Le 5ao Ngoc egi' 1.3.3 kich va ghet bo, V9,Ch la tim sau, suy di�n toi t� ... con xuat hi�n doi voi nhiing nguai bi h0i. D�c bi�t la trong truang hqp cac co gai xinh d�p bj quay r6i, xam h0i. Co bao gia b0n tv hoi: Vi sao m9t b<) ph�n nfr gic'ri l0i victim blaming1 doi voi n9,n nhan bj xam h9,i? Th�m chi, neu de' y theo doi, b9,n se thay nfr gioi c6ng kich n9,n nhan b�ng nhfmg lai le cay d9c hon nam gioi rat nhieu: "Ai bao m�c vay ng�n din can", "Ai bao m�c ha the", "Ai bao di chai voi trai", "Ai bao trang diem cho 1�m vao", "Ai bao di�u", "Nhin nhu gai g9i the thi lam sao ma dan 6ng kiem che duqc, bj v�y la dang dai". Hay nhiing lai le cay nghi�t nhu: "N6 co tinh to ra minh bj h9,i de' gay chu y th6i. Ngfr ay m�t day nhu cai that, to ve xau ho nai ta yeu duoi de nhieu nguai quan tam cho noi tieng chu ng9,i gi ai. Cu ong �o the th1ng kia n6 quay roi cho la dung roi, trong long 19,i ch�ng suong qua ma con lam mau keu cuu." "Con nay ch�c ngu voi ca tram th�ng roi, bj trai treu m9t ti thi la lang, an V9, la th�ng kia quay roi day ma. Lqi d1,mg th�ng ay de cau like, kiem danh tieng th6i, th�ng kia moi la n9,n nhan dang thuang cua con ho ly tinh nay nhe." 1. Victim blaming la hanh vi quy trach nhi('m v� nan nhan, thay vl thu pham khi mot toi ac di�n ra, vi dv nhu hanh hung ho�c cuang buc. Luc nay, thu pham ho�c nhung nguoi xung quanh se d6 l6i cho nan nhan bang each cho rang ho da c6 hanh dong, loi n6i ho�c each an m�c gay kich dong bao ll!c.
1.34 � �hong pha; r6; nhung cong dung la cuu B9n c6 tin noi khong? Nhung lai le cay d9c nay hoan toan c6 th�t! Thang 2 nam 2020, c6 m9t VI) quay roi tlnh dvc nu sinh gay chu y 16n tren m9ng. M9t co hot girl tuoi teen rat xinh d�p da bi nam thanh nien no lien tvc khung bo b1ng each nh�n tin, goi dien, gui anh va phim gQ'i dvc, nh�n xet tvc fiu ve co the ... trong suot m9t nam. Den khi co gai khong chiu du9c nfra, dang tat ca moi viec len Facebook de keu cw thl thay vl bao ve co gai, m9t luong du lu�n trai chieu xuat hien. Ho cho r1ng co gai nay c6 tieng tren m9ng nen dang lqi d\mg viec bj quay roi de danh bong ban than, thu hut them nguai theo doi. Dong thai, nhung danh gia chu quan cung l9nh lung tuon ra: "Nhln cai each n6 b6c phot th1ng kia xem, con nay cung ch�ng phai d9ng vua, ghe g6m 1�m, dang l9i dvng dam dong ung h9 tren m9ng day ma", "Ch�c dUQ'C treu cung suang co, tao 10 gl may dua con gai suot ngay dang hlnh cau trai tren m9ng" ... Trong so d6, c6 nhCmg binh lu�n cua nfr gi&i the hien ro sv h1n hoc, suy doan VO can Cll' de' do lfii ngm)'C cho co be bi quay roi, nhu nhung lai cay nghiet toi da trich phia tren. Thang 3 nam 2020, tren Facebook xuat hien m9t clip quay canh ga dan ong no len git'Y tro nhln tr9m du&i vay cua nh6m nhay nfr t9i Ho Guam. Pho di b9 Ho Guam la noi cho phep bieu di�n cac tiet mvc nghe thu�t ducmg pho, nh6m nhaym?C vay tennis dai den gan goi, ro rang la cac co gai tre xinh d�p ay khong he c6 16i gl. The nhung khi clip du9c
Le Bao NgoG �) t 35 dang tai tren mi;lng de phan anh ve nc:111 quay r6i tinh dvc, nh6m nhay da nh�n dUQ'C hang lo<_1t binh lu�n cong kich tll' clan mi;lng, trong dc'l c6 rat nhieu li1i le kht) nghe hr nfr giai: "Ai bao ra ch6 cong c(mg nhay nh<.'lt, con gai thi phai y tu chu, dang dai." "Vay ng�n cun can nhu the n6 chua hiep cho la may. Minh ching bao gia m�c may the loi;li vay ng�n the nay." "Den ch6 dong nguai uon eo nhun nhay la mai trai roi con gi, muon dUQ'C chu y thi phai chiu thoi, may con du don." "May cai loi;1.i gai ra duang lam tro mua may cho thien hi;l ng�m nay thi keu oan gi nua, ngu thi chet." Ti;li sao dmg la phv nfr ma h9 li;1.i doi xu v6i nhau cay nghi�t nhu v�y? Nguyen nhan tam ly cua vi�c do 16i cho ni;ln nhan thuang du9c giai thich la do niem tin "the gi6i cong b�ng", cho r�ng mot nguai phai c6 16i gl d6 nen m6i g�p chuy�n bat hi;1.nh. Tuy nhien, neu phan tich ky hon, ta se nh�n thay muc do do 16i cua m6i V\J vi�c la khong giong nhau: c6 nhung m�u ni;ln nhan du9c thong cam hon, va cCmg c6 nhfrng m�u ni;ln nhan bi tan cong nhieu hon. V ai tam ly cua nguai ngoai cuoc, nhfrng nguai theo doi hau nhu chi danh gia nguai bi hi;li l�n nguai gay hi;1.i theo cam xuc va tu tuong cua ban than. Ngoai ly do tr9ng nam khinh nfr hay cac ly dove giao dvc,
136 @, �hong phai JOi nhung GOng dung la GlJU nh�n thuc, thi ban nang c�mh tranh gioi ciing thuc day ham muon phan xet cua h9. Nhfmg n�m nhan bi phai nu do 16i nhieu thuang la nhung co gai xinh d�p, hap d�n va noi b�t. Nhung n�m nhan du9c phai nu thong cam nhieu, it bi do 16i boi nhung nguai cung gioi thuang la nhung nguai c6 ngo?i hinh khiem ton, khong gay chu y. Boi vi cai thong tin "bi quay roi, treu gh�o, tan cong tinh dvc" c6 mang theo m9t thong di�p ngam dng "n?n nhan la nguai hap d�n, thu hut ke khac phai", nen dieu nay c6 the kich ho?t ban nang C?nh tranh gi{ri va S\f do ki an sau trong m9t so nguai. HQ can phai do 16i, che bai, h? thap n?n nhan de trut gi�n va can b�ng cam xuc, dong thai cung co cam giac ve dia vi xa h9i. Vi�c phan xet n?n nhan giup h9 c6 cam giac ban than minh cao quy han. De n6i ve ban nang C?nh tranh gioi, truoc tien can kh�ng dinh m9t dieu: Ca hai gioi deu c6 ban nang qnh tranh dong gioi. Theo Tam ly Sinh h9c va Tam ly hqc Tien h6a, mvc dich cuaC?nh tranh gioi la thu hut nguai khac gioi, ciing nhu tv cung co sue hap d�n cua ban than. Khi xuat hi�n nguoi cung gioi hap d�n han, ca nhan se phat sinh cam giac tv so sanh, th�m chi ghen ti, cam thay bi de d9a ... Tuy nhien, each the hi�n S\f C?nh tranh cua nam gioi va nu gioi rat khac nhau.
Tru6c nhiing nam 80, do sv anh hut'mg CLIZI Darwin, hau het cac nghien CU'U ve Ci;lnh tranh trong n()i b() gi(1i deu t�p trung vao cuoc dau tranh giLl'a narn gi6·i de gianh l9i the tiep c�n v6i phv nu. Tfr nhfrng narn 80 tra di, khoa hqc m6i bit dau nghien CU'U mot each nghiem tuc hi�n tm.mg Ci;lnh tranh gi6i cua nfr, nh�n ra r�ng quan die'm truyen thong "phv nfr thv dong va khong c6 kha nang c.;mh tranh" la sai lam. Hoa ra, phv nfr ciing dang l�ng le tham gia vao nhiing cuoc qmh tranh khoc li�t cua rieng h9. Vao thoi ky d6, David Michael Buss - nha nghien CU'U Tam ly h9c Tien h6a nguoi My - da chi ra r�ng c.;mh tranh gi6i c6 hai hinh thuc chinh: tv quang cao ban than va hi;!. b� doi thuc,;lnh tranh. Nam gi6i the hi�n va phat huy kha nang the chat, tai san cung dia vi xa hoi (nhfrng d�c diem nam tinh du9c nfr gi6i ua chuong). Phv nfr c6 XU hu6ng the' hi�n sic d�p, sv tre trung, dang yeu va hap d�n cua h9 (nhiing net nfr tinh dm;1c nam gi6i ua chuong). Dan ong co ging hi;!. b� doi thu b�ng each che bai suem,;lnh kinh te va the chat cua h9, trong khi phv nfr thuang chi trich tuoi tac, ngo<;li hinh va tinh each cua doi phuang. Doz v6'i nam gi6'i, sv khong hai long thuang du9c the' hi�n trvc tiep, dan ong cang tv tin thi cang th.1ng thin nhim thi1ng vao doi phuang ma tan cong. Thai xa xua, dan ong thuong su dvng vii Ive de phan cao thap. Ngay nay, cac anh chang thuang c,;lnh tranh nhau mot each pho truang nhung
138 @ �hong pha; s6; nhung cOng dung la cw cung an toan han: HQ c.;mh tranh ve tai san, dia vi xa h9i, ve ngoai d�p trai, thanh tich, kha nang chieu chu9ng phv nu ... Nhfrng hanh vi nay thvc sv rat d� thay. Mot nghien CU'U nam 2012 cua Truong Quan ly Carlson thu9c D,;1i h9c Minnesota, Hoa Ky, cho thay sv chenh l�ch ty 1� nam nu trong moi truong c6 tac d9ng dang ke' den hanh vi kinh te cua nam gioi. Neu m9t nguoi dan ong 6 moi truong ma so phv nu it han so nam gioi, anh ta se tr6 nen boc dong han, it quan tam den khoan tiet ki�m cua minh va s�n sang chi tieu b�ng the tin dvng. Bai bao nay cua Truong Quan ly Carlson c6 tva de "Ket qua kinh te cua nam gioi qua tuoi: Tc.1c d(mg CLla ty 10 gi6i tinh d6i ye_yj tiet ki�m, vay nQ' va tieu dung" da duQ'c dang tren Tqp chi Nhan ccich vii Tam ly Xii h<Ji vao thang 1 nam 2012. "Chung toi thay r�ng 6 cac loai d9ng v�t khac, khi con cai khan hiem, con dvc tr6 nen hung du han. Chung c,;1nh tranh khoc li�t han de' gianh b,;1n tinh", Ciao su Vladas Griskevicius, tac gia cua bai nghien Cll'U giai thich. "Con nguoic,;1nh tranh nhu the nao de' c6 duqc rn0t nguoi b,;1n doi? Trong tat ca cac nen van h6a, b,;1n c6 the' thay ri'ing dan ong quen voi vi�c kiem duQ'c m9t nguoi b,;1n doi thong quac;;mh tranh ve tien b,;1c, dia vi va tai san." De' xac minh y kien dng ty 1� gioi tinh se anh huang den vi�c dua ra quyet dinh kinh te, cac nha nghien CU'U nhu Griskevicius truoc tien yeu cau cac doi tuQ'Tig d9c m9t so tin tuc ve ty 1� nam nu 6 dia phuang, sau d6 hoi h9 se bo ra
bao nhieu tien m6i thang de tiet ki�m va vay bao nhieu tu the tin dt,mg. Khi nhung nguoi dan ting trong cu(lC thfr nghi�m nhin thay tin tuc r1ng co it plw nfr trong khu Vl,]'C ma ho dang song, so tien hc_) s3n sang ti[;t ki('m giam 42'¼,, trong khi so tien ho s�n sang vay tin d1,mg tang 84%. Kinh te hoc co dicn tin r�ng con ngm'1i khcmg gi6ng nhu d(mg v�t, ho dua ra quyet dinh ve cac ll,fa chon sau khi da danh thoi gian suy nghi Griskevicius n6i: "Thl,fc te, chung ta c6 nhieu diem tuang dong v6i dong v�t. Mot so hanh vi cua chung ta phan anh ban nang va tiem thuc. Khi dan ong thay xung quanh mlnh c6 nhieu nam han nu (tuc la nhieu doi thu qnh tranh han), ho vo thuc thay doi mong muon, hanh vi va toan bo qua trinh tam ly cua chinh mlnh." Dieu tht'.1 vi la ty I� nam nfr khong anh hu6ng den ll,fa chon hanh vi kinh te cua phl,1 nfr, nhung no anh huang den ky vong cua phv nu ve each dan ong tieu tien de tan tinh. "Phv nu cam thay r1ng dan ong nen lam vi�c cham chi han de theo duoi ho." Griskevicius nh�n xet. Cac nghien CU'U tru6c day da chi ra dng vi�c nhin thay nhung nguoi phv nu hap d�n trong quang cao khien dan ong tr6 nen hung hang, boc dong han ho�c quan tam han den vi�c tieu dung. Nghien CU'U cua Griskevicius cho thay ty 1� gi6it:inh, bat ke phv nu xuat hi�n mot minh hay dugc bao quanh b6i mot nh6m nam gi6i, deu c6 anh huang 16n den phan ung cua nam gi6i.
1 40@ �hong phai s6i nhung e,ung aung la e,uu Neu bu&c vao the'g i&i cua phl;l nu, chung ta se thay sv c.;inh tranh ngam giua ho vo cung khoc li�t va phuc t.;ip. Khac v6i nam gi6i, neu cam thay kh6 chiu, phv nu thuong om h�n trong long. Theo cac nghien CU'U cua Joyce Benenson - nha nghien CU'Ut.;ii D.;ii hoc Emmanuel, va Anne Campbell - Ciao SU Tam ly hoc t.;ii D.;ii hoc Durham, S\f c.;inh tranh cua nu gi6i c6 ba d�c diem: Thu nhat, do ca the phv nu cnua dvng ca che mang thai, nen theo Tam ly Sinh hoc, ho c6 ban nang bao v� ca the minh kh6i nhfrng ton h.;ii ve the chat, tranh bat ky ton thuang ca the' ho�c nguy hiem nao de doa tinh m.;ing de khong anh huang den vi0c f f lang thai va sinh con. Do d6, phv nu th.ming gay han v6i phv nfr khac b1ng loi n6i, am muu ham h.;ii ho�c loi keo be nh6m, chu khong trvc tiep doi dau b1ng b.;io Ive. Thu hai, nhung nguoi phv nu hap d�n, thu hut, c6 tieng tam va dia vi cao thi it quan tam den nhung nguoi phv nu khac, bai doi v6i ho, hau het phv nu xung quanh khong phai fa doi thu qmh tranh. Ngm;rc l�i, ho tr6 thanh doi thu qnh tranh tiem nang khien nhieu nguoi phv nu khac cam thay lo l�ng, the hi�n sv thu dich, soi m6i va ghen ti. Thu ba, trong nhfrng truong hqp C\fC doan, phv nu c6 the' de phong va tan cong cac doi thuc.;inh tranh tiem nang b1ng each lo.;ii tru, co l�p doi phuang kh6i xa h<)i. Neu c6 m<)t nguoi phv nu noi b�t va duqc dan ong chu y, nhfrng nguoi phv nu tham gia co l�p c6 the n6i xau, phat d<)ng phong trao tay chay, boi nho, bu<)c doi phuang phai rut lui.
Le Bao NgoG {ij� 1 4 1 Nghien CU'U sau han ve cac chi[-'n Juvec.;inh tranh de' thu hut nguai khac gi6i, Giao SU' Tracy Vaillancourt Clla D.;ii hqc Ottawa da chi ra r1ng phv nfr oS hai phuong phap la cai thi�n ban than vah;;i. thap nguai plw ntr khac. Cai thi�n ban than c6 the lam tang SU'C hap dan cua chinh m1nh, h� thap nguai phv nfr khac c6 the lam giam SU'C hap dan cua d6i thu. Ben c;;i.nh d6, ba phuang phap pho bien nhat ma phv nfr thuang dung deh;;i. thap doi thu la II chi trich, tung tin don boi nhq va loi keo dam dong". B1ng each chi trich ngo;;i.i hinh ho�c loi song cua cac doi thuc;;i.nh tranh khac, truyen ba nhfrng lai dam tieu tham d9c ve hq, dong thai loi keo dam dong ghet b6 de· lo;;i.i tru doi thu kh6i c9ng dong, phv nfr se d;;i.t duqc mvc dich la tieu di�t ml)c tieu (bat ke dieu d6 c6 the' gay dau kho va t6n thuang the nao doi v6in;;i.n nhan). Vi v�y, nhfrng "nfr than" duqc nam gi6i ai m9, yeu thich thuang bi cac co gai ngam xa lanh, hit hui, th�m chi la cam ghet. Khi m9t nguai phl,l. nfr xau mic 16i, nhfrng nguai phl,l. nfr khac d� dang b6 qua; nhung khi m9t "nfr than" mic 16i, nhfrng nguai phl,l. nfr khac se phan xet v6i tieu chuan cao den muc vo ly. Khi m9t nguai phl,l. nfr xau g�p chuy�n xui xeo, nhfrng nguai ph�l nfr khac se d� thong cam; nhung khi m9t hot girl g�p chuy0n t'6i t� thi rat nhieu nguai phl,l. nfr se vui ve ha he. Trang mqi truang hqp, cho du a moi truang hqc duang quy mo nh6, nai lam vi�c quy mo vua hay m9t nen van h6at 4 2 e�g1 �hong pha; s6; nhung e,Ong dung la e,vu d9"i chung quy mo km, thi nhung CUQC dau tranh giua phv nu la VO t�n. So vai nam giai, phv nu nh9"y cam hon vai cac CUQC tan cong tiem an, chuong bay muu tinh ke, duy tri dia vi xa h<)i cua minh bing each to chuc nh6m va C9"nh tranh ngam. Tuy nhien, Tam ly h9c Nu quyen 19"i cho ring S\f C9"nh tranh giua phv nu vai nhau khong phai du9c thuc day boi cac m�nh l�nh sinh h9c, ma la boi cac ca che xa h<)i. Theo Tam ly hQC Nu quyen, S\f C9"nh tranh gay gJt giua phv nu vai nhau chu yeu do h9 da sinh ra va 16n len trong xa h<)i nam quyen, noi tam h6a quan die'm cua nam giai va coi d6 la quan die'm cua rieng h9. Khi phv nu coi vi�c du9c dan ong danh gia cao la ngu'Cm sue m"mh, gia tri, thanh tich va ban sJc toi thu9ng cua minh, hQ buoc phai chien dau vai nhung phv nu khac va tro nen thu dich vai nhung doi tuQ'ng du9c dan ong chu y hon. Nhung nguoi phv nu dUQ'C dan ong san d6n bi h9 len an la lang nhang, l�ng la, thieu d9"o due. HQ coi nhung nguoi phv nu khac la doi thu c9"nh tranh, chu khong nh�n ra nguyen nhan la do h9 ton tho vi the cua dan ong, sau xa hon nua la do sv kie'm soat cua nam giai doi vai CUQC song cua phv nu. Ngoai thuc da'y S!f do' kf va hit,,11 khich, ban nang cqnh tranh giai dm ddn den nhfmg XU lrn6·11g k!J lq. C6 bao gio b9"n nghi ring minh se tro nen giong vai ke ma minh cam ghet khong? Nghe th�t kh6 tin, nhung ban nang c9"nh tranh giai khien b9"n dan thay doi de' ... giong h�t nhu doi thu cua minh!