phần mấy con ngựa của các đấu sĩ, đã từ lâu người ta trang bị cho chúng những tấm giáp cứng che thân khó đâm thủng, và con bò trên đấu trường chết một cái chết oai
393 hùng hơn trong lò mổ rất nhiều. Hơn nữa tôi có thể ra về bất kỳ lúc nào tôi muốn, hoặc đặt trọng tâm chú ý của mình vào công chúng đi xem hội, đám rước, quang cảnh đấu trường, bầu không khí đậm màu sắc dân gian và không kém phần hấp dẫn ở đó. Cuối cùng tôi hiểu rằng mình sẽ làm ông ta phật ý nếu từ chối cơ hội này cũng như sự quan tâm của ông ta, nên đành nhận lời và cảm ơn nhã ý của chủ nhân. Chúng tôi thỏa thuận là tôi sẽ mang cỗ xe ngựa của mình tới đón ông ta và gia đình vào một giờ nhất định ở trạm cáp treo dưới chân núi, để cùng nhau từ đó đi đến đấu trường. Xe không thể đi nhanh như mọi khi được đâu, Kuckuck cảnh cáo tôi trước, vì phố xá sẽ đông nghẹt người. Ngày hôm sau ra khỏi khách sạn tôi phải công nhận lời ông ta là đúng, mặc dù đã lo xa lên đường từ lúc hai giờ mười lăm. Quả tình tôi chưa bao giờ thấy thành phố sôi động như thế này, mặc dù tôi đã trải qua nhiều ngày chủ nhật ở đây. Chỉ tại cuộc đấu bò, rõ ràng là như thế, mà tất cả mọi người nườm nượp đổ ra đường. Đại lộ Avenida với những làn đường thênh thang hôm nay chật cứng người, xe, cả xe ngựa, xe lừa kéo, người cưỡi la và người đi bộ; trong đám đông ấy tôi gần như phải nhích từng bước mới đến được Rua Augusta. Từ tất cả các ngóc ngách và ngõ hẻm, từ khu phố cổ, từ vùng ngoại ô, từ các làng mạc xung quanh dân chúng kéo về thành phố, cả thị dân và nông dân, ai nấy đều trang điểm như ngày hội và mặc những bộ lễ phục dân gian chắc hẳn chỉ được lấy ra cho dịp này, đầy vẻ tự hào, gương mặt hớn hở tươi vui, song tôi vẫn cảm thấy bầu không khí nhuốm chút gì kính cẩn trang nghiêm, vì đám đông di chuyển một cách trật tự, không ồn ào náo nhiệt, không chen lấn cãi cọ, đồng lòng đổ về hướng Campo Pequeno và hí trường. Từ đâu ra cái tâm trạng hồi hộp lạ kỳ này, một sự hòa trộn giữa kính cẩn và cảm động, một niềm phấn chấn pha lẫn u buồn đè nặng lên trái tim ta khi chứng kiến cảnh một dân tộc đồng tâm nhất trí, như một khối thống nhất, đổ xuống đường vì một sự kiện lớn lao? Có cái gì âm u, nguyên thủy trong đó, khiến lòng ta bỗng cảm thấy không chỉ thành kính mà còn lo sợ. Trời đẹp như đang độ giữa hè, ánh mặt trời chói sáng trên những cây gậy dài bọc đồng những người đàn ông đi bộ cầm phía trước. Họ thảy đều khoác chéo trên vai những dải băng màu và đội
394 mũ rộng vành. Đám phụ nữ mặc váy áo vải bông màu sắc rực rỡ, ngang ngực, trên cánh tay và dưới gấu váy đột rua lỗ dát vàng bạc lấp lánh. Một số người mái tóc cuốn cao cài lược kiểu Tây Ban Nha, không ít người còn trùm quanh đầu và vai một tấm mạng mỏng màu đen hay trắng, gọi là Mantilha. Cái ấy không có gì là lạ ở những phụ nữ nông dân đi bộ dưới đường, song tôi thực sự bị bất ngờ, gần như kinh ngạc khi tới trạm cáp treo và gặp Dona Maria Pia cũng trong bộ tịch ấy - dĩ nhiên bà không mặc váy áo vải bông dát vàng bạc sáng chói mà là trang phục buổi chiều thanh lịch, nhưng cũng trùm một tấm Mantilha đen trên mái tóc búi cao cài lược. Bà không cảm thấy cần thiết phải nở một nụ cười thanh minh cho cách phục trang khác thường của mình, và tôi cũng thấy điều đó hoàn toàn thừa thãi. Lòng đầy ngưỡng mộ, tôi cúi mình thật thấp hôn tay bà. Tấm mạng đen rất hợp với bà. Ánh mặt trời rọi qua chất liệu mỏng manh in những bóng đen tinh xảo lên gò má, lên gương mặt to bản với nước da người miền Nam trắng ngà đầy vẻ nghiêm nghị của bà. Zouzou không trùm Mantilha. Trong mắt tôi đuôi tóc mai đen nhánh dễ thương của cô đã thể hiện đầy đủ nét dân gian. Nhưng trang phục của cô thậm chí còn tối màu hơn của bà mẹ, gần như đồ đi lễ nhà thờ; và cả cánh nam giới, ông giáo sư cũng như Dom Miguel, ông này đi bộ đến chỗ hẹn và nhập bọn lúc chúng tôi đang chào hỏi nhau, cũng đều ăn mặc rất nghiêm chỉnh, com lê vạt xéo và mũ ống cứng, trong khi tôi chọn mặc một bộ com lê xanh lam sọc màu sáng. Trong bộ đồ ấy tôi hơi lạc lõng, chỉ hy vọng người ta châm chước cho sự thiếu hiểu biết của khách lạ. Tôi bảo xà ích đi lối Avenida-Park và Campo Grande, vì ở đó đỡ đông hơn. Ông giáo sư và bà vợ ngồi băng ghế sau, Zouzou và tôi ngồi ngược hướng với họ, còn Dom Miguel lên ngồi cạnh người xà ích. Nếu không kể vài mẩu đối thoại rời rạc thì cả chuyến đi chìm trong yên lặng, chủ yếu bởi tư thế kiêu hãnh như hóa đá của Senhora Maria Pia khiến chuyện trò cởi mở có vẻ không được hoan nghênh. Ông chồng cũng đôi lần thử gợi chuyện với tôi, song tôi chỉ trả lời vắn tắt sau khi bất giác đưa mắt nhìn như xin phép về phía người đàn bà trang trọng trùm tấm
395 mạng Iberia che mặt. Chuỗi hạt đeo tai bằng hổ phách đen của bà đung đưa nhè nhẹ theo nhịp xóc của chiếc xe. Trước cổng đấu trường ùn lại một đám lớn xe cộ. Chúng tôi nhích dần từng chút giữa những chiếc xe khác, và phải kiên nhẫn đợi những người đến trước xuống xe. Rồi cũng đến lúc đấu trưởng hình tròn rộng thênh thang mở ra trước mắt chúng tôi, với những thanh chắn, bao lơn và hàng ngàn chỗ ngồi trên những bậc thang cao dần, trong đó không còn bao nhiêu chỗ trống. Nhân viên giữ trật tự tay đeo băng chỉ cho chúng tôi chỗ ngồi của mình bên phía bóng mát, ở tầm cao lưng chừng phía trên vòng đấu màu vàng rải một hỗn hợp vỏ cây nghiền nhỏ trộn với cát. Hí trường khổng lồ nhanh chóng đầy kín tới tận chỗ ngồi cuối cùng. Kuckuck đã không hề phóng đại khi ca ngợi sự hoành tráng của nơi này. Đó là bức tranh toàn cảnh xã hội vĩ đại màu sắc rực rỡ thể hiện cả một dân tộc, trong đó giới quý tộc ngượng ngùng tìm cách hòa đồng với đám đông dân chúng sặc sỡ dưới ánh mặt trời gay gắt phía bên kia. Không ít quý bà, kể cả những phụ nữ ngoại quốc như bà von Hüon và công tước phu nhân Maurocordato, cũng dùng lược gài tóc lên cao và đeo mạng Mantilha, một vài người thậm chí còn bắt chước trang phục nông dân thêu vàng bạc lên gấu váy, và những bộ com lê trang trọng của các ông được coi như biểu hiện tôn trọng dành cho dân chúng - chí ít là tôn trọng tính nghi lễ dân gian của sự kiện này. Trong cái vòng tròn vĩ đại bao quanh chúng tôi tràn ngập không khí phấn khởi đầy mong đợi, song vẫn có một sự kiềm chế nhất định - cả ở bên phía khán đài phơi nắng và đặc biệt ở nơi đó - khác hẳn sự xô bồ phàm tục ngự trị trên các sân đấu thể thao chốn quê nhà. Kích động, hồi hộp - bản thân tôi cũng mang tâm trạng ấy; nhưng trên hàng ngàn gương mặt hướng xuống mảnh đấu trường còn trống trơn kia, nơi nền cát vàng chẳng mấy chốc sẽ nhuộm đỏ máu, tôi còn đọc thấy vẻ kính cẩn như trong một nghi lễ thiêng liêng. Dàn nhạc đang cử một giai điệu trữ tình mang nét Moor-Tây Ban Nha bỗng nhiên ngừng bặt và chuyển sang bản quốc ca Bồ Đào Nha, khi vị hoàng thân, một người đàn ông gầy gò với ngôi sao đính trên áo choàng và một bông hoa cúc gài khuyết áo, cùng phu nhân - bà này cũng
396 trùm mạng Mantilha - vào ngồi trong lô của mình. Mọi người đứng dậy vỗ tay. Cử chỉ này còn được lặp lại lần nữa, để tôn vinh một nhân vật khác. Các chủ nhân của buổi lễ xuất hiện lúc ba giờ kém một phút. Trong tiếng chuông điểm giờ và tiếng nhạc rền vang đoàn diễu hành các đấu sĩ tiến vào qua cánh cổng lớn chính giữa, đi đầu là ba người đeo kiếm, ngù vai rộng rủ xuống tấm áo khoác ngắn thêu kim tuyến bó sát người, quần chẽn vải màu cũng viền kim tuyến dài đến lưng bắp chân đi tất trắng, chân mang giày da có khóa. Theo sau là các Bandarilheiros* tay cầm giáo nhọn thắt những dải băng màu sắc sặc sỡ, và các Capeadores* trong trang phục tương tự, cravat khổ hẹp màu đen quàng ngoài áo sơ mi, tấm khăn đỏ vắt trên cánh tay. Rồi đến một đoàn Picadores* cầm thương, đội mũ buộc quai dưới cằm, cưỡi trên lưng những con ngựa trước ngực và hai bên sườn choàng những tấm khăn trần quả trám dày như tấm nệm*, và một cỗ xe ngựa do la kéo trang điểm lộng lẫy bằng hoa tươi và băng màu đi đoạn hậu. Đoàn diễu hành chậm rãi đi xuyên qua vòng đấu màu vàng tối thẳng trước lô vị hoàng thân, và tản ra sau khi từng người trong đoàn cung kính cúi chào một cách vô cùng trang trọng. Tôi thấy một vài Toireadores* làm dấu thánh giá trong khi bước về khu vực an toàn. Các đấu sĩ sử dụng giáo nhọn có móc, cán quấn băng màu (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Bandarilheiro). Các đấu sĩ cầm tấm vải đỏ nhử con bò tót (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Capeador). Các kỵ sĩ cầm thương mũi tù, ngồi trên lưng ngựa dồn con bò trong trận đấu (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Picador). Chi tiết này tác giả miêu tả theo một bài báo năm 1950 (xem chú thích ở phần trên), đúng ra vào năm 1895, thời điểm xảy ra câu chuyện., ngựa của các tay thương trong đấu trường chưa được choàng đệm che chở, vì biện pháp bảo vệ này mới được áp dụng từ năm 1929. Tên gọi chung các đấu sĩ (tiếng địa phương miền Bắc Bồ Đào Nha, đúng ra phải là Toureiro).
397 Thình lình âm nhạc lại ngừng bặt giữa chừng một bản nhạc. Một hồi kèn đơn độc lảnh lót gióng lên. Xung quanh lặng ngắt như tờ. Một cánh cổng nhỏ cho tới lúc bấy giờ tôi không để ý bỗng mở toang, từ đó xông ra - tôi dùng thì hiện tại, vì sự kiện ấy vẫn còn như đang diễn ra trước mắt tôi - một cái gì đó hoang sơ dữ dội và nguyên thủy, con bò tót, đen nhánh, nặng nề, đồ sộ, một khối sức mạnh sinh sản và giết chóc lồ lộ và áp đảo, thời xa xưa hẳn được các dân tộc cổ coi là một vị thần đội lốt thú, một con thú thần, với đôi mắt ti hí long sòng sọc đảo quanh đầy đe dọa và cặp sừng, cong vút như sừng rượu*, cắm trên vầng trán rộng gồ ra, mang trên hai mũi nhọn chĩa về phía trước của nó cái chết hiển nhiên. Nó hùng hục chạy vào vòng đấu, đứng sững lại, hai chân trước vững chãi cắm xuống đất, giương mắt tức giận trừng trừng nhìn tấm khăn đỏ thắm một Capeador cúi mình trải xuống mặt cát cách nó một quãng, xông tới, chọc sừng găm miếng vải xuống đất, và, chỉ trong một nháy mắt, lúc nó nghiêng đầu muốn hất sừng lên, người đấu sĩ bé nhỏ rút nhanh tấm khăn lại nhảy thoắt ra đằng sau, con vật đồ sộ nặng nề quay người lại, và hai Bandarilheiros đã nhanh như cắt phóng hai cây giáo thắt băng màu sặc sỡ đâm vào đôi vai u lên của nó. Những mũi giáo chắc hẳn có ngạnh móc vào thịt con thú và cắm chặt luôn ở đó, cán giáo chĩa ra hai bên mình nó rung bần bật trong những lần đọ sức tiếp theo. Chính giữa gáy nó bị một đấu sĩ thứ ba đâm cho một mũi mác đuôi gắn lông chim, từ đó trở đi nó mang vật trang sức này, như đôi cánh bồ câu xòe ra sau gáy, trong cuộc đấu tàn khốc chống lại cái chết. Cái sừng dùng thay ly uống rượu của thần Dionysus. Tôi ngồi giữa giáo sư Kuckuck và Dona Maria Pia. Ông giáo sư hạ giọng thì thầm cung cấp cho tôi một vài bình luận về diễn biến trận đấu. Tên gọi các loại đấu sĩ kể trên tôi học được qua lời giải thích của ông ta. Theo lời ông thì cho tới ngày hôm nay con bò tót được sống cuộc đời tự do như một vị chúa tể ngoài đồng cỏ, được chăm sóc chu đáo và được đối xử rất mực trân trọng. Láng giềng phía bên phải tôi, người phụ nữ uy nghiêm, ngồi lặng thinh không nói cầu nào. Đôi mắt bà chỉ rời khỏi vị ngưu thần sinh sát dưới kia và những gì xảy ra với nó để nhìn sang ông chồng, lắc đầu trách móc mỗi khi ông ta mở miệng nói. Gương mặt nghiêm nghị với nước da miền Nam ngà ngà trắng của bà hoàn toàn bất động dưới
398 tấm mạng Mantilha, nhưng bộ ngực thì nâng lên hạ xuống một cách dồn dập, và tôi ngắm nhìn, dĩ nhiên không để bà biết, gương mặt đầy tự chủ bất động cùng bộ ngực thiếu tự chủ phập phồng lên xuống liên