Chương 3 chứ? Đó là những bài học mà chúng ta dạy cho con để chúng biết phản ứng cảm xúc nào là phù hợp hay không phù hợp với một tình huống nhất định. Trong trường hợp cực đoan, quy tắc biểu lộ có thể được biểu đạt thành các mệnh lệnh như “Con trai không được khóc” và khiến đứa trẻ cho rằng những cảm xúc không thoải mái là dấu hiệu của sự yếu đuối và do đó cần phải được né tránh. Trong trường hợp ít cực đoan hơn, chúng ta có thể cố tình bỏ qua cảm giác thất vọng hay buồn bã của trẻ: “Ồ, thằng bé chỉ mệt thôi” hoặc “Con bé đói rồi”. Những lần khác, chúng ta “bọc đường” nỗi buồn của trẻ: “Ôi, con yêu, con biết là con không thật sự cảm thấy như vậy mà” hoặc “Không sao. Không sao đâu”. Ngay cả khi những thông điệp này xuất phát từ tình yêu thương đi nữa thì chúng vẫn có thể phản tác dụng. Chúng ta cũng dễ sập bẫy khi cố gắng khắc phục mọi vấn đề. Khi con đi học về và nói “Không ai chơi với con hết”, chúng ta có thể sẽ vội vã đáp lại rằng “Đừng lo, mẹ sẽ chơi với con” hoặc lập tức liên lạc với cha mẹ của “những đứa bé dám không chơi với con mình” để sắp xếp một buổi chơi chung cho bọn trẻ nhằm xoa dịu tình hình. Đây là những phản ứng hoàn toàn tự nhiên và dễ hiểu mà chúng ta dùng để chữa lành nỗi tổn thương của những người thân yêu. Những cách phản ứng này tuy có thể giải quyết vấn đề trước mắt nhưng lại tước đi của trẻ cơ hội quan trọng để nhìn nhận những cảm xúc khó chịu của mình - để đương đầu, bước ra và học hỏi từ những tình huống đôi khi khá đau lòng trong thực tế. Chúng cũng vô tình báo hiệu cho đứa trẻ biết rằng “Cha mẹ không tin vào khả năng giải quyết vấn đề của con”. Ngược lại, khi dành thời gian để giúp con thừa nhận cảm xúc và trấn an trẻ rằng những cảm xúc này là bình thường và lành mạnh, bạn đã tiến được
167 một bước dài trong việc hỗ trợ con phát triển các công cụ mà bé sẽ cần để trở thành một người trưởng thành có ích và linh hoạt trong cảm xúc. Trong bộ tộc Zulu, một bộ tộc lớn nhất ở Nam Phi, người ta chào hỏi nhau bằng cách nói “Sawubona”, nghĩa đen là “Tôi thấy bạn”. Ngụ ý của câu này là khi tôi thấy bạn, tôi đang công nhận sự tồn tại của bạn. Tôi rất thích cách lý giải này bởi vì nó tóm tắt một cách hoàn hảo bước đầu tiên và quan trọng nhất của việc dạy con biết cách linh hoạt trong cảm xúc. Chỉ đơn giản bằng cách cho các con biết chúng ta nhìn nhận chúng một cách đầy đủ, rõ ràng và không phán xét, chúng ta đang phát đi tín hiệu rằng cha mẹ chấp nhận và công nhận các trải nghiệm cảm xúc của con. Thêm vào đó, chúng ta còn giúp con bình tĩnh lại khi làm điều này, vì trẻ con thường bớt xúc động khi cha mẹ có thể hiểu được cảm xúc của chúng. Vì vậy, tuy chúng ta có thôi thúc khắc phục mọi thứ, làm cho mọi chuyện trở nên tốt đẹp hơn càng nhanh càng tốt, nhưng sẽ hiệu quả hơn nếu chúng ta chỉ đơn giản dừng lại và lắng nghe, hướng dẫn con tách biệt tác nhân kích thích bên ngoài với phản ứng bên trong bằng cách tự mình làm gương cho con. Khi một đứa trẻ cảm thấy được những người xung quanh hiểu và nhìn nhận một cách trọn vẹn, thật khó có chuyện nó không cảm thấy được yêu thương và an toàn. Hẳn bạn từng thấy cảnh các bé hai, ba tuổi chạy chơi trong sân và chỉ thỉnh thoảng mới ngoái lại nhìn để đảm bảo rằng người thân của chúng vẫn còn đó và tin tưởng rằng họ sẽ luôn ở đó trong suốt khoảng thời gian còn lại. Cảm giác an tâm này - mà theo thuật ngữ tâm lý học là sự gắn bó an toàn - chính là nền tảng giúp trẻ có can đảm bước ra thế giới rộng lớn bên ngoài. Sự gắn bó an toàn có vai trò như chất ổn định trong đời sống tinh thần của trẻ suốt thời niên thiếu và có ảnh hưởng đến quá trình hình thành các mối quan hệ của trẻ khi trưởng thành. Cảm giác gắn bó an toàn, niềm tin rằng mình luôn được yêu thương và chấp nhận vào lúc vinh quang lẫn lúc thất bại, giúp trẻ dám đón nhận không chỉ những rủi ro của thế giới bên ngoài mà còn cả những rủi ro đến từ thế giới cảm xúc trong nội tâm mình. Khi biết mình sẽ không bị phủ nhận, từ chối, trừng phạt hoặc phải xấu hổ vì những cảm xúc của mình, trẻ có thể thử cảm nhận nỗi buồn, niềm vui hoặc cơn giận dữ và tìm được cách kiểm soát hoặc phản ứng với chúng. Một đứa trẻ cảm thấy được tự do trải nghiệm đầy đủ các cung bậc cảm xúc mà không phải tự kiểm duyệt, cũng như không cần sợ bị trừng phạt, sẽ học được một số bài học quan trọng như sau: • Cảm xúc nào rồi cũng sẽ qua. Chúng chỉ tồn tại tạm thời. Không có trải nghiệm tinh thần nào đòi hỏi tôi phải hành động. • Cảm xúc không đáng sợ. Cho dù phải đối mặt với một cảm xúc nào đó có vẻ rất mãnh liệt hoặc rất tồi tệ, tôi vẫn luôn mạnh mẽ hơn nó. • Cảm xúc là những người thầy. Chúng chứa đựng những thông tin có thể giúp tôi nhận ra những giá trị quan trọng đối với mình và đối với người khác.
168 Cần phải nói rõ rằng tuy việc nuôi dạy những đứa trẻ biết linh hoạt trong cảm xúc đòi hỏi bạn phải nhìn nhận cảm xúc của trẻ mà không buông lời khiển trách, nhưng như vậy không có nghĩa là bạn phải chịu đựng những cơn cáu giận hay những hành vi không hợp lý của trẻ. Bạn có thể cho trẻ biết cảm xúc của chúng là có thật và cũng quan trọng như cảm xúc của bất cứ ai khác, đồng thời cũng cho trẻ biết rằng không phải cảm xúc nào cũng cần có hành động phản ứng lại (“Mẹ biết con khó chịu với cô bảo mẫu. Mẹ cũng hiểu là ngay lúc này, con đang muốn cô ấy tránh ra”). Đây là lúc bước thứ hai, “bước ra”, cần được thực hiện. Bằng cách giúp con học cách định danh cảm xúc, có cái nhìn toàn cảnh và tách biệt xung động với hành động, bạn đang nhấn mạnh cho trẻ biết rằng mặc dù không cần đè nén cảm xúc, trẻ đôi khi vẫn cần kiềm chế hành vi của bản thân. Tuy nhiên, kiểu phản ứng đầy yêu thương nhưng vẫn đủ rõ ràng này có thể rất khó được thực hiện khi đứa con ba tuổi của bạn nằm úp mặt gào khóc giữa siêu thị, la hét và giãy giụa lung tung, hoặc khi đứa con tuổi teen của bạn vừa leo cửa sổ để chuồn lên yên sau chiếc mô-tô của thằng bé nhà Petersen hàng xóm. Nhưng đối với cả cha mẹ lẫn con cái, đối mặt với cảm xúc chính là quá trình tạo nền tảng cho việc thoát ra khỏi chiếc móc câu, nhờ đó chúng ta không bị chi phối bởi những cảm xúc khó chịu nhất của mình. Quan trọng là nghĩ như thế nào, chứ không phải nghĩ gì Gần đây, tôi đã hỏi mẹ tôi có còn nhớ chuyện tôi cố bỏ nhà đi bụi và cuối cùng lại thành đi loanh quanh khu nhà của mình hàng giờ liền hay không. Bà đã bật cười và nói rằng tất nhiên là bà vẫn nhớ. Sau đó, bà kể với tôi một chuyện mà tôi chưa từng biết: trong suốt thời gian tôi đi lòng vòng quanh khu nhà ngày đó, bà đã luôn đi sau tôi một đoạn. Nghĩ lại thì lúc đó tôi chỉ mới năm tuổi, quả thật không có lý nào mẹ lại để tôi đi lang thang một mình trên đường phố nguy hiểm như thế. Điều tuyệt vời là mẹ tôi không hề cố coi nhẹ nỗi buồn của tôi (nếu làm vậy thì bà đã vô tình dạy tôi “đóng chai” cảm xúc), cũng không cố “hóa giải mọi vấn đề” bằng cách xoa dịu cơn tức giận của tôi. Thay vào đó, bà để tôi được trải nghiệm cảm xúc của mình, thậm chí là cho phép tôi hành động theo tự do ý chí, dù hành động đó của tôi có