phần của thí nghiệm, các nhà nghiên cứu đã gửi cho một nửa số sinh viên nói trên một bài báo giải thích rằng bộ não của con người, kể cả não của người trưởng thành, có thể phát triển và cải thiện nhờ luyện tập. Sau đó nhóm nghiên cứu yêu cầu các sinh viên này tóm tắt những gì họ đã đọc. So với những sinh viên được đọc một bài báo khác trong nhóm đối chứng, nhóm sinh viên được đọc bài viết về khả năng phát triển của bộ não có tỷ lệ “cúp tiết” phụ đạo toán giảm một nửa và đạt được thành tích học tốt hơn. Tất cả là nhờ họ đã có một sự thay đổi nhỏ trong cách tư duy. Trong trường hợp của Carlos, tôi đã suy nghĩ theo lối tư duy bảo thủ. Tôi không tin mình có khả năng hỗ trợ Carlos, cũng không tin anh ấy có thể hoàn thành liệu trình. Nhưng Mike, bác sĩ hướng dẫn của tôi, lại có một cách nhìn khác. Mike đã giúp tôi điều chỉnh cách nhìn nhận vấn đề một chút để xem tình huống này là cơ hội chứ không phải là một việc ngu ngốc. Quan trọng hơn cả, anh giúp tôi tập trung vào các bước nhỏ trong quá trình điều trị cho Carlos (chẳng hạn như tôi cần những kỹ năng nào cho từng giai đoạn điều trị khác nhau và làm thế nào để xây dựng mối quan hệ với Carlos) chứ không phải vào kết quả cuối cùng (tôi thành công trong vai trò nhà trị liệu khi giúp chữa lành Carlos). Nhận thức này đã giải phóng suy nghĩ của tôi và giúp tôi có thể tập trung kiến thức cũng như năng lượng của mình vào những chuyện tích cực hơn. Sự thay đổi thường được nhìn nhận như một sự kiện diễn ra một lần, sau khi bạn lập ra bản kế hoạch đầu năm chẳng hạn. Nhưng thật ra, thay đổi là một quá trình chứ không phải là một sự kiện. Khi tập trung vào quá trình này, các cá nhân cảm thấy họ được phép mắc sai lầm, rút ra bài học kinh nghiệm và vẫn cải thiện được kết quả làm việc của mình về lâu về dài. Mặc dù các lý thuyết về tư duy thường liên quan đến trí tuệ và thành công trong lĩnh vực học thuật, chúng thật sự đã vượt ra khỏi những lĩnh vực này. Cách tư duy có thể quyết định cách chúng ta nhìn nhận vị thế của mình trong thế giới rộng lớn này. Không chỉ vậy, cách tư duy còn có thể ảnh hưởng đến việc ta ở đâu giữa lằn ranh sinh tử. Bạn trả lời câu hỏi dưới đây như thế nào? Đúng hay sai? 1. Người già luôn cần được hỗ trợ. 2. Tôi càng già thì mọi thứ trong đời tôi sẽ càng trở nên tồi tệ hơn. 3. Năm nay tôi không sôi nổi bằng năm ngoái. Giáo sư Becca Levy đến từ khoa Sức khỏe cộng đồng của Đại học Yale rất quan tâm đến câu trả lời của những người tham gia nghiên cứu khi được hỏi các vấn đề trên. Sau đó, bà theo dõi tình trạng sức khỏe của họ trong nhiều thập niên. Những người đưa ra câu trả lời “đúng” cho các câu hỏi trên - những người xem tuổi già đồng nghĩa với sự suy thoái hoặc bất lực - có nhiều khả năng gặp các
108 bệnh lý khác nhau, từ bệnh về hô hấp đến lãng tai hoặc chết sớm, khi bản thân họ già đi. Ví dụ, một nghiên cứu của Levy đã cho thấy gần bốn mươi năm sau khi được hỏi quan điểm về tuổi già, những người đưa ra quan điểm bi quan có khuynh hướng bị đau tim hoặc đột quỵ cao gấp hai lần những người có quan điểm tích cực. Và điểm mấu chốt là đây: sự khác biệt đáng kể này vẫn xảy ra ngay cả sau khi Levy đã kiểm soát được các yếu tố có hại cho sức khỏe phổ biến như tuổi tác, cân nặng, huyết áp, bệnh lý mãn tính, cholesterol, bệnh sử gia đình và thói quen hút thuốc. Vì vậy, thứ thật sự có tác động đến sức khỏe lâu dài của những người tham gia nghiên cứu không phải là những yếu tố nói trên, mà là lối tư duy bảo thủ của họ về tuổi già ảm đạm tại thời điểm diễn ra nghiên cứu. Trong một phân tích khác, Levy chỉ ra rằng những người có quan điểm tiêu cực bảo thủ về tuổi già thường chết sớm hơn bảy năm rưỡi so với những người có cái nhìn lạc quan hơn về tương lai. Nói như vậy không có nghĩa là những mặt ảm đạm của tuổi già là không có thật. Không có gì vui khi lưng đau, gối mỏi và da nhăn nheo cả. Nhưng chắc chắn là rất nhiều nhận định của chúng ta về sự suy giảm khả năng tư duy và năng lực xử lý vấn đề khi già đi đều mang tính mặc định chủ quan. Khi hai mươi bốn tuổi và không thể tìm thấy chìa khóa xe, bạn có thể nghĩ “Chắc tại tối qua mình đi chơi về khuya quá đây mà”, hay chỉ đơn giản là “Vì mình có quá nhiều thứ phải nhớ”. Nhưng khi năm mươi tuổi và không tìm được chìa khóa xe, bạn có thể lập tức kết luận “Ôi mình già lẩm cẩm rồi”. Thật ra, bạn lúc năm mươi tuổi cũng có thể chỉ đơn giản là có quá nhiều thứ phải nhớ, và tám mươi tuổi thì cũng tương tự thôi. Các nghiên cứu cho thấy, nhìn chung, người lớn tuổi có mức độ mãn nguyện cao hơn về cuộc sống và ít phạm lỗi hơn trong công việc so với bản thân họ hồi trẻ. Nghiên cứu cũng cho thấy có nhiều khía cạnh khác nhau trong khả năng ghi nhớ và tư duy của chúng ta thật sự được cải thiện khi tuổi tác tăng lên. Tuy nhiên, khi khăng khăng bám lấy những mặc định bi quan về tuổi già, chúng ta thường không chú ý đến những sự thật này. Bộ não của chúng ta cực kỳ chú trọng đến những gì chúng ta tin tưởng. Một vài mili giây trước khi chúng ta thực hiện một hành động nào đó theo ý muốn, bộ não sẽ phóng ra các sóng điện để chuẩn bị. Sau đó, não mới gửi tín hiệu kích hoạt đến các cơ bắp liên quan. Quá trình chuẩn bị này của não được gọi là sự sẵn sàng trước khi vận động, và nó nằm ngoài nhận thức sáng suốt của chúng ta nhưng lại được kích hoạt bởi chủ ý của chúng ta. Khi cảm giác về sự hành động và tính hiệu quả của bản thân chúng ta suy giảm, sự sẵn sàng trước khi vận động trong bộ não chúng ta cũng bị suy yếu theo. Nhận thức cởi mở về bản thân chính là nền tảng cho tính linh hoạt cảm xúc. Những người có tư duy cầu tiến và có sự tự chủ trong cuộc sống riêng của bản
109 thân thường cởi mở hơn trước những trải nghiệm mới, sẵn sàng đón nhận rủi ro, kiên trì hơn và kiên cường hơn trong việc đứng dậy sau khi vấp ngã. Họ ít khi mù quáng chiều theo những mong muốn hoặc các giá trị của người khác và thường có khả năng sáng tạo cũng như tinh thần tự chủ hơn. Tất cả những điều này giúp tạo thành khả năng làm việc hiệu quả hơn, bất kể là trong vai trò quản lý, nghiên cứu và phát triển sản phẩm, đào tạo và huấn luyện hay trong các mối quan hệ. Những thay đổi nhỏ để kích hoạt ý thức về bản thân cũng có thể tạo ra ảnh hưởng sâu sắc, ngay cả khi thay đổi này chỉ nằm trong câu chữ. Trong một nghiên cứu, các cử tri được yêu cầu trả lời một số câu hỏi khảo sát trước khi một cuộc bầu cử lớn diễn ra. Những câu hỏi này đề cập đến việc tham gia bầu cử như một động từ: “Đối với bạn, việc đi bầu vào ngày mai quan trọng đến mức nào?”, hoặc danh từ: “Đối với bạn, việc được làm một cử tri trong cuộc bầu cử ngày mai quan trọng đến mức nào?”. Ở cách hỏi thứ nhất, việc bỏ phiếu đã được miêu tả chỉ như một công việc khác cần hoàn thành trong danh sách các việc cần làm của một ngày bận rộn. Tuy nhiên, trong cách truyền đạt thứ hai, hành động bỏ phiếu được xem như một cơ hội để người thực hiện nó trở thành nhân vật có giá trị - “một cử tri”. Chỉ cần thay đổi cách diễn đạt từ “đi bầu” sang “làm một cử tri” như vậy thôi đã giúp tăng hơn 10% số lượng cử tri chính thức đến bỏ phiếu. * Tất cả chúng ta đều có những đặc điểm và những nét tính cách mà chúng ta ước gì mình có thể thay đổi được. Nhưng khi cố gắng thay đổi và gặp phải khó khăn, đôi lúc chúng ta lại tập trung quá nhiều vào thứ mà chúng ta cho là số phận của mình. Chúng ta sẽ nói: “Tôi mập. Trước giờ tôi luôn mập và tôi sẽ luôn như vậy”. Hoặc “Tôi không phải là người có óc sáng tạo”, hay thậm chí là “Tôi luôn nghĩ sau này mình sẽ trở thành bác sĩ hoặc kế toán”. Quá trình điều chỉnh cách tư duy của bạn bắt đầu với việc xem xét lại những quan điểm hoặc ý niệm có vẻ “chắc như đinh đóng cột” về bản thân và về thế giới - và chuyện này có thể bất lợi cho những điều mà bạn luôn xem trọng. Sau đó, bạn sẽ chủ động hướng bản thân vào các lựa chọn mang tính học hỏi, thử nghiệm, phát triển và thay đổi - từng bước một. Từ chối hay sẵn sàng: Điều chỉnh động lực hành động Mẹ tôi là một người rất có chủ kiến và khi nuôi dạy tôi trưởng thành, bà đã tránh kiểu dạy con thường được truyền qua các thế hệ phụ nữ trong gia đình. Bà không bao giờ dạy tôi hãy “chơi trò lạt mềm buộc chặt” hoặc “luôn mang giày và đeo túi xách cùng tông”. Thay vào đó, bà thường nói với tôi: “Susan, con phải luôn có tiền để có thể tự do lựa chọn điều mình muốn!”. Sau khi cha tôi qua đời, mẹ tôi phải một mình nuôi nấng ba đứa con và nỗ lực suốt nhiều năm chỉ để có thể trang trải cuộc sống. Bà kiếm tiền bằng cách bán văn phòng phẩm cho các doanh nghiệp - một công việc tự kinh doanh mà bà ghét
110 cay ghét đắng. Bà thức dậy lúc năm giờ sáng để đóng gói bút bi, bút chì và các món linh tinh khác; đem chúng đi giao khắp thành phố Johannesburg tại quê hương Nam Phi của chúng tôi; quay về để nhận đơn đặt hàng mới của khách và tính toán sổ sách; và sau đó thì mệt lả và đổ sụp xuống giường vào nửa đêm. Bà đã xoay xở để hoàn thành toàn bộ những việc đó trong khi vẫn đau đớn với nỗi đau mất đi người chồng mà bà suốt đời yêu thương, giúp ba chị em tôi vượt qua nỗi đau mất cha và đảm bảo chúng tôi được ăn học đến nơi đến chốn. Mẹ tôi đã trực tiếp trải nghiệm và hiểu rõ cảm giác tồi tệ khi bị ràng buộc bởi hoàn cảnh, khi mà mỗi quyết định đều phải dựa trên những gì bà phải làm chứ không phải những gì bà muốn làm, và bà muốn bảo vệ tôi khỏi một số phận tương tự. Bà dạy tôi: “Con phải luôn có đủ tiền để mặc kệ mong muốn của người khác và tự do lựa chọn điều mình muốn!”. Nếu làm được như vậy, tôi sẽ không bao giờ phải tiếp tục làm công việc mà tôi ghét hoặc níu giữ mối quan hệ không còn có ích cho mình chỉ vì tôi không có đủ nguồn lực tài chính để lựa chọn khác đi. Mẹ tôi không chỉ đưa ra lời khuyên tài chính khôn ngoan khi thúc giục tôi tự tạo ra quỹ “tự do lựa chọn”, mà bà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tự chủ - nguồn động lực mạnh mẽ của khả năng làm việc theo tự do ý chí và mong muốn của riêng mình, trái ngược với việc bị ép buộc bởi thế lực nào đó bên ngoài. Sử dụng quyền tự chủ - sức mạnh để bạn làm những gì mình“muốn làm” thay vì“phải làm” - là điều kiện tiên quyết thứ hai để có được những điều chỉnh nhỏ mang lại sự thay đổi đáng kể. * Ted là một bệnh nhân của tôi tại Luân Đôn và theo thời gian, chúng tôi đã trở thành bạn tốt của nhau. Anh thừa hai mươi ký cân nặng, và vì phải thường xuyên đi công tác nên anh luôn gặp khó khăn khi cố gắng tuân thủ những thói quen sinh hoạt có lợi cho sức khỏe. Sau một chuyến bay dài, anh về đến khách sạn trong trạng thái mệt nhoài, đói bụng và nhớ gia đình; thế là anh tìm sự thoải mái bằng cách ăn một chiếc bánh mì kẹp phô mai và uống vài ly bia. Sau đó anh vừa xem ti-vi vừa nhấm nháp mấy món ăn vặt trong tủ lạnh của phòng khách sạn để giết thời gian. Vợ và bác sĩ của anh luôn nhắc nhở anh giảm cân và tập thể dục, nhưng bằng cách nào đó, anh vẫn không thể thật sự quyết tâm thực hiện những việc mà anh biết mình “phải làm”. Ted kết hôn muộn và vợ chồng anh không thể có con, vì vậy họ đã nhận nuôi một cậu bé người Romani tên Alex. Alex mồ côi từ bé và đã phải trải qua những năm đầu đời trong hoàn cảnh rất đáng thương. Trong những năm đầu đời đó, bé gần như luôn bị nhốt trong cũi nên không thể đi lại hay khám phá xung quanh. Bé hầu như không được bồng bế, ôm ấp hoặc nói chuyện với ai. Không chỉ vậy, bé còn bị suy dinh dưỡng đến mức mất năng lực học tập dài hạn.
111 Mặc dù gặp rất nhiều khó khăn như vậy, Alex là một nghệ sĩ rất tài năng có khả năng thể hiện nội tâm qua những bức tranh đầy tính liên tưởng. Một ngày nọ, vào năm Alex mười tuổi, em đã vẽ bức tranh tả cảnh bản thân mình bị bỏ rơi giữa khung cảnh hoang vu tiêu điều. Alex đặt tên bức tranh đó là The Orphan (Trẻ mồ côi). Trước giờ Ted không ngạc nhiên về chủ đề trong các tác phẩm của Alex bởi bé thường miêu tả những ký ức đầu đời của mình. Tuy nhiên, lần này Ted nhận ra nhân vật trong tranh không phải là một đứa trẻ mới chập chững biết đi mà là một thanh niên. Khi Ted hỏi về điều đó, Alex bắt đầu khóc. Trong tiếng nức nở, Alex giải thích rằng cậu chỉ biết cha mình sẽ qua đời trong vài năm tới vì lối sống kém lành mạnh và cậu sẽ lại mồ côi cha. Sau này, khi thuật lại câu chuyện này với tôi, Ted nói rằng chính trong khoảnh khắc đó anh đã lập tức chuyển từ cảm giác “phải thay đổi” sang cảm giác “muốn thay đổi” thói quen sinh hoạt của bản thân. Đột nhiên Ted cảm nhận được nguồn động lực thôi thúc anh sống một cuộc đời khỏe mạnh chỉ đơn thuần vì yêu thương con và mong muốn được nhìn thấy con trưởng thành. Anh bắt đầu có những thay đổi nhỏ - ví dụ như gọi món rau trộn thay vì khoai tây chiên, cất bánh kẹo trong tủ lạnh khách sạn cho khuất tầm nhìn và chọn đi bộ thay vì đi taxi khi có thể - và hiệu quả của những thay đổi nhỏ này cứ tích lũy theo thời gian. Anh đã giảm cân và duy trì được mức cân nặng hợp lý. Không những vậy, bây giờ dù có đi công tác hay không thì anh vẫn giữ được thói quen sinh hoạt có lợi cho sức khỏe vì anh muốn như vậy. Khi cố gắng thực hiện những hành động phù hợp hơn với những gì mình thật sự coi trọng, chúng ta có thể quyết tâm tăng gấp đôi tinh thần kỷ luật và ý chí, nhưng như đa số chúng ta đã nghiệm ra được sau nhiều bài học đau thương, cách này hiếm khi mang đến kết quả như ý. Bạn có thể ép mình đến phòng tập thể dục, nhưng có bao nhiêu lần bạn thật sự có một buổi tập hiệu quả và duy trì được thói quen đi tập đều đặn? Hoặc bạn có thể gọi điện thoại cho người thân vì cảm thấy có trách nhiệm làm vậy, nhưng có bao nhiêu lần bạn có một cuộc trò chuyện có ý nghĩa với họ? Khi làm một việc nào đó vì bị ép buộc chứ không phải tự nguyện, chúng ta rơi vào cuộc chiến cam go giữa những ý định tích cực và quá trình thực hiện không xuất sắc như mong đợi, ngay cả khi mục tiêu cuối cùng - chẳng hạn như cải thiện sức khỏe và mối quan hệ gia đình - được cho là phù hợp với các giá trị của chúng ta. Hai ngàn năm trăm năm trước, triết gia Plato đã mô tả sự xung đột nội tại này bằng hình ảnh ẩn dụ của một cỗ xe được kéo bởi hai con ngựa khác nhau. Một con ngựa là Đam Mê, đại diện cho những thôi thúc và khao khát trong nội tâm của chúng ta, và con còn lại là Lý Trí, đại diện cho tâm trí hiểu lý lẽ và có đạo đức của chúng ta. Nói cách khác, Plato hiểu con người liên tục bị giằng co giữa hai chiều hướng trái ngược nhau, giữa những gì chúng ta muốn làm và những gì
112 chúng ta biết mình nên làm. Ông thấy rằng nhiệm vụ của chúng ta, trong vai trò người đánh xe, là thuần hóa và hướng dẫn cả hai con ngựa này để chúng đưa ta đến được nơi mình muốn. Hóa ra những gì Plato nói đều không quá khác với thực tế. Các kỹ thuật quan sát hoạt động thần kinh hiện đại cho chúng ta biết rằng bất cứ khi nào hệ thống tìm kiếm cảm giác được tưởng thưởng trong bộ não (đam mê) mâu thuẫn với các mục tiêu hợp lý và dài hạn của chúng ta (lý trí), bộ não sẽ cố gắng “ghì dây cương” để kiểm soát tình huống. Ví dụ, bạn đang ở trong nhà hàng và thấy một miếng bánh kem ngon lành ở quầy tráng miệng. Điều này kích hoạt nhân cận vách (nucleus accumbens) - vùng não liên quan đến cảm giác vui thích. Bạn muốn ăn miếng bánh đó, nhưng bạn tự nhắc nhở mình phải kiềm chế vì bạn đang trong chế độ ăn kiêng. Khi bạn gom hết quyết tâm để bỏ qua món tráng miệng đó, vùng hồi trán dưới - phần não liên quan đến sự tự kiểm soát - được kích hoạt. Với cả hai vùng não này hoạt động cùng lúc, bộ não thật sự đang phải tự chiến đấu với chính nó trong khi chúng ta cố gắng quyết định ăn hay không ăn miếng bánh kia. Vấn đề càng phức tạp hơn khi các bản năng cơ bản hơn của chúng ta được kích hoạt trước. Vẫn theo kết quả quan sát hoạt động ở não, khi chúng ta đối mặt với một sự lựa chọn điển hình, các thuộc tính cơ bản như mùi vị được xử lý sớm hơn trung bình khoảng 0,195 giây so với các thuộc tính liên quan tới sức khỏe. Nói cách khác, bộ não khuyến khích chúng ta đưa ra một số lựa chọn nhất định trước khi ý chí kịp can thiệp. Điều này có thể lý giải tại sao có 74% số người tham gia một nghiên cứu nói rằng họ sẽ chọn trái cây thay vì sô-cô-la “vào một ngày nào đó trong tương lai”, nhưng khi trái cây và sô-cô-la được đặt ngay trước mặt họ thì có tới 70% số người ở đó chọn sô-cô-la. Bởi vì đó chính là cách bộ não chúng ta hoạt động - động cơ nguyên thủy sẽ áp đảo những quyết định được cân nhắc cẩn thận. Hiếm khi những lời lẽ ép buộc trong nội tâm bạn có thể đưa bạn đến với mục tiêu dài hạn của mình. May mắn thay, có một điều chỉnh nhỏ mà chúng ta có thể làm để tránh được sự giằng co giữa hai con ngựa kéo cỗ xe của mình trong ẩn dụ nói trên. Giống như Ted, chúng ta có thể nhìn nhận các mục tiêu như những gì mình muốn làm, thay vì phải làm hay nên làm. Khi điều chỉnh động lực của mình theo cách này, chúng ta không phải lo lắng xem phần nào sẽ chiếm ưu thế - phần đam mê hay