phần của quá trình làm người. Trong một nghiên cứu, người tham gia đến dự một buổi tuyển dụng giả và được yêu cầu mô tả điểm yếu lớn nhất của mình. Kết quả cho thấy những người yêu thương bản thân hơn không hề “nói giảm nói tránh” về điểm yếu của mình nhiều hơn những người khác. Tuy nhiên, họ ít lo lắng và ít tỏ ra sợ sệt hơn hẳn những người khác khi phải thừa nhận những điểm yếu của mình. Thật ra, yêu thương bản thân khác với tự lừa dối. Chúng ta không thể thật sự thương yêu bản thân nếu không đối mặt với sự thật về việc mình là ai và đang cảm thấy như thế nào. Chính khi thiếu tình yêu bản thân, chúng ta mới dễ có khuynh hướng giả vờ dũng cảm và tỏ ra tự tin thái quá nhằm phủ nhận khả năng mình có thể thất bại. Khi thiếu bao dung với bản thân, chúng ta thấy thế giới này cũng kém rộng lượng hệt như mình nên sẽ rất kinh khủng nếu chúng ta phạm sai lầm. Hãy tưởng tượng câu chuyện về một nữ sinh cực kỳ sáng dạ và chăm chỉ đã tốt nghiệp trung học với thành tích đáng nể và được nhận vào một trong những trường đại học danh giá nhất thế giới mà ai cũng muốn được theo học. Cô nhập học và nhận ra các sinh viên xung quanh đều thông minh và chăm chỉ như mình. Thật ra, một số bạn học mới của cô còn xuất sắc hơn cô - họ xuất thân từ những gia đình danh tiếng, được xã hội trọng vọng, và từng học ở các ngôi trường có chất lượng hàng đầu. Nếu chỉ đóng khung bản thân trong một hình mẫu hạn hẹp như “đứa trẻ có bộ não thiên tài” hay “học sinh thông minh nhất lớp” như từ trước đến nay, cô sinh viên của chúng ta sẽ cảm thấy như thế nào về bản thân mình lúc này? Khi loay hoay cố gắng bắt kịp tất cả các sinh viên ưu tú xung quanh, cô ấy sẽ cần có sự linh hoạt cảm xúc đủ để định vị lại bản thân theo cách mới, rộng mở hơn và linh hoạt hơn. Để làm được điều đó, cô cần tự cảm thông với bản thân khi phải vất vả như một chú cá nhỏ bỗng nhận ra mình vừa bơi ra biển lớn. Lòng cảm thông mang lại cho chúng ta sự tự do để nhìn nhận lại bản thân và quan trọng hơn cả là tự do để vấp ngã, trong đó bao gồm tự do đón nhận rủi ro mà nhờ đó ta mới thật sự phát huy được khả năng sáng tạo của mình. Yêu thương bản thân không làm bạn yếu đuối hoặc lười biếng Xã hội công nghiệp hóa thôi thúc chúng ta chạm đến cực hạn của bản thân, đặc biệt là khi được trang bị đủ loại công nghệ như ngày nay. Sự thôi thúc này được thể hiện ngay trong các bản mô tả công việc của một số ngành nghề như luật, y, dược, ngân hàng đầu tư, kinh doanh và công nghệ. Nhưng ngay cả những
55 người làm việc trong các lĩnh vực ít cạnh tranh hơn cũng cảm nhận được áp lực này. Giờ đây, tất cả chúng ta đều phải chạy nhanh hơn, làm việc chăm chỉ hơn, thức khuya hơn và cố gắng đảm đương nhiều nhiệm vụ cùng một lúc hơn chỉ để không bị tuột lại phía sau. Trong môi trường cạnh tranh gay gắt khiến chúng ta có cảm giác như thể mình phải miệt mài chạy trên một đường đua không có điểm cuối như thế này, thể hiện tình yêu thương và cảm thông với bản thân có thể bị xem là dấu hiệu của sự thiếu tham vọng hoặc không có đủ khát khao thành công bằng những đối thủ ở đường đua bên cạnh. Có một quan niệm sai lầm rằng bạn cần phải cứng rắn với bản thân thì mới giữ được ưu thế của mình. Tuy nhiên, những người biết chấp nhận thất bại hơn lại có thể có nhiều động lực để cải thiện hơn. Những người yêu thương bản thân cũng hướng tới mục tiêu cao không kém những người thường xuyên tự chỉ trích. Điểm khác biệt giữa hai nhóm này là người biết cảm thông với chính mình không sụp đổ khi không đạt được các mục tiêu đề ra - một chuyện có thể xảy ra vào lúc này hoặc lúc khác. Trên thực tế, yêu thương bản thân có thể giúp bạn hoàn thiện hơn những phẩm chất của mình. Bởi vì suy cho cùng, tình yêu thương thường đi kèm với những thói quen lành mạnh như ăn uống đúng cách, tập thể dục, ngủ đủ giấc và kiểm soát sự căng thẳng trong những giai đoạn khó khăn, khi mà bạn cần quan tâm chăm sóc bản thân nhất. Không những vậy, yêu thương bản thân còn giúp nâng cao hệ miễn dịch, tăng sức đề kháng cũng như củng cố mối kết nối xã hội và cảm xúc tích cực. Tất cả những điều này giúp bạn có thể tiếp tục nỗ lực theo đuổi mục tiêu và trở thành phiên bản tốt đẹp nhất của mình. * Thật không may, xã hội hiện đại chú trọng tiêu dùng ngày nay muốn bán cho chúng ta những chiếc điện thoại thông minh và các loại thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ hơn là những sản phẩm giúp chúng ta tăng cường sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Một trong những nhiệm vụ cơ bản của quảng cáo là làm cho chúng ta cảm thấy không hài lòng với hiện tại để chúng ta khao khát có được những món đồ mới, bất kể món đồ đó có cần thiết hoặc có ích cho mình hay không. Sự tự chấp nhận và yêu thương bản thân không làm thay đổi hoạt động mua bán hàng hóa này. Thay vào đó, thứ chúng ta có thể giải quyết khi biết yêu thương bản thân chính là những lời dụ dỗ không ngừng khiến chúng ta muốn so sánh bản thân với người khác và luôn cảm thấy mình không có đủ. Các xã hội trước đây đều khuyến khích và ủng hộ mô hình đại gia đình cũng như cấu trúc làng xã ổn định quy mô nhỏ. Tuy nhiên, những công dân của thế giới công nghiệp hóa như chúng ta ngày nay thường sống trong các thành phố đơn lập từa tựa nhau và cách những người họ hàng ở gần nhất của mình đến hàng trăm hoặc thậm chí là hàng ngàn cây số. Tại những thành phố đó, chúng ta bị
56 “oanh tạc” bởi hình ảnh của những thiết bị sành điệu và các món phụ kiện hào nhoáng mà mình không sở hữu, cũng như bởi hàng ngàn tấm ảnh đã được chỉnh sửa hoàn mỹ đến mức phi thực tế của những quý ngài, quý cô thời thượng. Không những vậy, người ta còn hào hứng đăng lên mạng xã hội những bức ảnh chụp nhanh bữa ăn tối sang trọng và các tấm “selfie3” rạng rỡ cho thấy họ đang tận hưởng kỳ nghỉ tuyệt vời thế nào. Thế nên giờ đây mỗi người chúng ta liên tục so sánh bản thân không chỉ với những người giàu có, xinh đẹp và có vẻ không có khuyết điểm gì trên Internet, mà còn với tất cả những người quen của mình, bao gồm thằng nhóc mà bạn cho là dốt đặc hồi trung học nhưng bây giờ lại thường xuyên lượn lờ quanh thị trấn trên một chiếc Lamborghini sang chảnh. 3 Là từ dùng để mô tả một bức ảnh kỹ thuật số tự chụp, thường được thực hiện bằng máy ảnh kỹ thuật số, điện thoại thông minh hoặc webcam của các thiết bị điện tử di động. Hẳn là không ai quá ngạc nhiên khi biết rằng theo nghiên cứu, nhận thức của chúng ta về chính mình có thể sẽ sụp đổ nếu chúng ta gặp những người thu hút hơn, giàu có hơn hoặc quyền lực hơn mình. Đây chính là hiệu ứng tương phản (contrast effect), tức là bình thường bạn hoàn toàn thoải mái diện bộ áo tắm bình dân của mình trong khu hồ bơi gần nhà, nhưng khi đi giữa những cô người mẫu chân dài mặc các bộ bikini gợi cảm trên bãi biển của thiên đường du lịch Rio de Janeiro hoặc trên lối bộ hành Venice ở Los Angeles thì có thể cái tôi của bạn sẽ lung lay, bởi giờ đây bạn thấy rõ sự tương phản giữa hình ảnh của mình với hình ảnh của người khác. Tai hại hơn, đàn ông tự thấy mình bớt yêu vợ hoặc người tình hơn sau khi xem các mẫu quảng cáo khêu gợi trên tạp chí. Bạn có thể hài lòng với cuộc sống trong ngôi nhà nhỏ khang trang và tự hào về người chồng đang làm công tác giảng dạy cho trẻ em khuyết tật, nhưng mức độ hài lòng của bạn sẽ giảm sau khi bạn tình cờ gặp lại người yêu cũ và biết bây giờ anh ấy không chỉ là bác sĩ phẫu thuật lồng ngực đang tình nguyện hỗ trợ y tế tại tổ chức phi chính phủ Bác sĩ không biên giới, mà còn mới xuất bản cuốn tiểu thuyết đầu tay. Tác dụng của sự chấp nhận bản thân thường được phát huy rõ vào bất kỳ lúc nào chúng ta bắt đầu so sánh mình với người khác. Một nghiên cứu cho thấy những người đàn ông hoặc phụ nữ trẻ tuổi ít so sánh vẻ ngoài, trí tuệ hoặc mức độ giàu có của mình với người khác cũng chính là những người ít thể hiện hành vi tự trách và ít có cảm giác tội lỗi hoặc tiếc nuối nhất so với các nhóm khác. Khuynh hướng so sánh bản thân với người khác khiến chúng ta cảm thấy tự ti ngay cả khi mình không phải là người bị lép vế. Tiếp nối nghiên cứu nói trên, các nhà nghiên cứu đã đề nghị các cảnh sát hãy tự so sánh họ với các nhân viên bảo vệ. Kết quả cho thấy những cảnh sát hết mực tin rằng cảnh sát chân chính thì ưu tú hơn nhân viên bảo vệ lại là những người có chỉ số sức khỏe tâm thần thấp
57 nhất, cụ thể là chỉ số về sự tự nhận thức bản thân và cảm giác thỏa mãn trong cuộc sống. Có vẻ như một khi bạn bắt đầu so sánh bản thân với người khác thì ngay cả khi tin mình có ưu thế, bạn vẫn sẽ bám vào chiếc móc câu ưu thế và sự công nhận từ bên ngoài để giữ vững cảm nhận của bạn về giá trị bản thân. Đó là một cuộc đua mà bạn không bao giờ thắng. Sẽ luôn có ai đó sở hữu chiếc xe chạy nhanh hơn chiếc xe của bạn, ai đó có bụng phẳng eo thon hơn bạn hoặc ở trong ngôi nhà lớn hơn ngôi nhà của bạn. Trong một thế giới có những người như siêu sao bóng đá David Beckham, nữ minh tinh Jennifer Lawrence, các nhà khoa học đạt Giải Nobel, các tiểu thuyết gia có sách bán chạy và những tỷ phú hai mươi lăm tuổi, việc nhìn nhận giá trị của bản thân dựa vào các ưu điểm vượt trội của mình so với người khác chính là con đường đảm bảo đưa bạn đến bến bờ khổ sở. Thế nên, đây là lời khuyên tôi dành cho những ai muốn phát triển sự linh hoạt cảm xúc: hãy tập trung vào việc của bản thân. Còn nhớ lời dặn “Đừng nhìn bài của người khác” mà thầy cô hay nói trong các buổi kiểm tra