phần mười. Sự thực tập này có ích lợi vô cùng. Không những ta có thể chủ động được ngữ nghiệp của ta dễ dàng hơn mà còn có thêm cơ hội để nhìn lại ta, nhìn lại tâm ta, nhìn lại người khác và sự sống quanh ta. Trong lúc thực tập tịnh khẩu ta có dịp mỉm cười với cây cỏ, với hoa lá, với chim chóc và với người đồng loại. Nếu ta chưa từng tập tịnh khẩu thì ta chưa thấy được ảnh hưởng tốt đẹp lớn lao của sự im lặng. Ta hãy lấy sự im lặng, lấy nụ cười và lấy lời chính ngữ để xây dựng an lạc trong ta và quanh ta. Chính ngữ là lời nói tránh được các lỗi sau đây: - trái với sự thực (vọng ngôn) - đi quá sự thực, thêu dệt vẽ vời thêm (ỹ ngữ) - sử dụng hai lưỡi, với người này thì nói thế này, với người kia thì nói thế kia (lưỡng thiệt) - có tính cách thô bạo, nguyền rủa, chửi mắng (ác khẩu)
36 | Chương Hai: Giới Tướng Chính ngữ một mặt tránh được những lỗi vừa kể trên, một mặt có tác dụng xây dựng sự hiểu biết và hòa giải. Giới thứ chín này đòi hỏi ta không những sự cương trực mà còn sự can đảm nữa. Trong chúng ta, mấy ai đã có đủ can đảm để nói ra sự thực về những tình trạng bất công, khi hành động này có thể làm cho mình bị chống đối và cũng có thể làm mất đi sự an thân của mình? Giới thứ mười: Phòng hộ giáo đoàn Ý thức rằng mục đích và bản chất của một đoàn thể tu học là sự thực hiện tuệ giác và từ bi, con nguyện không bao giờ lợi dụng đạo Bụt và các đoàn thể giáo hội vào mục tiêu quyền bính, không biến các giáo đoàn thành những tổ chức hoạt động chính trị. Tuy nhiên, con nhận thức rằng các đoàn thể tu học phải có ý thức và thái độ rõ rệt về những tình trạng áp bức và bất công xã hội và có thể sử dụng ảnh hưởng mình để chuyển đổi các tình trạng ấy mà không cần và không nên dấn thân vào những cuộc tranh chấp phe phái. Các nhà chính trị thường có khuynh hướng muốn lợi dụng những đoàn thể tôn giáo để có thêm sức mạnh. Mục đích của những tổ chức chính trị là nắm chính quyền để thực hiện chương trình trị quốc của mình. Mục đích của các giáo đoàn tôn giáo là để hướng dẫn quốc dân về đường tinh thần đạo đức. Vì vậy, biến các giáo đoàn thành những đảng hoạt động chính trị là làm cho các giáo đoàn ấy đánh mất sứ mạng thực sự của mình. Những người lãnh đạo tôn giáo có khuynh hướng ủng hộ một thế lực chính trị để mưu cầu quyền lợi của tôn giáo mình, đó là việc đã từng xảy ra nhiều lần trong lịch sử. Để chính quyền liên tục ủng hộ giáo đoàn, những vị lãnh đạo tôn giáo đã không dám nói lên tiếng nói của lương tri tôn giáo về những sai lầm của chính quyền. Để cho chính quyền lợi dụng đoàn thể tôn giáo mình trong việc củng cố quyền bính, đó cũng là đánh mất sứ mạng lãnh đạo tinh thần của tôn giáo mình. Tuy nhiên, giáo đoàn của mình không thể làm lơ trước những tình trạng áp bức và bất công xã hội. Giáo đoàn mình phải có can đảm nói ra sự thật về tình trạng đó. Tiếng nói phải rõ rệt, phải khúc chiết,
37 | Chương Hai: Giới Tướng trong tinh thần tứ diệu đế. Phải trình bày mặt thật của tình trạng (khổ đế), nguyên do của tình trạng (tập đế) và đề nghị những phương pháp có thể chuyển đổi tình trạng (đạo đế). Tuy không phải là một thế lực chính trị, nhưng giáo đoàn có thể sử dụng ảnh hưởng mình để chuyển đổi tình trạng. Nói lên là công việc đầu tiên. Ủng hộ những biện pháp cải tiến là công việc tiếp nối. Điều cần yếu nhất là giáo đoàn không đi theo phe phái và phải đứng lên trên mọi tranh chấp phe phái. Có như thế tiếng nói của trí tuệ và tình thương mới được phân biệt với tiếng nói của tham vọng và quyền lợi. Giới thứ mười một: Thực tập chánh mệnh Ý thức rằng thiên nhiên và xã hội con người đã bị tàn phá trầm trọng vì bạo động và bất công, con nguyện thực tập chánh mạng, quyết tâm không sinh sống bằng những nghề nghiệp có thể gây tàn hại cho con người và thiên nhiên, không đầu tư vào những doanh nghiệp chuyên làm lợi cho một nhóm người trong khi tước đoạt môi trường và cơ hội sinh sống của những nhóm người khác. Con nguyện chọn một nghề có thể giúp con thực hiện được lý tưởng từ bi và cứu khổ của đạo Bụt. Chánh mệnh là một trong tám ngành thực tập của bát chánh đạo. Chính mệnh có nghĩa là theo đuổi một nghề nghiệp an lành, chân chính, không phương hại đến con người và thiên nhiên, về phương diện vật chất cũng như tinh thần. Trái với chính mệnh tức là tà Hành nghề với chánh niệm giúp ta quán chiếu những liên hệ nhân duyên xa gần đối với nghề nghiệp mình, thấy được bản chất của nó và biết rõ được đó là chánh mạng hay tà mạng. Sống trong một giai đoạn mà nạn thất nghiệp lan tràn, sự chọn lựa nghề nghiệp trở nên khó khăn. Nếu rủi ro mà nghề nghiệp ta đang theo đuổi không có mức độ chánh mạng cần thiết thì ta phải lập tâm tìm một nghề khác, đừng để cho thói quen dìm ta vào quên lãng. Nghề nghiệp ta có thể nuôi dưỡng sự hiểu biết và lòng từ bi của ta, vì vậy phương tiện sinh sống có liên hệ mật thiết tới sự hành đạo.
38 | Chương Hai: Giới Tướng Các ngành kỹ nghệ hiện nay, kể cả kỹ nghệ biến chế thực phẩm và cung cấp chất hóa học cho nông dân, ít nhiều có tác hại đến con người và thiên nhiên. Nghề nông trong thời đại này chưa hẳn đã là một chánh mạng, bởi vì những chất hóa học được sử dụng trong nông nghiệp hiện đại tàn hại thiên nhiên và con người không ít. Một người nông dân không dùng thuốc trừ sâu bọ thì sẽ không theo kịp đồng nghiệp trong sự sản xuất, vì vậy theo chánh nghiệp (mệnh) không phải là chuyện dễ; và chánh nghiệp (mệnh) không hoàn toàn còn là một vấn đề chọn lựa cá nhân (biệt nghiệp), mà đã mang tính chất cộng nghiệp mệnh. Ta hãy quán sát thêm về hướng này. Giả dụ ta là một giáo chức. Ta nghĩ rằng khai mở trí tuệ và tình thương của thiếu nhi là một nghề nghiệp rất đẹp, và ta yên trí rằng nghề nghiệp ta là chánh mạng. Nếu ai bắt ta đổi nghề, thay vì làm thầy giáo ta phải làm nghề đồ tể, thì ta sẽ dẫy nẩy lên, cho rằng nghề này là một tà mạng mà ta ghê tởm. Tuy nhiên, quán chiếu cho rõ ta biết người đồ tể kia giết thú vật là vì ta, vì chúng ta, những người thường đi mua những miếng thịt gói trong các bao giấy rất sạch sẽ ở ngoài siêu thị. Trong vô minh, ta tách rời ta ra khỏi trách vụ và nghề nghiệp của người đồ tể; ta quy trách nhiệm sát sinh cho ông ta, và ta nghĩ rằng chính ông ta đang theo đuổi một tà mệnh trong khi nghề nghiệp ta hoàn toàn là một chánh mạng. Chúng ta biết rằng nếu chúng ta không tiêu thụ thì người đồ tể kia sẻ không sát sinh, và nếu ta tiêu thụ ít thì giới đồ tể kia sẽ sát sinh ít. Cộng nghiệp là như thế. Chánh mạng của mỗi cá nhân có liên hệ và ảnh hưởng tới mọi người khác. Con cái của người đồ tể cũng có thể hấp thụ được ảnh hưởng tốt của chánh mạng gõ đầu trẻ của ta; và tà mạng sát sinh của người đồ tể được nuôi dưỡng hoặc tăng tiến theo nhịp điệu tiêu thụ những miếng thịt của chúng ta. Hiện có tới hàng triệu người đang sinh sống trong kỹ nghệ sản xuất vũ khí chiến tranh, gọi là vũ khí của "chiến tranh ước lệ", đừng nói tới vũ khí hạch tâm. Những vũ khí này được bán ra cho các nước Á Phi và Trung-Đông,