phần lớn những tiếng cười đó có thể khá gượng gạo, nhưng chúng vẫn là tiếng cười, liều thuốc xoa dịu tinh thần mà anh lựa chọn. Về cơ bản, sự hài lòng nhất thời làm cho chúng ta cảm thấy vui vẻ nhanh hơn rất nhiều so với những điều chỉnh nhỏ, những nỗ lực được thực hiện một cách kiên trì, có ý thức và có thể đưa chúng ta đến với những kết quả tốt đẹp hơn. Có thể bạn từng nghe nói về các nghiên cứu mà trong đó những chú chuột thí nghiệm được tiếp cận hai đòn bẩy - một đòn bẩy sẽ cho ra viên thức ăn và cái còn lại sẽ cho ra một lượng cocaine. Bất chấp cơn đói, những chú chuột vẫn tiếp tục đẩy đòn bẩy cocaine cho đến khi chết đói. Bài học rút ra cho những chú chuột và cả con người chúng ta chính là cái giá của niềm vui (và cả sự thoải mái) nhất thời có thể rất đắt. Một ly kem ngon lành có thể làm bạn cảm thấy sảng khoái ngay lúc này. Hiển nhiên, ly kem đó cũng có thể khiến bạn cảm thấy hối hận khoảng hai mươi phút sau khi chén sạch nó. Hành động cho phù hợp với các giá trị của bản thân và trở nên khỏe mạnh nhờ giảm bớt năm ký cân nặng không làm bạn phấn khích bằng cảm giác được thỏa mãn cơn thèm ngọt mà ly kem mát lạnh đem lại, nhưng có thể dẫn bạn đến với sự hài lòng dài hạn hơn.
130 Những phản ứng tự hủy hoại bản thân như thế này không phải là lựa chọn của chúng ta - chúng là những thói quen có điều kiện, và ta sẽ tiếp tục thực hiện những thói quen này cho đến khi thoát khỏi chiếc móc câu “những điều quen thuộc” và tìm được sự linh hoạt cảm xúc để có thể tắt chế độ “lái tự động”, đương đầu với khó khăn, bước ra khỏi vòng tròn thoải mái và làm chủ cuộc đời mình. Bằng cách đó chúng ta mới có thể tiếp tục đón nhận và vượt qua những thử thách giúp đưa bản thân lên tầm cao mới. Đối với nhiều người, bản sắc quen thuộc và mang lại cảm giác dễ chịu mà họ không dứt ra được, đặc biệt là trong những giai đoạn căng thẳng, là những hình ảnh mà họ níu kéo từ trong quá khứ xa xưa. Như hình ảnh siêu sao bóng chày thời trung học và hoa khôi giảng đường chẳng hạn. Thế nhưng, trên con đường xây dựng tính linh hoạt trong cảm xúc, bạn phải buông bỏ những khát vọng “cũ mốc cũ meo”, hạn hẹp và có lẽ là quá ngây thơ về bản thân, đồng thời nỗ lực củng cố những ý nghĩa mà bạn cảm nhận được khi thực hiện các hành động phù hợp với các giá trị mà bạn coi trọng lúc này, khi bạn đã trưởng thành hơn. Khi có ba đứa con cần được nuôi dạy cho đến khi tốt nghiệp đại học, bạn chắc chắn phải đóng thùng “những ngày hoàng kim” và khám phá cái gì đó mới mẻ hơn. Lựa chọn thử thách Trong quyển sách bán chạy Good to Great (tựa tiếng Việt: Từ tốt đến vĩ đại), tác giả Jim Collins đã viết “Tốt là kẻ thù của Vĩ đại”. Tôi thì lại nghĩ khác. Theo tôi, tránh né mới là kẻ thù của sự vĩ đại. Tránh né - đặc biệt là tránh né sự khó chịu - thậm chí còn là kẻ thù của “tốt”. Hiển nhiên, sự tránh né là kẻ thù của sự thay đổi và sự phát triển thịnh vượng. Khi nói “Tôi không muốn thất bại”, “Tôi không muốn tự làm mình xấu hổ”, “Tôi không muốn bị tổn thương”, chúng ta đang biểu đạt cái mà tôi gọi là mục tiêu của người chết. Đó là vì chỉ có người chết mới không bao giờ gặp cảnh xấu hổ và do đó không bao giờ cảm thấy khó chịu. Cũng chỉ có người chết mới không thay đổi khi trưởng thành. Theo tôi biết, những người không bao giờ cảm thấy đau đớn, tổn thương, nổi điên, lo lắng, chán nản, căng thẳng hoặc bất cứ cảm xúc khó chịu nào khác đi kèm với việc đương đầu thử thách là những người không còn trên dương thế. Đúng là người chết không còn khiến gia đình hay đồng nghiệp của họ phiền lòng nữa, cũng không gây rắc rối hoặc nói chuyện không đúng lúc, nhưng bạn thật sự muốn lấy người chết làm gương cho bản thân mình sao? Có một câu châm ngôn xưa với đại ý là nếu chỉ làm những việc bạn luôn làm từ trước đến giờ thì bạn sẽ chỉ nhận được những gì bạn đã luôn được nhận. Nhưng nói như vậy vẫn còn lạc quan lắm. Hãy nghĩ về một nhân viên làm việc tám mươi giờ một tuần suốt hai mươi năm tại cùng một vị trí bậc trung của cùng một công ty, để rồi phải cạnh tranh tìm việc mới với những người có số tuổi chỉ
131 bằng một nửa của mình sau khi bị sa thải với lý do “cắt giảm nhân sự”. Hoặc hãy tưởng tượng tình huống của một người chồng hoặc người vợ tận tụy và chung thủy với một cuộc hôn nhân buồn tẻ để rồi một buổi tối nào đó về nhà và thấy tủ quần áo đã trống một nửa, còn trên gối là một bức thư chào tạm biệt. Nếu muốn sống một cuộc đời trọn vẹn, chúng ta cần ưu tiên chọn lòng can đảm hơn là sự thoải mái để có thể tiếp tục phát triển, vươn lên và thách thức chính mình. Điều này có nghĩa là đừng để bản thân mắc kẹt với ý nghĩ mình đã tìm thấy thiên đường khi chỉ mới chạm ngõ thành công. Tuy nhiên, theo Nguyên tắc chiếc bập bênh, chúng ta cũng không muốn bị đuối sức vì mải theo đuổi những mục tiêu phi thực tế hoặc vì ý nghĩ mình có thể trèo lên đỉnh núi nhờ một nỗ lực bất chợt nào đó. Có lẽ từ hay nhất để mô tả trạng thái ở mép năng lực của mình, trạng thái phát triển sung mãn và đương đầu với thử thách nhưng không bị quá tải, chỉ đơn giản là “nỗ lực hết sức”. Và một phần quan trọng của việc nỗ lực hết sức là biết chọn lọc những mục tiêu mà mình cam kết thực hiện tới cùng, nghĩa là bạn chỉ chọn những thử thách thật sự có ý nghĩa với bản thân và phù hợp với nhận thức của bạn về các giá trị sâu sắc nhất. * Vào đầu những năm 1600, Pierre de Fermat là một thẩm phán lỗi lạc của thị trấn Toulouse ở miền nam nước Pháp. Tuy chọn pháp luật làm sự nghiệp nhưng toán học mới là niềm đam mê của ông. Vào một ngày mùa đông năm 1637, khi đang đọc một quyển sách được viết bằng tiếng Hy Lạp cổ có tựa đề Arithmetica (tạm dịch: Số học), Fermat đã ghi chú bên lề sách: “Tôi đã phát hiện x n + yn không bằng với z n nếun lớn hơn 2. Tôi sẽ giải thích cách chứng minh nhưng lề sách này không đủ chỗ để tôi ghi lại”. Cảm ơn ngài Pierre de Fermat rất nhiều. Ngài thật hóm hỉnh. Đã có rất nhiều nhà toán học tìm cách chứng minh định lý kỳ lạ này của Fermat, và đến thế kỷ 19 thì nhiều học viện lẫn những nhân vật giàu có bắt đầu tuyên bố trao giải thưởng lớn cho bất cứ ai có thể chứng minh được định lý này. Những người say mê toán học ở khắp nơi trên thế giới đã cố gắng tìm cách chứng minh nhưng không ai thành công. “Định lý cuối cùng của Fermat” vẫn là một bí ẩn không thể lý giải cho đến năm 1963, khi cậu học sinh mười tuổi người Anh Andrew Wiles đã đọc được vấn đề này trong một quyển sách tại thư viện gần nhà. Ngay lập tức, cậu đã quyết tâm phải tìm ra đáp án. Ba mươi năm sau, tức là vào năm 1993, Wiles tuyên bố ông đã chứng minh được định lý của Fermat. Thật không may, có người đã phát hiện một lỗi nhỏ trong phép tính của ông nên ông đã phải mất thêm một năm nữa để hoàn thiện phép chứng minh của mình. Cuối cùng, gần bốn thế kỷ kể từ khi Fermat để lại
132 “lời khiêu khích” trên lề quyển sách Arithmetica, câu đố lớn nhất trong lĩnh vực toán học đã được giải. Khi được hỏi lý do tại sao rất nhiều người, bao gồm chính ông, đã nỗ lực nhiều đến vậy để giải một đề toán được cho là quá trừu tượng, Wiles trả lời: “Các nhà toán học chỉ đơn giản là thích giải quyết vấn đề - họ yêu thử thách”. Nói cách khác, động lực của Wiles không phải là hy vọng thành công hay vinh quang, mà chỉ đơn giản là sự ham học hỏi về vẻ đẹp trí tuệ của toán học. Cũng chính sự hiếu kỳ tương tự đã dẫn tổ tiên thời tiền sử của chúng ta rời khỏi những cánh rừng mưa để khám phá các thảo nguyên, tìm hiểu nông nghiệp, xây dựng các thành phố và từ từ di cư khắp thế giới. Đó là lý do tại sao giống loài của chúng ta có thể lên Sao Hỏa trong khi loài tinh tinh, họ hàng về mặt di truyền học của chúng ta, vẫn đang kiếm bữa trưa bằng cách chọc ụ mối. Tất nhiên, mỗi người sẽ có một kiểu hiếu kỳ khác nhau để đưa họ đến các thử thách phù hợp, có được tính kiên trì và đạt được thành công. Một việc khiến tôi phải vò đầu bứt tóc tìm hiểu có thể chỉ là một cơn gió thoảng đối với bạn. Một vấn đề hấp dẫn được người như Wiles lại có thể khiến bạn và tôi phát chán. Và trong khi đồng nghiệp của bạn thỏa mãn với vị trí quản lý cấp trung thì bạn lại không cho rằng mình thành công nếu chưa sở hữu được vài tòa nhà ở Manhattan. Một số người phải tham gia giải chạy ba môn phối hợp mới bắt đầu đổ mồ hôi, trong khi những người khác cảm thấy chỉ cần có thể đi bộ một vòng quanh khu nhà mình mà không kiệt sức đã là tốt lắm rồi. Bất kể chúng ta lựa chọn đối mặt với thử thách nào, bí quyết là hãy giữ cho mình nỗ lực hết sức, duy trì được sự cân bằng giữa thử thách và năng lực bản thân. Luôn nỗ lực hết mình Trong những năm 1880, vào thời hoàng kim của mã Morse, hai nhà nghiên cứu William Lowe Bryan và Noble Harter đến từ Đại học Indiana muốn tìm hiểu điều gì làm cho một điện tín viên bình thường trở nên phi thường. Họ theo dõi tốc độ làm việc của những điện tín viên trong suốt một năm và dùng dữ liệu này để vẽ đồ thị. Kết luận mà hai nhà nghiên cứu rút ra là điện tín viên càng thực hành nhiều thì càng có tốc độ làm việc nhanh hơn. Không có gì bất ngờ cả. Trên thực tế, trong các khóa học của mình, thỉnh thoảng tôi có yêu cầu người tham gia vẽ một biểu đồ thể hiện tác động của việc luyện tập lên kỹ năng của bản thân. Họ thường phác thảo một mô hình tương tự với biểu đồ của Bryan và Harter, và nó trông như sau:
133 Đa số người tham gia đều tin rằng sau một thời gian, tác động của việc luyện tập sẽ giảm đi và mức độ thành thạo kỹ năng của họ sẽ bắt đầu ổn định. Tuy điều này là đúng với hầu hết mọi người, nhưng Bryan và Harter đã phát hiện ra rằng đồ thị của những điện tín viên giỏi nhất trông giống như sau: