chương của con. Song điều đó không hề làm giảm sút niềm hạnh phúc của ba me khi đọc thư con, nhất là đoạn con tranh thủ cơ hội thuận tiện bày tỏ quan điểm riêng của mình nhưng cũng hoàn toàn phù hợp với suy nghĩ của ba me và ý Chúa. Ba me tuyệt đối nhất trí với con về trật tự thế gian. Chúa trời đã định với sự khác biệt giữa giàu và nghèo, quý phái và hạ tiện và về sự cần thiết của tầng lớp ăn mày. Chúng ta lấy đâu ra cơ hội để bố thí và làm việc thiện theo tinh thần Cơ Đốc giáo nếu trên đời này không có nghèo đói và khốn khổ? Giờ hãy nói vào chuyện chính. Me không muốn giấu, và con hẳn cũng thừa biết rằng việc tự tiện thay đổi chương trình du lịch của con, khiến hành trình đến Argentina bị chậm trễ một cách đáng kể, lúc đầu làm ba me rất phật ý. Nhưng đọc tiếp thư con, ba me dần dần nguôi giận và phải thừa nhận rằng những lý do
368 con đưa ra rất xác đáng, con đã rất có lý khi nói rằng kết quả thu được chứng tỏ quyết định của con là đúng. Tất nhiên trước hết me nghĩ đến tấm bội tinh sư tử đỏ con được trao tặng nhờ ân sủng của nhà vua và nhờ cách xử sự đáng khen ngợi của con trong cuộc tiếp kiến, tiện đây ba me xin có lời chúc mừng con. Món quà ấy là một vật trang trí rất có giá trị, hiếm khi một người còn trẻ như con được nhận, và mặc dù là bội tinh hạng hai nhưng không có nghĩa nó chỉ có giá trị hạng hai. Đó là một niềm vinh dự thực thụ cho cả gia đình. Sự kiện đáng mừng ấy cũng được nhắc tới trong một lá thư của bà Irmingard von Hüon mà me nhận được gần như đồng thời với thư con, trong đó bà ta, dựa theo lời kể của ông chồng, chúc mừng me về những thành công xã giao của con. Bằng thông báo ấy bà ta mong đem lại niềm vui cho trái tim người mẹ, và trong thực tế đã bắn một mũi tên trúng đích. Mặc dù vậy me vẫn phải nói, mà không có ý làm con tự ái, rằng me đã vô cùng ngạc nhiên khi đọc những lời kể của bà ta cũng như của ông đại sứ. Dĩ nhiên từ trước tới nay con vẫn có tiếng là một chàng trai vui tính, song bấy nhiêu tài năng diễn xuất và khiếu hài hước, một mình giúp vui cho cả buổi tiếp tân, đem lại tiếng cười cho một vị hoàng tử âu sầu, cũng như trong chốc lát cất được gánh nặng lo âu đè lên trái tim một quốc vương, thì quả thực ba me không ngờ tới. Tuy nhiên lá thư của bà von Hüon có thể coi là bằng chứng cho lời kể của con, và cả ở đây cũng phải thừa nhận rằng mục đích biện minh cho phương tiện. Me tha thứ cho con, con trai yêu quý, về việc con kể hết những sự kiện xảy ra trong nhà chúng ta, những điều lẽ ra không nên để lộ với người ngoài. Lúc me viết những dòng này, Minime đang nằm gọn trong lòng me, chắc nó cũng đồng ý với ba me, nếu bộ óc tí xíu của nó hiểu được vấn đề. Con đã cường điệu và lộng ngôn quá đáng khi chế giễu Minime tội nghiệp, nhưng đồng thời con cũng để thân mẫu của con xuất hiện trong một bối cảnh khá là lố bịch, một quý bà áo xống vấy bẩn nằm sõng soài gần như bất tỉnh trong ghế xô pha và phải đợi lão Radicule lập cập mang xẻng nhỏ với gạt tàn đến giúp. Me nhớ làm gì có cái gạt tàn nào đâu, rõ ràng đó là sản phẩm hoàn toàn hư cấu của trí tưởng tượng lúc con hăng hái mua vui cho mọi người, rất
369 may là thành quả thu được đủ lớn để ta có thể bỏ qua vài sự hạ thấp nho nhỏ cá nhân me. Bà von Hüon chắc hẳn cũng chỉ muốn nịnh trái tim người mẹ khi quả quyết rằng tất cả mọi người có mặt trong bữa tiệc đều khen ngợi hình thức của con, thậm chí còn gọi con là biểu tượng của sắc đẹp nam thanh, điều đó khiến ba me lại một lần nữa ngạc nhiên không ít. Công bằng mà nói thì con là một chàng trai đáng yêu, và con đã hạ thấp ngoại hình của mình một cách quá đáng khi tự châm biếm cặp má như hai trái táo và đôi mắt ti hí của con. Nói thế là quá bất công với bản thân. Nhưng cũng không thể bảo rằng con đẹp trai ngời ngời, ba me biết chứ, và khen nịnh kiểu này làm me thấy hơi kỳ, mặc dù là phụ nữ không phải me không biết mong muốn chiếm cảm tình của người khác cũng có tác động làm tăng vẻ đẹp bề ngoài, tóm lại, nỗ lực của bản thân có khả năng hỗ trợ thiên nhiên. Nhưng me đâu muốn tranh luận về ngoại hình con, người ta bảo rằng con đẹp trai hay dễ coi thì có làm sao! Quan trọng hơn là việc cứu vớt linh hồn con, địa vị xã hội của con, vì những điều này, trái tim những người làm cha, làm mẹ chúng ta đã có lúc phải run rẩy lo âu. Và ba me đã cất được cả một gánh nặng trong lòng, vì lá thư của con cũng như bức điện trước đó là bằng chứng rõ ràng chứng tỏ, chuyến đi này đúng là một phương thuốc hiệu nghiệm để giải thoát con khỏi những ràng buộc và nguyện vọng không xứng đáng, làm con sáng mắt để nhận ra sự phi lý và tai hại của những ý tưởng này, giúp con đẩy chúng cùng cả con người gây ảnh hưởng đáng sợ đến con vào quên lãng! Theo lời kể của con thì hoàn cảnh bên ngoài cũng có tác dụng hỗ trợ rất nhiều. Me không chối cãi là cuộc gặp gỡ giữa con và ông giáo sư giám đốc viện bảo tàng có cái tên kỳ cục kia là một sự tình cờ may mắn và việc giao thiệp với gia đình ông ta mang lại nhiều ích lợi tinh thần cho con. Giải trí là tốt; càng tốt hơn nếu giải trí kết hợp với việc nâng cao hiểu biết và bổ sung những kiến thức khoa học cao siêu như con tiết lộ trong thư, ví dụ hình ảnh so sánh với loài huệ biển (me không biết loài hoa này) hay ám chỉ về lịch sử tự nhiên của chó và ngựa
370 đều tỏ rõ điều này. Những chi tiết ấy tung ra đúng lúc sẽ điểm trang một cách hiệu quả cho con trong những cuộc trò chuyện xã giao, một thanh niên biết phô bày kiến thức một cách khiêm tốn và tao nhã sẽ nổi bật hẳn lên so với những kẻ vốn từ vẻn vẹn gói gọn trong các sự kiện thể thao. Nói thế không có nghĩa là ba me không mừng khi được biết con vì lý do sức khỏe lại chơi Lawn-tennis*, môn thể thao lâu nay đã bị con bỏ bê. Tennis chơi trên sân cỏ. Còn một điều này nữa, nếu quan hệ của con với những người phụ nữ gia đình ấy, bà mẹ và cô con gái mà trong thư con nhắc đến bằng những lời lẽ có