Chương 7. Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường “tiền trao cháo múc” và những đứa trẻ được dạy theo kiểu “phải tuân thủ mệnh lệnh” thường gặp khó khăn trong việc phát triển tinh thần tự chủ mạnh mẽ để có thể tách biệt giữa những việc trẻ thật sự muốn làm và những phản ứng đã được lập trình sẵn bởi người lớn, bất kể đó là phản ứng nổi loạn hay vâng lời. Hơn nữa, những đứa trẻ có thói quen hành động để đổi lấy những phần thưởng đến từ bên ngoài thường trở thành những người ít hạnh phúc, ít thành công, cũng như ít cảm thấy thỏa mãn trong các mối quan hệ hơn những người hành động vì những động lực xuất phát từ nội tâm. Khuyến khích tinh thần tự chủ cũng giúp trẻ phát triển động lực hành động - một bộ các giá trị của riêng mình, tách biệt với các phần thưởng và yêu cầu bên ngoài. Điều này đặc biệt quan trọng khi trẻ đang phải đối mặt với nhiều sự lựa chọn mơ hồ và không xác định được sẽ như thế nào, chẳng hạn như khi trẻ không biết có nên đón nhận một rủi ro nào đó hay không. Tương tự, tinh thần tự chủ cũng rất quan trọng trong tình huống không có các quy tắc được xác định từ trước (“Cha mẹ đâu có nói là con không được lấy xe của cha mẹ để chạy ra bờ biển”). Chỉ khi trẻ được hướng dẫn tìm hiểu và tin tưởng vào các giá trị của bản thân thì
170 chúng mới có thể khám phá ra những lý do và động lực “muốn-làm” của mình, những thứ có thể giúp chúng phát triển vượt trội. Tuy nhiên, có lúc trẻ sẽ gặp phải những mối nguy hiểm cần được xử lý ngay. Trong những thời điểm đó, hiển nhiên bạn phải gác lại mong muốn khuyến khích sự tự chủ của trẻ để ưu tiên các giải pháp can thiệp thông thường. Khi tôi “bỏ nhà đi bụi” ở tuổi lên năm, mẹ tôi có thể thấy rằng tôi không hề cố băng qua đường và cũng không thể đi quá xa nhà, vậy nên bà mới cho phép tôi tự hành động. Nếu tôi quyết định bỏ nhà ra đi ở tuổi mười ba, chắc chắn mẹ sẽ cứng rắn đập tan mong muốn “đi tìm tự do” của tôi. Nuôi dạy những đứa trẻ biết quan tâm Nuôi dạy con với sự linh hoạt cảm xúc không chỉ là biểu lộ sự cảm thông với con trong thời điểm đó, mà còn là thường xuyên làm mẫu hành vi cảm thông để con có thể học được cách làm điều tương tự. Bạn có thể không thấy có bất cứ lý do nào khiến ngày đầu tiên nhập học ở trường mới trở nên đáng sợ, nhưng bạn có thể công nhận rằng con bạn đang cảm thấy như vậy. Nhờ đó, bạn vừa đem đến cho con cảm giác an toàn, vừa khuyến khích con thực hành bản năng công nhận cảm xúc của người khác. Tại sao “những đứa trẻ cứng đầu” thường cố tỏ ra ương bướng? Có ai khác đang cảm thấy cô đơn và lạc lõng không? Đây là cách nuôi dạy nên những đứa trẻ mà sau này khi trưởng thành sẽ nhận ra có cô bạn cùng lớp đang bị bỏ rơi, có cậu học sinh trong chương trình giao lưu văn hóa đang ngại giao tiếp vì gặp phải rào cản ngôn ngữ, cô thu ngân vừa có một ngày tồi tệ, bà cụ trong cửa hàng tạp hóa đang cần được giúp đỡ. Sau này, những đứa trẻ này thường nhạy bén với những vấn đề lớn hơn về công bằng xã hội, cũng như sẵn sàng hòa mình vào cộng đồng địa phương và xã hội nói chung. Tuy nhiên, sự cảm thông và thói quen nhìn nhận vấn đề dưới góc độ của người khác không phải là thứ có thể được truyền dạy bằng cách ra lệnh. Trong một nghiên cứu tại Đại học Cornell, các nhà nghiên cứu giới thiệu với các bé ba, bốn tuổi một con búp bê “buồn” tên Doggie. Sau đó, các bé đã được trao một thứ có giá trị với chúng: một miếng dán hình ngôi sao. Các bé ở nhóm thứ nhất được yêu cầu phải đưa ra một quyết định khó khăn, đó là tặng miếng dán ngôi sao cho Doggie hoặc giữ miếng dán lại cho mình. Các bé ở nhóm thứ hai có sự lựa chọn dễ dàng hơn: tặng miếng dán cho Doggie hoặc trả miếng dán lại cho các nhà nghiên cứu. Nhóm thứ ba chỉ nhận được yêu cầu là các bé phải chia sẻ miếng dán với Doggie. Tiếp theo, khi được giới thiệu một búp bê “buồn” khác tên là Ellie, mỗi bé đều được nhận ba miếng dán hình ngôi sao và được phép tự quyết định chia sẻ bao nhiêu miếng dán. Các bé thuộc nhóm một trước đó, nhóm được chọn tặng miếng dán cho Doggie hoặc giữ cho mình, đã cho Ellie nhiều miếng dán hơn so với các bé trong hai nhóm còn lại. Nói cách khác, những đứa trẻ được tự do lựa chọn thường hào phóng hơn những trẻ bị ép buộc.
171 Nếu buộc con trai mình phải mời cậu bạn cô đơn cùng lớp đến dự tiệc sinh nhật hoặc dọa phạt con gái mình nếu bé không xin lỗi vì đã lỡ lời trên sân chơi, bạn có thể nhanh chóng đạt được kết quả như mong muốn và có cảm giác nhẹ nhõm tạm thời. Nhưng chỉ khi cho phép trẻ hành động một cách tự chủ, khuyến khích trẻ tự tìm tòi để khám phá động lực “muốn-làm” của bản thân thì bạn mới có thể giúp trẻ mở khóa và phát huy lòng cảm thông. Điều này cũng áp dụng cho các vấn đề cơ bản về đạo đức như dạy bé tính trung thực. Trong một nghiên cứu với đối tượng tham gia được chia thành cặp gồm một phụ huynh và một đứa con mười ba tuổi, những đứa trẻ vị thành niên này đã được hỏi về việc cha mẹ đối xử với chúng như thế nào trong vài tháng qua. Có một mối liên hệ trực tiếp giữa việc cha mẹ cố gắng kiểm soát hành vi và suy nghĩ của con với việc những đứa trẻ hiểu rõ giá trị của tính trung thực. Những đứa trẻ thường hiểu được lợi ích của việc nói đúng sự thật và cái giá của lời nói dối nếu chúng đồng ý với những điều này: “Khi yêu cầu tôi làm việc gì đó, cha mẹ sẽ giải thích tại sao họ muốn tôi làm điều đó”, “Cha mẹ đã cho tôi nhiều cơ hội để tự quyết định những việc tôi làm” và “Cha mẹ đã cởi mở tiếp nhận những suy nghĩ và cảm xúc của tôi ngay cả khi chúng khác với suy nghĩ và cảm xúc của họ”. Mặt khác, những đứa trẻ tin rằng nói thật sẽ phải trả giá cao thường có khuynh hướng đồng ý với các phát biểu sau: “Cha mẹ khiến tôi cảm thấy có lỗi trong mọi việc”, “Cha mẹ không chấp nhận việc tôi có thể chỉ muốn vui vẻ chứ không cần phải cố gắng làm người giỏi nhất” và “Khi tôi từ chối làm việc gì đó, cha mẹ liền dọa sẽ tước bỏ những đặc quyền nhất định nhằm bắt tôi phải làm việc đó”. Những lợi ích của việc giúp con học cách tự chủ cũng rất thực tế, đó là bạn sẽ không thể luôn bên cạnh con khi chúng trưởng thành, không thể dắt tay con đi qua mọi nẻo đường đời và giúp con giải quyết mọi tình huống khó xử hoặc các lựa chọn tiến thoái lưỡng nan - ít nhất tôi hy vọng là không! Bạn cũng sẽ không ở đó để giúp con thoát ra khỏi những chiếc móc câu mỗi khi chúng gặp phải một cảm xúc quá mãnh liệt hoặc một suy nghĩ quá kích động. Khi còn nhỏ hoặc thậm chí là lúc thiếu niên, bạn thường được tha thứ khi có những hành động ngốc nghếch và thiếu cân nhắc. Một cậu học sinh mười sáu tuổi sẽ được tha thứ khi xì bánh xe của thầy hiệu trưởng (miễn là đừng tái phạm), nhưng một thanh niên hai mươi sáu tuổi làm chuyện tương tự với chiếc SUV của sếp sẽ không được đối xử khoan dung như thế. * Khi tôi khoảng tám tuổi, tôi đã lấy trộm một số tiền nhỏ của cha mẹ. Tôi vẫn còn nhớ đó là hai đồng Nam Phi, tương đương với khoảng ba đô-la Mỹ hiện nay. Cha mẹ đã phát hiện ra chuyện tôi làm khi tôi về nhà với một túi kẹo cùng với một câu chuyện rõ ràng là bịa đặt rằng một người bạn hào phóng đã mua kẹo cho tôi. Cha mẹ tôi đã lái xe chở tôi dạo một vòng - chỉ ba người chúng tôi với nhau, cha mẹ ngồi phía trước và tôi ngồi ở băng ghế sau - và họ đã nói chuyện rất
172 nghiêm túc với tôi. Họ nói về sự thất vọng khi biết việc tôi đã làm, đồng thời dạy tôi rằng ăn cắp và nói dối không phải là những hành động được chào đón trong gia đình chúng tôi. Sau đó, cha mẹ hướng dẫn tôi cách sửa sai, bao gồm trả lại tiền và vừa xin lỗi người bạn mà tôi đã lôi vào câu chuyện lộn xộn của mình. Rõ ràng là cha mẹ đã rất quan tâm đến việc tôi ăn cắp tiền, nhưng họ cũng rất cẩn thận không làm tôi xấu hổ trước mặt các anh chị em. Cha mẹ cũng không la mắng hay làm tôi sợ hãi. Thay vào đó, họ bình tĩnh nói rõ mọi thứ, và tôi nghĩ họ cũng ý thức rõ về kết quả họ muốn đạt được. Bằng cách giúp tôi hiểu hành vi của tôi đã có tác động như thế nào đến cảm xúc của họ và của bạn tôi, chứ không chỉ đơn giản là cho tôi biết tại sao hành động của tôi là sai trái, cha mẹ đã giúp tôi nhìn nhận hành động của bản thân ở các góc độ khác nhau thay vì buộc tôi phải đứng ở vị trí người bị khiển trách (một hành vi thường khiến trẻ nói dối nhiều hơn). Cha mẹ cho tôi biết những kỳ vọng mà họ dành cho tôi chứ không trách phạt tôi. Kết quả là tôi cảm thấy có lỗi nhưng không xấu hổ về bản thân - đây là một sự khác biệt quan trọng, như chúng ta đã nói đến trong