phần mình, Vécđaghê kể với vợ việc Việt Minh trao trả người bị thương ở Gabrien nhưng anh không đả động gì đến việc rút bỏ An nơ Mari. Cũng không có một lời nào về việc bổ nhiệm anh đến đơn vị Clêmăngxông. Bí mật quân sự. Ngày 23-3, anh phàn nàn về báo chí: “Chẳng có gì mới từ sau những trận đánh dữ dội các ngày 13, 14 và 15. Mọi việc đã trở lại trật tự. Tinh thần tuyệt vời, chỉ lung lay vì những tin tức hãi hùng mà báo Pháp đã đăng để đưa các em vào trong mọi tình huống. Chỉ cần em biết rằng ở đây không phải chỉ có một phóng viên báo chí, điều đó làm cho em có thể đánh giá được tính xác thực của các tin tức mà các em đọc trong báo”. (Chú thích: Năm thành viên của Cục báo chí thông tin đã được cử lên Điện Biên Phủ, nhưng đó là những hạ sĩ quan chứ không phải là nhà báo chuyên nghiệp: Pie Soenđoócphe, Đa men Camuýt, Giáng Pê rô, Ray mông Máctinốp (bị giết 13-3), Ăngđrê Lơbông (bị thương và sơ tán ngày 14-3). Ở tiểu đoàn 8 xung kích, bức thư cuối cùng của đại uý Pisơlanh gửi cho bố đã được phát đi ngày 20-3: “Hôm nay, lần đầu tiên kể từ cuộc tấn công của Việt Minh, có một chuyến thư đi. Không một máy bay nào có thể hạ cánh ban ngày, đường băng ở dưới hỏa lực của các đại bác Việt Minh, bắn vào tất cả những cái gì đỗ xuống. Cho nên con giả thiết rằng chuyến thư này sẽ đi đêm nay. Bố đừng quá lo lắng, những thiệt hại của chúng ta không quan trọng lắm mặc dầu pháo binh Việt Minh thường xuyên quấy nhiễu. Ở đại đội của con - chúng con sờ vào gỗ (theo mê tín - ND) - không ai bị giết, không ai bị thương. Phải có những quả trái phá mới giết được một người!” Ở tiểu đoàn 6 dù thuộc địa, Samalăng kết hợp chuyến đi máy bay của những người bị thương với việc chuyển thư từ. Theo cách nhìn của anh, mỗi máy bay bay đi đều mang theo các túi thư, nhưng không phải lúc nào cũng như vậy. Hai ngày sau khi trở lại Điện Biên Phủ, anh viết cho Blăngsơ: “Một máy bay Hồng thập tự vừa đỗ xuống để lấy người bị thương, nhưng không thể đưa họ lên máy bay được, Việt Minh bắn pháo dữ dội vào sân bay. Máy bay phải bay đi mà không chở được thương binh. Còn các anh, luôn luôn quá trung hậu, các anh vừa chấp thuận một cuộc tạm ngưng chiến để Việt Minh lấy người
144 bị thương của họ" (ngày 18-3) (Chú thích: Ăngđré Samalăng muốn ám chỉ cuộc tạm ngưng chiến do Việt Minh đề xuất sau khi Bêatơrít sụp đổ, cuộc ngưng chiến này là để lấy thương binh Pháp chứ không phái lấy thương binh Việt Minh.). Ba ngày sau, trong khi vẫn giữ kín các hoạt động của tiểu đoàn Biga, Samalăng mô tả môi trường cho Blăngsơ: “Phong cảnh đã thay đổi nhiều kể từ tháng 11. Không còn nhà cửa, không còn cây cối. Chỉ có lô cốt, hầm hào, dây kẽm gai. Một nỗi phiền lòng là không có cách gì mua được gà vịt, trái cây, bánh nếp. Không có gì hơn ngoài binh lính, đạn được và các cuộc thả dù. Ở xa trên các ngọn đồi, người ta đoán đó là làng mạc, ở đó chắc có gà, vịt, nhưng "chúng xanh quá ... Chẳng ai rõ kết cục sẽ như thế nào nhưng bọn anh có một niềm tin: Việt Minh sẽ nướng chủ lực của họ ở nơi đây" (ngày 23-3). Trong một bức thư cũng viết ngày 23, bác sĩ Pông có vẻ tin chắc là đã đến được "thời điểm tất và chỗ tốt". “Chiếc xe tải mang thư từ đã đè phải mìn lúc trở về. Người lái xe và người đi theo đã thoát được, không bị thương. Việt Minh pháo kích liên tục. Sáng nay, họ đã phá hủy một trực thăng. Họ tiếp tục bắn và người ta không thể sơ tán người bị thương . . . Người ta phải nghĩ đến cách chấm dứt lò giết người này. Mọi người đã chán ngấy rồi nhưng những năm 1914-1918 cha ông chúng ta chắc chắn đã gặp những lúc khó khăn hơn”. Đối với máy bay vận tải, ngoài sự cần thiết phải tiếp tế cho tập đoàn cứ điểm dưới hỏa lực pháo còn thêm một đòi hỏi cấp bách: sơ tán người bị thương về Hà Nội. Chiều ngày 16 tháng 3 chiếc máy bay Zulu - Zulu của Phrôngsơ Công tê mang hiệu Chữ thập đỏ trên thân máy bay và ở bánh lái dẫn hướng bay đến Điện Biên Phủ. Trung sĩ Cu đe là người lái, trung uý Hô kê vừa là cơ trưởng vừa là dẫn đường. Công binh đã sửa sang lại đường băng vì đạn pháo đã làm hỏng vài tấm lưới sắt và 10 phút trước khi đậu, Torri đỏ yêu cầu Cu đe chờ đợi. Máy bay bay quanh thung lũng rất đông, vì vậy mỗi máy bay phải chờ đến lượt mình. Bốn phút trước khi hạ cánh, Cu đe đưa máy bay vào trục đường băng và Hê kê cho anh biết "người bị thương đang trên đường đi tới". Không có gió và viên phi công chuẩn bị hạ cánh thì bỗng những quả đạn đầu tiên nổ. Phản ứng nhạnh nhất, Cu đe dận ga, chuyển sang tốc độ đầy đủ bằng đường bay là là và liệng trên Isaben trước khi trình diễn một lần nữa. Anh muốn biết Việt Minh suy nghĩ gì về Chữ thập đỏ của Zulu Zulu? Máy bay hơi lấy độ cao, một màn mù nhẹ lơ lửng
145 trên đường băng, máy bay hạ xuống, đi vào đường băng, bánh chạm đất. . . ' Torri đỏ ra lệnh hoãn hạ cánh, người bị thương đã quay trở lại và Việt Minh tiếp tục bắn. Cu đe đưa máy bay bay lên, càng thu vào, bay qua, mọi việc tốt đẹp, nhưng thông báo cuối cùng của Torri đỏ đã gây nên một chút rùng mình về việc đã qua: "Các anh đã bị cao xạ bắn ở vòng thứ hai". Phi hành đoàn không hay biết gì. Đại tá Ni cô đã có chỉ thị cho các phi công của ông: mỗi lần bay lên, phải hướng về phía nam, để khỏi bay trên Gabrien vì ở đây cao xạ địch chờ máy bay cất cánh. Bây giờ các phi công bay qua Isaben trước khi hạ cánh, và đỗ máy bay mặt hướng về phía bắc. Không một máy bay nào, được đậu trên mặt đất quá ba phút và đối với những phi hành đoàn bị đạn pháo vây quanh thì thời gian đó cũng đã quá lâu. Các thương binh phải ra khỏi hầm trú ẩn khi đã báo máy bay đến và xe tải chở họ đến đường băng cùng một lúc với máy bay hạ cánh. Thứ năm ngày 17, trung uý Rô giê đờ Ruýpphơray lại lái chiếc Zulu Zulu bay đến Điện Biên Phủ. Trên máy bay, một nữ hộ tống viên trẻ tuổi, Misen Lơxuyơ, người tin tưởng vào bùa bảo vệ của chữ thập đỏ sơn trên thân máy bay. Đến Sài Gòn ngày 11-1, cô được gửi đến Bắc Bộ ngày 13 và hôm sau ngày 14, cô làm nhiệm vụ đầu tiên ở Điện Biên Phủ. Ngược lại với những gì đã xảy ra hôm qua với trung úy Hê kê, Zulu Zulu đã hạ cánh không gặp khó khăn gì. Misen đã từng đến lần cuối vào ngày 2-3 trên chiếc máy bay Bristơn dân sự trưng dụng và cô lại trở về ngày 4 cùng đại úy Gastông Giơba và 24 người bị thương. Bây giờ không khí hoạt động đòi hỏi nhanh như điện và cô hộ tống viên, trong nỗi e ngại máy bay trở về mà không nhận được thương binh, có linh cảm là thương binh sẽ không tôn trọng một kỷ luật nào và không chú ý đến sự hướng dẫn của cô. Họ không tin rằng chữ thập đỏ của Zulu Zulu là bùa hộ mệnh! Người của trạm giải phẫu Grauuyn đang dùng hết sức nâng cáng lên, những thương binh bị thương ở các chi trên đang chen chúc lên máy bay, không thể kiểm soát nổi nữa. Moátxinắc, Tổng biên tập báo Caraven cũng ở trong danh sách những người đi. "Bị dồn ép từ mọi phía, bị xô đẩy, bị đẩy lùi rồi lại bị đẩy tới phía cửa", anh ngạc nhiên vì đã vào được trong máy bay. “Thương binh đã đợi ở đó khi chúng tôi đỗ xuống, Misen Lơxuyơ kể, nhưng chúng tôi phải dỡ hết những thứ mang đến: cáng, các thùng vật tư và máu tươi. Khi trung uý Ruýpphơray nhận được lệnh cất cánh thì những quả đạn pháo đầu tiên đã nổ ở gần đường băng, chúng tôi ngừng việc dỡ hàng và với sự giúp đỡ
146 của người thợ máy, tôi đã đẩy lên được một số lượng tối đa người bị thương. Mọi việc diễn ra nhanh chóng đến đáng sợ, máy bay đã lăn bánh mà những người cuối cùng vẫn bám lấy, van xin và cố leo lên máy bay bất chấp những thương tật của họ. Và chúng tôi phải đẩy họ ra để đóng cửa! Những quang cảnh ghê rợn!” (Chú thích: Chúng tôi luôn luôn có những người bị thương ngồi và những người nằm, Misen Lơxuyơ viết. Khi sơ tán ban đêm, điều chủ yếu là được mang đi còn tư thế không quan trọng. Ngày 17-3, con số 32 người sơ tán tuy vậy là con số kỷ lục" (Thư trao đổi với tác giả).) Trong buồng lái, hai sĩ quan, Ruýpphơray và Coócnuy cố gắng cho máy bay đã quá tải cất cánh. Sau khi đã qua 4 ngày ở Torri đỏ, đại uý Coócnuy được lệnh trở vế Hà Nội "trên một máy bay đầu tiên có thể đi được" và trong lúc hai người "kéo cần", khoảng xa cách các làn đạn pháo đang tăng lên, thì Misen, cổ khản giọng "đang cố xếp lại trật tự cho các thân thể đang nằm trên sàn". "Sau khi đến thế giới nhỏ bé của em, cô nói tiếp, em nhận thấy có đến 32 thương binh chứ không phải 24 "như quy định". Một sự quá tải nghiêm trọng! Máy bay vất vả lắm mới lấy được độ cao và em nghĩ không bao giờ được gặp lại bố mẹ em nữa". Cùng với Moátxinắc, đại uý Sujinô bị thương vào cánh tay ở Gabrien, cũng lên máy bay. Việc cất cánh diễn ra trong những điều kiện khó khăn,