn cũng nên thích ứng với nó không?

Bạn cần phải tôn trọng phong tục tập quán của địa phương, đó cũng là một cách hành xử có văn hóa. Nếu bạn du lịch đến một nơi vẫn còn heo hút, chưa được khai phá hoàn toàn, ở đó nhà vệ sinh không được sạch sẽ như bạn mong muốn, rất nhiều người đi vào nhưng chỉ mình bạn nhăn nhó cau có đi ra, đó là biểu hiện của hành xử thiếu văn hóa. Cần nhớ rằng, thế giới rộng lớn thế kia, bạn chẳng là gì cả, bạn chẳng có gì đặc biệt, bạn cũng chỉ giống những người khác mà thôi. Xã hội của chúng ta vẫn chưa phát triển đến trình độ mà đâu đâu cũng có nhà vệ sinh năm sao, chúng ta cần rèn luyện con cái để chúng có thể thích ứng được với mọi hoàn cảnh, đó mới là điều quan trọng.

Rèn luyện thói quen tốt cho con ngay từ khi còn nhỏ sẽ hiệu quả hơn nhiều, vì khi đó tính cách chúng vẫn chưa định hình rõ ràng và rất dễ uốn nắn. Việc rèn luyện thói quen tốt cần phải được bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt nhất, ví dụ như ăn cơm không được làm vương vãi thức ăn ra bàn, không được vứt rác bừa bãi… Còn nữa, trong quá trình nuôi dưỡng thói quen cho con, ngay từ đầu bạn đã phải xác định rõ quy tắc của mình. Ví dụ, khi dẫn theo con đi mua sắm, bạn cần chuẩn bị sẵn tinh thần để đối phó với những sự việc có thể xảy ra. Khi trẻ thích một thứ gì đó, chúng sẽ năn nỉ “Mẹ, con thích cái này” mà chẳng cần quan tâm đến giá cả hay sự tiện dụng của đồ vật đó. Dù bạn có nói không được, thứ đó không tốt hay gì đó thì bọn trẻ vẫn một mực: “Không, con cứ thích nó!” Bạn có dỗ dành thế nào nó cũng không đi, cứ níu lấy chân không cho bạn đi, thậm chí còn nằm lăn ra ăn vạ, khóc lóc. Lúc đó, rất nhiều người xung quanh nhìn bạn, có thể bạn sẽ cảm thấy xấu hổ, mất mặt nhưng tuyệt đối không được mềm lòng bởi vì đó mới là thời điểm mấu chốt. Nhiều vị phụ huynh không chịu được, đành đồng ý: “Được rồi, đứng lên, mẹ mua cho con.” Nếu bạn mua cho nó, phiền phức sẽ theo đó mà đến. Bọn trẻ thấy mình đã thành công, việc khóc lócăn vạ của chúng đã thành công, về sau chúng sẽ lại dùng “vũ khí” này ra để “trị” bạn, khi muốn thứ gì, chúng sẽ lại khóc lóc, lại ăn vạ để bạn phải mua cho chúng. Do đó, bạn phải kiên định với lập trường của mình ngay từ đầu để trẻ hiểu rằng có những thứ không thể được và cũng không thể thỏa hiệp.

Thế nhưng, rất nhiều vị phụ huynh hiện nay lại dễ dàng thỏa hiệp với những đòi hỏi của con mà từ bỏ lập trường ban đầu của mình, sau đó lại than thở rằng bọn trẻ ngày càng khó bảo. Đây là vấn đề của bạn, vì bạn không đồng bộ với cảm giác của con, lúc nào cũng tự lùi lại một bước. Người Do Thái luôn cho rằng trong quá trình hình thành thói quen cho con không có chỗ cho sự thỏa hiệp.

Ngoài ra, sự kiên quyết là vô cùng quan trọng trong quá trình nuôi dưỡng thói quen cho con. Nếu quan điểm và thái độ của bạn đối với một vấn đề gì đó luôn trước sau như một, yêu cầu đối với con cũng trước sau như một, vậy thì dần dần thói quen sẽ tự hình thành trong chúng.

Hiện nay trên thế giới đang phổ biến phương pháp “Hình thành thói quen trong 21 ngày.” Các nhà nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng, nếu một hành động đơn giản được lặp đi lặp lại liên tục trong 21 ngày, nó sẽ trở thành thói quen; nếu kiên trì trên 90 ngày, nó sẽ trở thành một thói quen ổn định; nếu là trên một năm, thì dù bạn muốn thay đổi thói quen đó cũng sẽ rất khó. Đương nhiên, con số 21 ngày chỉ là một khái niệm tương đối, với những người khác nhau vànhững hành vi khác nhau, thời gian để hình thành thói quen cũng sẽ khác nhau, nhưng nhìn chung thời gian càng dài thì thói quen đó càng vững chắc.

Giúp trẻ hình thành thói quen nào đó không phải là việc trong một sớm một chiều, bạn nhất định phải kiên trì, đừng vì trẻ phản kháng, không vừa ý mà thỏa hiệp với chúng. Chỉ khi nào chúng ta kiên định lập trường của mình, con mới hình thành được những thói quen tốt.

Khí chất là món đồ trang sức đẹp nhất

Quan Phượng Chỉ, người bạn của tôi từng kể cho tôi nghe một câu chuyện: Một hôm, chồng cô ấy dẫn theo hai cô con gái đi dạo bộ, sau đó họ bỗng nảy ra ý định đi ăn. Vì ban đầu không có dự định đó nên họ chỉ mặc bộ đồ thể thao bình thường và đi đến một nhà hàng cao cấp, sang trọng. Ban đầu, nhân viên phục vụ nhìn thấy họ thì có chút lạnh nhạt nhưng khi gọi món, con gái lớn của họ chuyển sang dùng tiếng Anh để nói chuyện nên thái độ phục vụ của nhân viên cũng dần thay đổi. Mặc dù không mặc trang phục sang trọng nhưng cô bé đã dùng kiến thức và phong thái của mình để lấy lại sự nể trọng.

Có lẽ rất nhiều người từng gặp phải tình huống này, làm thế nào để giống như cô bé trong câu chuyện trên, dù không mặc những bộ quần áo hay đeo những trang sức đắt tiền nhưng vẫn có thể khiến cho người khác tôn trọng? Để làm được điều đó, trước tiên đòi hỏi bạn phải tự làm phong phú bản thân, trở thành một người thực sự có vănhóa, có giáo dục, chứ không phải dựa vào sự tô điểm của váy áo hay trang sức. Quan Phượng Chỉ xuất thân thế gia, là cháu gái của một họa sỹ nổi tiếng, là một người được giáo dục tử tế, cô cũng luôn chú tâm nuôi dưỡng hai cô con gái của mình trở thành người có giáo dục, có khí chất.

Tôi thường nói với các con rằng, cử chỉ hành động là thứ trang sức tốt nhất, chứ không phải quần áo hay vàng ngọc. Tôi từng chứng kiến một người phụ nữ phục sức đẹp đẽ chửi như tát nước vào mặt một nhân viên bán hàng trong trung tâm thương mại. Trong giây phút đó với hành động lỗ mãng của mình, những trang sức vàng ngọc đeo trên người cô ta đã chẳng còn chút ý nghĩa nào. Dù cho bạn có đeo một viên kim cương to như trứng bồ câu lên người đi chăng nữa, nhưng nếu hành động của bạn xấu xí, thiếu đạo đức thì thứ trang sức đắt tiền đó cũng chẳng thể cứu vãn nổi hình tượng của bạn.

Những thứ bên ngoài có thể thay đổi theo từng giai đoạn, từng thời điểm khác nhau, chỉ có phong thái và tố chấtbên trong là mãi mãi thuộc về bạn. Khi bạn tham gia một buổi tiệc, nếu một ai đó có thể thu hút ánh mắt của bạn thì chắc chắn trên người người đó phải có một thứ gì đang tỏa sáng lấp lánh. Thứ đó không chỉ là dung mạo đẹp đẽ, phục sức nổi bật mà còn có thể là cử chỉ, hành động của người ấy. Những thứ đẹp đẽ bên ngoài chỉ có thể tạm thời thu hút bạn, chỉ có vẻ đẹp toát ra từ bên trong con người đó mới thu hút được bạn một cách lâu dài.

Theo tôi thấy, hiện nay có rất nhiều người mù quáng chạy theo hàng hiệu mà quên đi việc thổi hồn vào nó. Người ta cứ đua nhau sính hàng hiệu, đề cao vẻ bề ngoài, chú trọng đến khuôn mặt và thân hình, nhưng những thứ đó không thể khiến một người trở nên đẹp đẽ thực sự. Sau khi họ tiêu tốn vô số tiền bạc, thời gian và công sức thì điều chúng ta nhìn thấy chỉ là một con người đẹp như hoa như ngọc bên ngoài, nhưng lại trống rỗng và xấu xí ở bên trong. Có những người khi đứng yên hay ngồi yên một chỗ, bạn sẽ cảm thấy họ thật xinh đẹp, nhưng khi họ vừa cử động hay nói chuyện, bạn lập tức nhận ra “nguyên hình”. Một người đẹp thực sự phải là người kết hợp được cả cái đẹp bên trong lẫn cái đẹp bên ngoài.

Khi những thứ xa xỉ kia biến bạn thành một bình hoa, đáng tiếc thay, vì thiếu sự tưới tắm của tự nhiên, bạn không có dinh dưỡng và chỉ đơn thuần là một bình hoa đẹp mà thôi. Hoa chỉ thực sự ngát hương thơm khi được vun trồng dưới đất và chăm sóc đúng cách. Danh ngôn có câu: “Người chăm đọc sách, khí chất sẽ tự tỏa hương từ bên trong”, và chính thứ được toát ra từ bên trong ấy mới là thứ trang sức tốt nhất, đắt giá nhất, đẹp đẽ nhất.

“Có giáo dục” là để chỉ một người có đầy đủ những tố chất tổng hợp, kết hợp giữa tri thức và cả tố chất làm người. Đó không phải là thứ vừa sinh ra đã có, mà nó chỉ xuất hiện sau một quá trình tích lũy, rèn luyện lâu dài, và nó sẽ có ảnh hưởng lớn đến cuộc đời một con người.

Là một người mẹ, ngoài việc lo cái ăn chỗ ở cho con, dạy bảo con học hành, bắt chúng thi vào trường thật tốt thì điều chúng ta cần làm hơn cả là dạy chúng hiểu lễ nghĩa, dạy chúng cách ứng xử đẹp. Tuy nhiên, hiện trạng ngày nay là các ông bố bà mẹ luôn mong con mình sau này thành rồng thành phượng, nhưng họ lại hiểu lầm ý nghĩa của “rồng” và “phượng”. Họ cho rằng chỉ cần học hành giỏi giang, thi đỗ vào những trường đại học danh tiếng là coi như con mình đã hóa rồng, hóa phượng. Tôi phải khẳng định rằng đó là một quan niệm hết sức sai lầm. Rồng và phượng trong văn hóa truyền thống là hiện thân cho sự cao quý, không những sở hữu một kiến thức uyên bác mà còn có đạo đức và khí chất ngút trời.

Hiện nay xuất hiện ngày càng nhiều các thiếu gia con nhà giàu. Người giúp việc nhà tôi ngoài làm cho nhà tôi ra còn làm cho một một gia đình người Chiết Giang, hai vợ chồng trẻ chẳng phải làm gì vì có bố mẹ đầu cơ bất động sản, thu nhập mỗi tháng lên đến 300 ngàn tệ, đi xe hơi đắt tiền, vì vô công rồi nghề nên ngày nào cũng ra ngoài gây chuyện thị phi. Theo tôi, đó là hành động tự rút ngắn sự sống của mình. Xã hội của chúng ta phát triển quá nhanh, khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn, rất nhiều người giàu lên nhanh chóng chứ không phải được truyền từ đời này sang đời khác. Thực ra, những gia đình thực sự giàu có là những gia đình mà trong đó cha mẹ vừa truyền lại của cải, vừa truyền lại những đức tính tốt đẹp cho con cháu. Có rất nhiều thứ mà giới nhà giàu ở Israel để lại cho đời sau, đó là tài sản về vật chất, nhưng quan trọng hơn là tài sản về tinh thần, là nền tảng đạo đức và những phẩm chất tốt đẹp. Vậy còn chúng ta? Ngoài để lại tiền bạc cho con cái, chúng ta còn để lại được những gì? Thứ chúng ta để lại chỉ là một đàn con cháu suốt ngày chỉ biết ngồi mát ăn bát vàng, ăn ngon mặc đẹp, hàng hiệu khắp người, nhưng khi ra đường thì vứt rác bừa bãi, khạc nhổ tùy tiện. Chúng lái những chiếc xe sang trọng vào bãi đỗ xe rồi to tiếng cãi vã với người khác. Tôi từng chứng kiến cảnh một gã trai trẻ nhổ nước bọt vào mặt một công nhân làm việc trong bãi đỗ xe, sau đó vứt cho anh ta tờ 100 tệ rồi quay lưng bỏ đi.

Khí chất của con cái cần phải được cha mẹ nuôi dưỡng ngay trong thực tế cuộc sống. Nếu điều kiện kinh tế cho phép, các vị phụ huynh có thể dẫn con đi ăn nhà hàng. Dao dĩa được bày gọn gàng trên chiếc khăn trải bàn trắng tinh, khi thức ăn chuẩn bị được mang lên, đó cũng là lúc mà khí chất và những hành động có văn hóa được bộc lộ. Những lễ nghi khi ăn đều được thể hiện khi thức ăn được mang lên. Lúc đó, bạn sẽ thấy những đứa trẻ khác nhau sẽ có những biểu hiện khác nhau, đó chính là kết quả của sự giáo dục của cha mẹ và cũng là viên đá thử vàng. Tôi cho rằng, bàn ăn là một môi trường nhân văn, là nơi thể hiện phong thái và sự “có giáo dục” của một người. Chúng ta có thể đoán được ai đó có biết suy nghĩ cho người khác hay không thông qua sự thể hiện của họ ngay trên bàn ăn.

Làm thế nào để nuôi dưỡng con thành một người có khí chất, có văn hóa? Đầu tiên, quan niệm của chúng ta cần phải thay đổi, hãy nhớ rằng: “Thành người quan trọng hơn thành tài, văn hóa quan trọng hơn bằng cấp.”

Khái niệm “tu dưỡng” bao gồm cả tu dưỡng về văn hóa và tu dưỡng về tư chất, hy vọng các bậc phụ huynh sẽ không quá chú trọng đến cái này mà quên mất cái kia, không vì “thành người quan trọng hơn thành tài, văn hóa quan trọng hơn bằng cấp” mà chỉ dạy con về lễ nghĩa và phép tắc, bỏ qua việc trau dồi về tri thức, điều đó là không đúng. Như tôi đã nói ở trên, khi đến một nơi công cộng, nếu một người có thể thu hút được ánh nhìn của bạn một cách lâu dài thì đó hẳn là người có cử chỉ nhã nhặn, ăn nói đúng mực, khí chất thanh tao, lịch lãm. Đó thường là người có tu dưỡng cao về cả tri thức lẫn tố chất bên trong.

Phong thái toát ra từ cử chỉ, hành vi chính là loại trang sức tốt nhất chứ không phải là quần áo hàng hiệu hay trang sức đắt tiền. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta không nên ăn vận đẹp đẽ, vì nhiều khi nó cũng thể hiện sự tôn trọng đối với người khác. Ăn mặc phù hợp với hoàn cảnh cũng là một biểu hiện của sự có văn hóa, ví dụ như khi tham gia một sự kiện được yêu cầu mặc lễ phục, bạn lại ăn mặc quá tùy hứng thì điều đó sẽ bị coi là thiếu văn hóa.

Không phải một đứa trẻ sinh ra là đã có tư chất văn hóa, điều này đòi hỏi sự bồi đắp và định hướng của các bậc phụ huynh. Trí thông minh, tài năng có thể di truyền được, tài sản có thể truyền lại, duy chỉ có tư chất là chúng ta không thể di truyền hay truyền lại cho con. Nó đòi hỏi chúng ta phải kiên trì dạy bảo và con cái phải nghiêm túc tiếp thu. Nếu chúng ta chỉ nuôi mà không dạy, con cái chỉ học mà không hành thì dù chúng có kiến thức uyên bác đến mấy cũng không thể trở thành người có tố chất văn minh, phong thái cao quý được. Thế nên, sự giáo dục và môi trường tốt mới có thể biến một đứa trẻ trở thành người có văn hóa, và một đứa trẻ có văn hóa sẽ luôn biết cách đối xử tốt với bản thân, đối xử tốt với người khác, và đối xử tốt với môi trường xung quanh.

Sự giáo dục mà tôi dành cho ba đứa con của mình luôn đòi hỏi phải đạt đến sự cân bằng, đó là vừa phải học tốt kiến thức, vừa phải tu dưỡng tố chất văn hóa, vừa phải học cách làm người (ví dụ như phải biết đối xử tốt, biết cảm ơn và biết yêu thương người khác, chú ý đến cách ứng xử và phép tắc nơi công cộng) và vừa phải nuôi dưỡng những thói quen tốt. Chúng ta hãy từng bước nâng cao tố chất, phong thái của con từ những điều nhỏ nhặt nhất trong cuộc sống hằng ngày. Tất cả những bậc cha mẹ trên thế giới này, dù địa vị cao thấp ra sao, gia cảnh thế nào cũng đều hy vọng rằng có thể nuôi dạy con cái nên người. Thực ra, việc chúng ta có nuôi dạy con thành công hay không hoàn toàn không phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình. Người xưa thường hay nói rằng: “Con cháu những nhà thế gia bước ra khỏi nhà đã thấy khí chất khác người, vừa nhìn đã biết là người được giáo dục tử tế.” Những thứ đó không phải do di truyền mà là kết quả của việc giáo dục từ nhỏ. Cô bạn Quan Phượng Chỉ mà tôi nhắc đến trong câu chuyện trên nói rằng, từ nhỏ các thành viên trong gia đình đã phải tuân thủ rất nhiều quy tắc, những quy tắc đó được truyền từ đời này qua đời khác. Chính vì kiên trì với sự giáo dục đó nên cô ấy mới có được khí chất hơn người như bây giờ. Thế nên, ưu thế của những gia đình thế gia chỉ là họ đã có sẵn một hệ thống quy tắc để nuôi dưỡng một con người trở nên có khí chất, có văn hóa; còn bạn, bạn phải tự mình lần mò tìm kiếm, nhưng điều đó không hề ngăn cản việc bạn nuôi dưỡng con mình trở thành một người có khí chất, có văn hóa như những gia đình thế gia kia.

Sự kính sợ không được mất, lòng tri ân không được thiếu

Ngày nay, ô tô đã trở nên rất phổ biến, nhiều vị phụ huynh chỉ lo sắm xe đẹp, đăng ký thi lấy bằng cho con để con đi lại được thuận tiện hơn. Đây hầu như đã trở thành tâm lý phổ biến của mỗi gia đình Trung Quốc, còn tôi thì lại không nghĩ như vậy.

Ở Israel, thanh niên 18 tuổi phải đi nhập ngũ, 17 tuổi rưỡi có thể thi bằng lái xe. Đối với tôi, đây là một chuyện đại sự, tôi không quan tâm đến xe cộ, tôi chỉ quan tâm xem liệu con trai tôi đã biết “kính sợ” sinh mạng này chưa.

Con trai tôi khá thông minh và hiếu học nên lái xe chỉ là một vấn đề kỹ thuật, thế nhưng sự trưởng thành trong tâm lý và suy nghĩ mới là điều cần được chú trọng. Tôi đã dùng những câu chuyện rất sinh động để nói cho thằng bé hiểu rằng mỗi người đi đường đều tin tưởng vào xã hội này, và mỗi gia đình đều luôn chờ đợi người thân của mình quay trở về. Thế nhưng, có những tài xế thiếu đi sự kính sợ với tính mạng của mình và của người khác, một ngày nào đó lái xe khi tâm trạng không tốt thì cũng chẳng khác gì việc họ cầm súng giết người, điều đó quả thực là nguy hiểm và đau buồn biết bao. Gần đây, các vụ tai nạn giao thông bỏ của chạy lấy người liên tiếp diễn ra chẳng lẽ vẫn chưa đủ để chúng ta phải suy ngẫm hay sao?

Xã hội Trung Quốc từng trải qua một thời kỳ đề cao tinh thần “không biết sợ”: không sợ thần thánh, không sợ ma quỷ, không sợ chết, thắng trời, thắng đất, thắng người. Trong bối cảnh đất nước chìm trong nghèo nàn, lạc hậu và tư tưởng truyền thống phong kiến vẫn đè nặng lên suy nghĩ của con người thì việc khởi xướng tinh thần “không biết sợ” cũng có sự hợp lý của nó. Thế nhưng, một dân tộc “không biết sợ” thì cũng phải có cả tinh thần “kính sợ” mới được, hai yếu tố này chính là hai lưỡi của một chiếc gươm. Khi đối mặt với khó khăn, nguy hiểm, khi đối diện với kẻ thù và sự sinh tồn thì “không biết sợ” là rất cần thiết. Thế nhưng sự sinh tồn của nhân loại, sự tiến bộ của xã hội, sự nối truyền của văn hóa, sự phát triển của kinh tế và sự nối tiếp của mọi nền văn minh thì lại cần đến lòng “kính sợ”, kính sợ luật pháp, kính sợ khoa học, kính sợ các quy luật, kính sợ các nền văn hóa ưu tú, kính sợ “nhân, lễ, nghĩa, trí, tín”, và đặc biệt là kính sợ sinh mạng.

Những kẻ tham lam, nhận hối lộ, tham nhũng đều là những kẻ thiếu đi lòng kính sợ. Vì thiếu đi lòng kính sợ với pháp luật, với văn minh loài người nên họ mới có những hành động trái với cương thường đạo lý như vậy. Con người nhất định phải có lòng kính sợ thì mới không vượt qua giới hạn, không làm những việc ngoài quỹ đạo. Người Do Thái cho rằng trí tuệ được thúc đẩy bởi lòng kính sợ, lòng kính sợ là tiền đề, là cội nguồn của tín ngưỡng. Mất đi lòng kính sợ cũng đồng nghĩa với việc mất đi sự sáng suốt.

Những tin tức về việc thanh thiếu niên tự sát, giết người xuất hiện ngày một dày đặc trên các phương tiện truyền thông. Sự coi nhẹ sinh mạng này chính là hậu quả của việc thiếu giáo dục về lòng kính sợ. Chính vì trong lòng chúng không hề có thứ gọi là kính sợ nên mới không biết trân trọng bản thân, từ đó sinh ra tùy tiện, ngỗ ngược, luôn làm theo ý mình. Trường hợp tự sát ở những đứa trẻ Do Thái là vô cùng hiếm, vì ngay từ nhỏ chúng đã luôn được dạy rằng phải biết trân trọng sinh mệnh. Những đứa trẻ cá biệt cũng rất ít, bởi lòng kính sợ luôn nhắc nhở chúng không được làm những việc vượt quá giới hạn.

Không chỉ nhờ lòng kính sợ, dân tộc Do Thái lại càng biết tri ân vì đã trải qua biết bao nhiêu hoạn nạn, hiểm nguy.

Gia đình tôi cũng là một trong số những gia đình Do Thái đến tị nạn ở Thượng Hải khoảng thời gian đó. Tôi mãi mãi biết ơn thành phố Thượng Hải đã bao bọc và mang lại sự ấm áp cho chúng tôi. Khi có một nhà thiết kế tìm đến, nói rằng muốn lấy câu chuyện người Do Thái tị nạn tại Thượng Hải làm cảm hứng để thiết kế mẫu tiền xu kỷ niệm 70 năm kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ hai và hỏi tôi xem có ý tưởng gì không, tôi lập tức nghĩ đến một câu chuyện: Vào một buổi chiều tối mưa to gió lớn, tôi bị lạc đường, khi đó tôi dắt theo bên mình một chú chó nhỏ và ôm con gấu bông trong tay, đứng dầm mưa ngoài đường. Tôi lang thang hết những con phố nhỏ hẹp được lát đá để tìm nhà mình. Bỗng dưng, tôi cảm thấy hình như mưa đã tạnh hẳn, ngẩng đầu lên thì thấy một cô người Trung Quốc xinh đẹp, hiền hậu đang che ô cho tôi. Lúc đó, tôi cảm giác như đang nhìn thấy một ngọn nến tỏa ra những tia sáng ấm áp. Chính nhờ sự giúp đỡ của rất nhiều những người Trung Quốc tốt bụng nên chúng tôi mới may mắn thoát khỏi phong ba bão táp của cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai để sống sót đến bây giờ. Sau khi nghe xong, nhà thiết kế kia cảm thấy đây là một tư liệu rất hay và đã quyết định dùng câu chuyện này để thiết kế đồng xu. Đồng xu bằng vàng ấy hiện đang được lưu giữ tại bảo tàng Anh. Ngoài ra, họ còn làm một bức tượng điêu khắc đặt ở ngay bến Thượng Hải nhằm thể hiện lòng tri ân sâu sắc của dân tộc Do Thái đối với đất nước Trung Quốc, đặc biệt là với thành phố Thượng Hải.

Tôi vẫn thường nói với các con rằng: “Một giọt ân tình phải được báo đáp bằng cả dòng suối tuôn chảy”, các bậc phụ huynh xin đừng quên dạy dỗ trẻ về lòng tri ân và sự báo đáp. Ngày nay, rất nhiều đứa trẻ vì ở nhà luôn được ông bà, bố mẹ chiều chuộng, quan tâm hết mực, muốn gì được đấy nên dần dần chúng sẽ cho rằng những thứ nhận được từ người khác đều là lẽ đương nhiên, và như thế thì chúng chẳng bao giờ học được về lòng biết ơn.

Thời gian trước tôi có đi giảng bài ở cô nhi viện. Ở đây, tôi nghe nói có rất nhiều người nước ngoài đến nhận con nuôi. Chúng ta thường hay đề cao huyết thống, còn người nước ngoài thì không như vậy, đây chính là sự khác biệt về văn hóa. Trong số những người nước ngoài đến đây nhận con nuôi, có nhiều người cũng đã có con, chỉ có điều con cái họ đều đã lớn, đã trưởng thành, và điều kiện kinh tế cho phép nên họ muốn nhận nuôi thêm một đứa con vì họ cho rằng bản thân mình còn đủ khả năng để tiếp tục cống hiến cho xã hội. Tôi cảm thấy vô cùng ngưỡng mộ những con người như thế.

Đứa trẻ lớn nhất trong cô nhi viện là 18 tuổi, đã có thể bước ra xã hội và bắt đầu đi làm. Nhưng tôi cứ băn khoăn, liệu những đứa trẻ này khi lớn lên có thực sự yêu đất nước này, yêu gia đình này của mình hay không? Trong tâm hồn chúng, cuộc sống ở cô nhi viện có mang đến cảm giác như ở nhà? Tâm hồn chúng liệu có thực sự phát triển lành mạnh? Lúc đó, bỗng nhiên tôi lại nghĩ đến những gương mặt trẻ con Trung Quốc (mà phần lớn là những bé gái) nói thứ tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha lưu loát đi cùng cha mẹ nuôi người nước ngoài mà tôi gặp ở sân bay. Tôi nói chuyện với những người nước ngoài đó, hỏi xem liệu sau này họ có dẫn bọn trẻ về Trung Quốc không. Họ nói: “Đương nhiên, tôi sẽ thường xuyên dẫn chúng về Trung Quốc, nói với chúng rằng tôi đã nhận nuôi chúng ở đây.” Nhưng tôi có thể quả quyết rằng sau khi lớn lên, trong lòng chúng sẽ chẳng có Trung Quốc đâu. Chúng chỉ biết rằng mình được sinh ra ở Trung Quốc, bị cha mẹ đẻ bỏ rơi, là cha mẹ Mỹ đã nuôi nấng chúng, lòng biết ơn của chúng đối với nước Mỹ là thứ mà những đứa trẻ Trung Quốc không thể nào tưởng tượng được ra.

Ở Trung Quốc, có những đứa trẻ đã bị bán đi từ khi còn nhỏ, đến năm 20 tuổi, chúng vẫn tìm mọi cách để tìm lại bố mẹ đẻ của mình, thậm chí có những người để tìm được bố mẹ đẻ mà nảy sinh mâu thuẫn với chính những người đã nuôi dưỡng mình, quên đi lòng biết ơn đối với họ. Hiện tượng này rất hiếm khi xảy ra đối với những đứa trẻ được người nước ngoài nhận nuôi. Mãi sau này tôi mới hiểu ra rằng, lòng biết ơn của một đứa trẻ phải được nuôi dưỡng và tưới tắm từ những điều nhỏ nhặt nhất trong cuộc sống. Nếu như suốt cuộc đời, đứa trẻ đó không bao giờ nghe thấy cha mẹ mình oán thán về đất nước, về xã hội này, nếu cha mẹ chúng là những người luôn biết tri ân thì như một lẽ tự nhiên, chúng cũng sẽ trở thành những người biết tri ân với đất nước, với xã hội, với cha mẹ, và với những người đã giúp đỡ chúng.

Một người biết tri ân sẽ biến lòng tri ân đó thành những hành động tràn đầy tình yêu thương: luôn làm việc thiện, mỉm cười với những người xung quanh, mỉm cười với khó khăn, mỉm cười với thế giới và mỉm cười với cuộc đời. Tri ân là mức độ cao nhất của lòng tự trọng, tự yêu thương; là triết lý trong đối nhân xử thế và là điểm tựa vững chắc để học làm người, để có một cuộc đời thật rực rỡ.

Trong quá trình nuôi dạy con cái, chúng ta không được coi nhẹ việc dạy dỗ con về lòng kính sợ và lòng tri ân. Kính sợ là để con có thể tự kiểm soát bản thân, không làm những chuyện gây hại cho xã hội, gây hại cho người khác và gây hại cho chính bản thân mình; tri ân là để con biết báo đáp xã hội, báo đáp cha mẹ, báo đáp những người đã giúp đỡ mình khi có thể. Tôi tin rằng nếu bản thân chúng ta là những người có lòng kính sợ và lòng tri ân, đồng thời chúng ta biết giáo dục con cái trở thành những người như thế thì xã hội này sẽ ngày càng tốt đẹp.

Bao dung là sức mạnh

Cách đây không lâu, tôi gặp một tai nạn bất ngờ. Hôm đó, đang trên đường đi đến bệnh viện Hoa Sơn làm tình nguyện, tôi chuẩn bị sang đường thì một chiếc xe chở khách ra sân bay bỗng lao đến đâm sầm vào tôi, khiến tôi bị bắn ra hơn hai mét. Lúc đó, tôi sợ đến nỗi hồn bay phách lạc, tay phải bị thương nghiêm trọng. Người tài xế vì muốn vượt đèn vàng nên mới để xảy ra tai nạn. Anh ta đề nghị được đưa tôi đến bệnh viện nhưng tôi nói: “Những hành khách kia đang phải đến sân bay cho kịp giờ, tôi không làm khó anh đâu, anh cứ đưa họ đến đó trước đi.” Lúc đó, những hành khách trên xe và cảnh sát giao thông đều rất khâm phục tôi.

Sau khi biết chuyện, Dĩ Hoa khuyên tôi nên làm đơn tố cáo và đòi bồi thường nhưng tôi đã từ chối: “Cảnh sát giao thông và nhân viên của sân bay đã mang hoa và trái cây đến thăm mẹ rồi.” Tôi đặc biệt cảm ơn anh chàng cảnh sát giao thông, cậu ấy đã nhiều lần gọi điện thoại đến hỏi thăm tôi. Nhưng thái độ trốn tránh trách nhiệm của người tài xế kia lại khiến tôi có chút chạnh lòng.

Sau khi bị chiếc xe kia đâm vào, điều đầu tiên tôi nghĩ đến là sự khoan dung, vì khoan dung sẽ đem đến cho chúng ta nhiều điều ý nghĩa hơn.

Khoan dung không phải là nhu nhược, lại càng không phải là biểu hiện của sự bất lực. Khoan dung đối với người khác, không những giúp chúng ta thêm nhiều niềm vui mà còn khiến cuộc sống có ý nghĩa hơn. Cũng vì có lòng khoan dung nên tấm lòng chúng ta mới bao la rộng lớn như trời bể, mới có thể bình thản chấp nhận những việc khó có thể bao dung trên đời.

Tôi thường nói với các con rằng, nếu ai đó phạm lỗi và lỗi đó là do vô tình, có thể tha thứ được thì các con hãy tha thứ. Có nhiều phụ huynh sợ con thiệt thòi nên căn dặn rằng: “Con nhất định không được để bản thân bị thiệt thòi, nếu ai đó đánh con một cái, con phải đánh trả lại hai, thậm chí ba cái, để lần sau nó không còn dám đánh con nữa.”Điều này là hết sức sai lầm. Tôi biết các bậc phụ huynh nói như vậy vì sợ con mình bị người khác bắt nạt, nhưng làm vậy chẳng phải đã thúc đẩy tâm lý ganh đua đấu đá của con hay sao? Việc nghịch ngợm, đánh lộn giữa bọn trẻ là hết sức bình thường, thậm chí khi xong chuyện chúng cũng chẳng để bụng, nhưng nếu chúng ta dạy con như vậy thì sẽ rất dễ biến sự vô tư đó thành một cuộc đấu đá thật sự.

Hãy tin bọn trẻ có cách giải quyết riêng của mình. Nếu chỉ là những cuộc cãi vã, xô đẩy nhỏ thì tốt nhất là phụ huynh không nên can thiệp. Nhiều khi, bọn trẻ vừa đánh nhau xong được vài phút lại đã vui vẻ chơi đùa với nhau rồi. Còn nếu như đối phương là một đứa trẻ ngỗ ngược, hay đánh người khác thì bạn có thể dạy con nói rằng: “Đánh người khác là không đúng. Lần này tớ tha thứ cho cậu, nhưng nếu cậu còn đánh tớ thì tớ sẽ không chơi với cậu nữa!”, hoặc là khuyên con tránh xa người bạn đó ra.

Một điều nữa rất không nên là đừng vì chuyện cãi vã, tranh giành của trẻ nhỏ mà dẫn đến sứt mẻ quan hệ giữa hai gia đình. Một lần, tôi đưa Bối Bối ra vườn hoa chơi. Bối Bối và một bạn nhỏ nữa đang chơi thì xảy ra xích mích, con bé đẩy nhẹ người bạn đó một cái. Lúc đó, ông bà và cả mẹ cô bé đều quây lại mắng mỏ Bối Bối, khiến con bé sợ đến nỗi khóc òa lên. Tôi cảm thấy vô cùng tức giận, cách làm của họ đã khiến Bối Bối sợ hãi, gây tổn thương cho con bé nên tôi đã nghiêm túc nói với họ rằng: “Xích mích giữa trẻ con với nhau cứ để chúng tự giải quyết, các ông các bà không nên và cũng không có tư cách gì mà mắng mỏ cháu tôi như vậy!” Sau đó, tôi ôm Bối Bối vào lòng an ủi: “Đừng sợ, có bà ở đây rồi! Bà biết từ trước đến nay con luôn là đứa trẻ ngoan. Bà tin tưởng con, nếu là lỗi của con, con sẽ biết sửa đúng không?” Cô bé chơi với Bối Bối lúc nãy còn chưa khóc, nhưng khi thấy ông bà và mẹ mắng mỏ Bối Bối thì cô bé cũng sợ hãi mà khóc òa lên. Lúc đó, tôi chỉ nghiêm túc thể hiện thái độ của mình với hành động của người nhà cô bé, nhưng nếu như cả hai gia đình đều là những người nuông chiều con quá mức và không biết điều thì rất dễ xảy ra tình huống hai bên lời qua tiếng lại, cuối cùng là không thèm nhìn mặt nhau và bọn trẻ thì đứng ngẩn ngơ không biết làm thế nào. Nếu thật sự là như vậy thì ai sẽ là người bị tổn thương nhiều nhất? Theo tôi, đó chính là hai đứa nhỏ.

Sau đó, tôi hỏi Bối Bối xem đã xảy ra chuyện gì thì con bé kể rằng hai đứa đang tranh nhau đồ chơi, Bối Bối không cẩn thận nên đã xô ngã bạn kia. Tôi nói với con bé: “Bối Bối, làm bạn ngã là lỗi của con, dù đó là do vô tình thì con cũng vẫn nên xin lỗi bạn nhé!” Nghe lời tôi, con bé chủ động tiến lại xin lỗi bạn, cô bé cũng lập tức đáp lại: “Không sao đâu!”, sau đó hai đứa lại vui vẻ rủ nhau đi chơi, bỏ lại mấy người lớn xấu hổ đứng đó.

Hiện tượng này rất dễ bắt gặp trong cuộc sống thường ngày. Phụ huynh nào cũng sợ con mình bị thiệt thòi, nhưng thực ra trẻ nhỏ có cách trò chuyện và giải quyết vấn đề riêng của chúng, hãy cho chúng thời gian và không gian để có thể tự giải quyết chuyện của mình. Hơn nữa, trẻ con thường không thù dai nhớ lâu, nghịch ngợm, tranh giành, đánh nhau xong là thôi, lại tiếp tục vui vẻ chơi đùa. Và chính nhờ sự khoan dung rất vô tư đó nên trẻ con thường rất dễ kết bạn. Sự can thiệp quá mức của phụ huynh vào chuyện của bọn trẻ sẽ khiến sự việc trở nên phức tạp hơn, và vô hình trung khiến cho chúng hình thành tâm lý so đo, tính toán.

Thực ra ngay từ nhỏ trẻ đã có tấm lòng bao dung sẵn có, chỉ có điều trong quá trình trưởng thành, vì sự dạy bảo không đúng cách của cha mẹ nên sự bao dung đó mới dần mất đi. Rất nhiều vị phụ huynh cho rằng nếu con khoan dung, tha thứ cho người khác thì con sẽ bị thiệt thòi. Thực ra, nếu bạn khoan dung với người khác, bạn cũng sẽ nhận lại được rất nhiều điều.

Tôi vẫn thường nói với các con rằng, bao dung có sức mạnh rất lớn lao, nó có thể biến hại thành lợi, biến thù thành bạn. Khoan dung là dạy cho đối phương một bài học, khiến đối phương tự nhìn nhận lại bản thân mình. Trái tim của con người không phải cứ dùng sức mạnh lấn át là có thể chinh phục được, nhiều khi sức mạnh của sự dịu dàng, mềm mỏng mới có khả năng lay động trái tim, có thể làm tan chảy băng đá trong tâm hồn.

Dù đã trải qua không biết bao nhiêu khó khăn hoạn nạn, nhưng người dân Do Thái không sống trong sự thù hận, họ chọn cách sống bao dung, thứ tha. Israel có câu danh ngôn: “Hãy yêu thương kẻ thù của bạn và đối xử tốt với những người hận bạn.” Họ cho rằng, chỉ khi bạn mở lòng rộng lượng thì bạn mới có thể chiến thắng được cuộc sống, hận thù chẳng đem lại điều gì tốt đẹp, nhiều khi nó sẽ khiến bạn phải trả cái giá rất lớn. Hãy học cách khoan dung, ngay cả với những người mà bạn không thích, đó mới là cách làm đúng đắn.

Cũng có những vị phụ huynh phản biện rằng, nếu con bị đánh mà không đánh lại, lần sau lại bị đánh tiếp thì làm thế nào? Chúng ta phải dạy con biết khoan dung, chứ không phải dạy chúng khoanh tay chịu trận khi bị bắt nạt. Khi con bị bắt nạt, bạn có thể dạy con nói rằng: “Hành động của cậu là sai, nhưng lần này tớ có thể tha thứ cho cậu.” Còn nếu đối phương không chịu sửa chữa mà vẫn ngựa quen đường cũ thì lúc đó mới cần đến những biện pháp mạnh tay khác.

Hãy nhớ rằng, khoan dung chứ không phải dung túng, bằng không đối phương vẫn sẽ phạm lỗi hết lần này đến lần khác, bởi vì khoan dung quá độ cũng đồng nghĩa với nhu nhược. Cho đối phương thêm cơ hội không có nghĩa là là miễn trừ hết trách nhiệm mà đối phương cần phải gánh. Ai cũng cần phải chịu trách nhiệm về hành động của mình, và ai cũng cần chấp nhận những hậu quả tương xứng.

Lòng hiếu thuận

Ba đứa con của tôi thường về thăm tôi định kỳ, khi mẹ có chuyện, chúng cũng lập tức thu xếp để về nhà ngay. Vậy lòng hiếu thuận này có được từ đâu? Đầu tiên là do sự giáo dục của tôi với chúng ngay từ khi còn nhỏ, và quan trọng hơn là chúng được mắt thấy tai nghe, vì bản thân tôi luôn hiếu thuận với người lớn trong nhà, bọn trẻ thấy vậy, tự khắc sẽ noi gương theo.

Con riêng của bố dượng tôi đều ở Thượng Hải, điều kiện kinh tế rất tốt nhưng ông lại thích ở nhà tôi hơn. Tôi chăm sóc ông rất chu đáo vì tôi biết, sự hiếu thuận của tôi ngày hôm nay cũng chính là sự hiếu thuận của con cái đối với tôi sau này. Mỗi hành động, mỗi lời nói của tôi vô hình trung đều tác động đến các con.

Tôi luôn cho rằng, “hiếu thuận” nên được hiểu theo nghĩa rộng lớn hơn, nghĩa là không chỉ hiếu thuận đối với cha mẹ mình mà còn phải biết quan tâm giúp đỡ cả những người già, người lớn tuổi khác nữa. Khi cha tôi còn sống,đất nước lúc đó vẫn chưa được giải phóng, bà giúp việc nhà tôi đột nhiên mắc bệnh thương hàn và đã bị đưa đến nhà xác. Nhưng cha tôi vẫn không nguôi hy vọng, chạy đến nhà xác xem thế nào thì phát hiện ra bà ấy vẫn còn sống, hơi thở rất yếu ớt. Cha tôi liền bế bà ấy chạy đi tìm bác sỹ, đưa cho họ một thỏi vàng và năn nỉ họ ra tay cứu giúp. Một người đã sắp chết, lại là người giúp việc trong nhà, vậy mà cha tôi vẫn đối xử hết lòng và kéo bà ấy trở lại từ tay thần chết. Lúc đó, thứ mà cha tôi mang theo chính là lòng biết ơn, ông biết ơn bà giúp việc đã bỏ công bỏ sức vì gia đình mình và luôn coi bà ấy như người trong nhà.

Chúng ta nói về hiếu thuận, vậy hiếu thuận là gì? Lương Huệ Vương hỏi Mạnh Tử làm thế nào để cai trị được một quốc gia, Mạnh Tử trả lời: “Lão ngô lão dĩ cập nhân chi lão, ấu ngô ấu dĩ cập nhân chi ấu.”6 Thực ra, câu nói này đã đề cập đến vấn đề đạo đức xã hội và đáng lẽ ra chúng ta phải đề cao và noi theo, nhưng rất nhiều người lại không làm như vậy. Hiện nay trên nền tảng văn hóa của chúng ta đã xuất hiện những vết nứt, rất nhiều phẩm chất đạo đức truyền thống tốt đẹp đã bị mai một và không được chúng ta kế thừa, để đến nỗi bây giờ chúng ta phải nói về hiện tượng “con muốn báo hiếu mà cha mẹ đã không còn”. Bằng cách này hay cách khác, chúng ta phải không ngừng yêu cầu con cái phải hiếu thuận, nếu không đợi đến khi chúng ta thực sự cần đến sự hiếu thuận của chúng thì chúng đã chẳng còn ở bên cạnh chúng ta nữa.

Phải chăng chúng ta chỉ cần nói đôi ba câu với con là đã có thể thay đổi được thái độ và hành động của chúng? Tôi có thể khẳng định rằng, không thể. Nhớ lại ngày xưa khi các con ốm, tôi cứ tất bật chăm lo, hết lau mồ hôi rồi lại bón cháo cho chúng. Thấy mẹ quan tâm săn sóc như vậy nên khi mẹ bị ốm, chúng cũng chủ động đặt báo thức rồi cứ cách vài tiếng đồng hồ lại nhắc tôi uống thuốc. Thực ra đây chính là một vòng tuần hoàn và cũng là sự hiếu đạo. Là người lớn, chúng ta hãy cứ làm như vậy trước rồi con trẻ sẽ tự động học theo. Rất nhiều người trong số chúng ta đối xử không tốt với người trên nhưng lại đòi hỏi con cái phải đối xử tốt với mình, đó là điều không thể. Bởi vì sức mạnh của “tấm gương” trong cuộc sống này là vô cùng to lớn. Mỗi người cần phải được trưởng thànhdưới sức mạnh của những tấm gương tốt đẹp, phải trưởng thành trong mùi thơm của những trang sách, phải trưởng thành từ những câu chuyện về ý chí, phải trưởng thành trong sự tôi luyện của xã hội, phải lớn lên từ sự trải nghiệm, sự kiên trì của bản thân và sự động viên của những người xung quanh. Sự cổ vũ, động viên là vô cùng quan trọng và cần thiết đối với sự trưởng thành của trẻ. Những đứa trẻ được lớn lên trong sự động viên và cổ vũ của cha mẹ thường sẽ hiếu thuận một cách hết sức tự nhiên.

Khi các con tôi về nhà, điều đầu tiên chúng làm là ôm tôi một cái và nói: “Con về rồi!”; trước khi đi, chúng cũng sẽ ôm tôi và nói: “Tạm biệt mẹ!” Đây đều là những thói quen được chúng hình thành từ khi còn nhỏ. Hy vọng các bậc phụ huynh sẽ chú ý đến từng cử chỉ và hành động của mình, có như vậy, chúng ta mới khiến cho các con luôn nhớđến mình một cách sâu sắc.

Mỗi lần các con về nhà, tôi lại lập tức vào bếp chuẩn bị đồ ăn. Chúng sẽ hỏi tôi có cần giúp không, và dù tôi đã nói là không cần nhưng chúng vẫn chen nhau vào bếp giúp tôi nấu nướng và trò chuyện với tôi. Trước khi đi, chúng cũng không bao giờ quên nói với tôi những lời quan tâm và dặn dò.

Thực ra, điều mà những người làm cha mẹ như chúng ta cần là rất ít, chỉ cần một câu hỏi han, một sự quan tâm là đã đủ để chúng ta mãn nguyện. Hiếu thuận quan trọng ở thực chất chứ không phải ở vẻ bề ngoài, lẽ nào chúng ta thực sự cần con phải tặng mình những món quà đắt tiền sao?

Đôi khi tôi cho rằng, những câu nói dối thiện ý cũng có thể là sự khởi đầu cho việc dạy bảo con cái. Không nhất thiết cứ phải đợi đến khi ốm nặng mới nói với con, chỉ cần cảm thấy trong người có chút không khỏe là tôi liền nói cho các con biết. Nếu bạn muốn các con hiếu thuận với mình, hãy thường xuyên thông báo tình trạng sức khỏe cho các con biết, để chúng luôn phải lưu ý đến bạn. Hiếu thuận không phải cứ nói là được, hiếu thuận là phải thực sự quan tâm và chăm sóc đến cha mẹ, bằng những hành động cụ thể.

Một hôm, khi các con về thăm nhà, tôi đề nghị chúng giúp đỡ tôi về mặt tài chính. Tôi nói rằng gần đây tôi khá nhiều việc, sức khỏe lại không được tốt lắm nên cần một chút tiền. Nghe xong không đứa nào thắc mắc: “Mẹ mà vẫn thiếu tiền sao?” Chúng không bao giờ hỏi tôi những câu phản vấn kiểu như vậy, đó cũng là thói quen đã được hình thành từ lâu. Khi đó chúng chỉ hỏi: “Mẹ cần dùng đến tiền sao? Bao nhiêu ạ?” Mục đích thực sự của tôi khi đưa ra yêu cầu này không phải vì thực sự cần tiền mà tôi chỉ muốn tạo ra một quy tắc cho chúng. Quy tắc của tôi là mỗi tháng chúng đều cần phải đến thăm tôi, nhưng tôi không nói thẳng ra là “Mỗi tháng hãy đến thăm mẹ”, mà dùng một cách khác với hiệu quả tương tự. Tôi nói hy vọng mỗi tháng các con sẽ đưa tôi số tiền đủ để tôi uống trà. “Uống trà”, đó là một khái niệm rất chung chung, không thể tính cụ thể được. Ba đứa suy nghĩ một lúc rồi nói, mỗi tháng mỗi đứa sẽ gửi cho tôi ba ngàn tệ. Thực ra chúng biết tôi dùng số tiền đó để đi làm từ thiện, nhưng vấn đề là chúng sẽ đưa tiền cho tôi bằng cách nào? Dĩ Hoa nói: “Mẹ cho con số tài khoản đi, con không thường xuyên ở Thượng Hải nhưng sẽ gửi tiền đều đặn hàng tháng cho mẹ.” Muội Muội nói: “Sao lại phải gửi hàng tháng, cứ ba tháng gửi 10 ngàn có phải tiện hơn không?” Huy Huy thì không nói gì, nó hiểu mục đích hành động của tôi. Tôi đang tạo ra quy tắc cho chúng, hơn nữa, tôi hy vọng chúng có thể “ngấm” quy tắc này để truyền lại cho cả đời sau nữa.

Tôi nói: “Huy Huy, con hãy đi lấy cho mẹ một cái búa, một chiếc đinh, một sợi dây thừng và một cái chậu rửa mặt.” Khi thằng bé lấy đủ số đồ trên, tôi lại nói: “Dĩ Hoa, con hãy đóng chiếc đinh này lên tường đi!” Dĩ Hoa hỏi: “Mẹ định làm gì vậy ạ?” Tôi nói: “Con cứ đóng đi.” Thằng bé lập tức làm theo. Sau đó, tôi lại nói với Muội Muội: “Muội Muội, con hãy dùng sợi dây thừng này quấn chặt chiếc chậu, thắt nút vào rồi treo lên chiếc đinh đóng trên tường.” Con bé làm theo lời tôi. Xong xuôi đâu đấy, tôi nói: “Được rồi, ví dụ bây giờ mẹ là Tôn Ngộ Không, mẹ nhổ một sợi lông trên người ra, thổi một hơi và biến các con trở thành tí hon, rồi đặt các con vào trong chiếc chậu kia. Theo ý của các con, Dĩ Hoa mỗi tháng gửi tiền cho mẹ một lần, vậy thì mỗi tháng mẹ sẽ cho con xuống ăn một lần. Muội Muội ba tháng gửi tiền cho mẹ một lần, vậy thì ba tháng mẹ sẽ cho con xuống ăn một lần. Để xem các con có chết đói hết không. Sự quan tâm cần được diễn ra hằng ngày hằng giờ, đương nhiên không có nghĩa là ngày nào các con cũng phải mang tiền đến cho mẹ, nhưng có đúng là các con nên tự mình mang tới không?” Sau ví dụ đó, cả ba đứa đều bật cười và thói quen đó đã được duy trì đến tận bây giờ. Nếu chúng ở Thượng Hải, mỗi tháng cả ba đứa đều sẽ mang tiền đến tận nơi cho tôi, hơn nữa còn cho tiền vào trong một chiếc phong bì nghiêm chỉnh chứ không phải là đem tiền ra đếm ngay trước mặt tôi. Tôi nghĩ đó cũng là một sự tôn trọng và là một thói quen tốt. Hơn nữa, chúng còn thường viết những lời chúc lên trên phong bì, ví dụ như “Chúc mẹ ngày nào cũng vui vẻ”… Còn nếu không có mặt ở Thượng Hải, chúng sẽ gửi tiền vào tài khoản cho tôi không chậm một ngày.

Làm cha mẹ, chúng ta cũng cần hình thành cho mình thói quen “đòi hỏi” từ con cái chứ không phải chỉ biết cho đi một cách mù quáng. Vào những lúc thích hợp, hãy đòi hỏi được nhận lại, việc đòi hỏi từ con cái của mình chẳng phải là việc gì đáng xấu hổ, còn nếu như chúng ta cảm thấy đó là một việc làm đáng hổ thẹn thì vấn đề nằm ở chính chúng ta.

Qua câu chuyện trên, tôi muốn nói với các con rằng, điều mà tôi cần từ chúng không hẳn là tiền mà là sự quan tâm chăm sóc. Cổ nhân có câu: “Trong trăm cái thiện, chữ hiếu là đầu.” Nhưng hiếu thuận là một môn nghệ thuật mà ai ai cũng cần phải học. Giúp đỡ người già, hiếu thuận với bề trên không phải là một việc có thể làm một cách tùy tiện, nó đòi hỏi một tấm lòng chân thành và đòi hỏi cả kỹ năng nữa. Tôi từng nghe một bà lão kể rằng: “Con gái đối xử với tôi rất tốt, nhưng nó chua ngoa lắm, có những thứ tôi không muốn ăn thì nó quát tôi: ‘Làm cho mẹ mà mẹ lại không ăn? Thế mẹ muốn gì? Những thứ này đều tốt cho mẹ cả đấy.’” Bà lão rơm rớm nước mắt: “Tôi thực sự chẳng muốn ăn chút nào. Nó to tiếng với tôi như vậy, tôi đành nuốt nước mắt mà ăn thôi. Mà như thế thì còn gọi gì là hưởng thụ nữa? Là đang bị giày vò thì đúng hơn.” Hiếu thuận không chỉ là cho bố mẹ ăn ngon mặc đẹp hay thật nhiều tiền bạc, điều quan trọng là phải thực sự bước được vào thế giới nội tâm của họ, tìm hiểu xem họ thực sự cần gì. Đa số các bậc cha mẹ không thực sự cần tiền của con, điều mà họ thực sự mong mỏi là con cái có thể bớt chút thời gian quan tâm đến họ nhiều hơn, về thăm và nói chuyện với họ nhiều hơn. Hy vọng tất cả những người làm con trên thế giới này có thể chủ động tìm hiểu xem cha mẹ mình thực sự mong muốn điều gì, khao khát một tìnhyêu thương như thế nào. Người già thực ra cũng giống như đứa trẻ vậy, chỉ cần nhẹ nhàng, dịu dàng với họ, họ sẽ dễ dàng nghe theo bạn.

Có những bậc cha mẹ khi con còn nhỏ thì cái gì cũng thuận theo chúng, coi chúng là ông hoàng bà tướng, rồi đến khi chúng lớn lên và bản thân nay đã già thì mới than vãn rằng chúng không hiếu thuận, coi cha mẹ không ra gì. Tiếc thay, đó chính là trái đắng mà bản thân họ đã gieo trồng. Hiếu thuận là điều phải được chúng ta dạy dỗ từ nhỏ, chứ không phải cứ viết “Thường xuyên về nhà thăm cha mẹ” vào luật là có thể khiến con cái trở nên hiếu thuận được. Hiếu thuận là yếu tố thuộc phạm trù tình cảm chứ không phải thuộc phạm trù pháp luật, còn nếu phải cậy nhờ pháp luật mới có thể khiến cho con cái hiếu thuận thì đó không còn là hiếu thuận thực sự nữa.

Hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt nhất trong cuộc sống để dần dần hình thành quan niệm về đạo hiếu trong trẻ. Có thể dựa vào tuổi tác và khả năng của trẻ để đưa ra những yêu cầu, đòi hỏi thích hợp, ví dụ như khi trẻ mới học mẫu giáo và tiểu học, yêu cầu trẻ phải biết chào hỏi người lớn khi về nhà, khi trẻ lên cấp hai có thể đòi hỏi trẻ phải biết chăm sóc cha mẹ khi cha mẹ không được khỏe… Hãy để trẻ hình thành ý thức giúp cha mẹ gánh vác, chia sẻ với cha mẹ ngay từ khi còn nhỏ. Nhưng quan trọng nhất vẫn là việc cha mẹ phải trở thành tấm gương tốt cho con. Trẻ con thường rất giỏi trong việc mô phỏng, vì vậy chúng cũng chính là hình ảnh phản chiếu của con người bạn.