phần của một lục địa. Nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia người Mỹ Man Ray nhìn ngực một người phụ nữ giống như cây trung hồ cầm. Albert Einstein tự hỏi thế giới trông như thế nào khi người ta lướt trong vũ trụ trên một tia sáng. Trong quá trình tìm hiểu khái niệm về vô cực, nhà toán học David Hilbert hình dung một khách sạn với số phòng vô tận đã kín chỗ. Rồi ông tưởng tượng có một vị khách tới hỏi thuê phòng. “Có chứ,” người quản lý khách sạn đáp và ông chuyển người ở phòng một sang phòng hai, phòng hai sang
phòng ba, phòng ba sang phòng bốn và cứ thế đến vô cùng, thế là có phòng đầu tiên trống cho vị khách mới. Huân tước Kelvin bất chợt có ý tưởng về máy đo điện quang học khi ông để ý thấy tia sáng phản chiếu trên mắt kính. Nhà phân tâm học người Áo Sigmund Freud hình thành ý tưởng về sự thăng hoa của bản năng khi nhìn thấy một hoạt cảnh hai phần. Ở bức tranh đầu tiên, một cô bé đang dùng que chăn bầy ngỗng; ở phần hai cô bé lớn thành một bà giáo cầm ô đang dẫn dắt các thiếu nữ. Nhà vật lý học Niels Bohr tưởng tượng rằng nguyên tử có cấu trúc như thái dương hệ của chúng ta. Chỉ trong chớp nhoáng, Ngài Isaac Newton nhìn ra rằng mặt trăng vận hành hệt như quả táo, nghĩa là nó cũng “rơi” giống như quả táo. Và rất nhiều nhân vật sáng tạo mà tôi đã có dịp hợp tác cũng tư duy bằng hình ảnh thay vì bằng từ ngữ. Nếu công ty của họ thu hút nhiều khách hàng hơn nhưng doanh thu vẫn thấp thì hình ảnh cái xô nước thủng hiện lên trong đầu họ. Nếu họ làm một quảng cáo về khóa của hãng Master chẳng hạn, thì họ không nhìn cái khóa chỉ là cái khóa, họ nhìn cái khóa như một người bảo vệ, như chú chó canh cửa hay một chính sách bảo hiểm cho căn nhà, cho chiếc xe hơi hoặc cho đồ trang sức, như một vệ sĩ cho bọn trẻ nhà bạn, hay là một thứ gì đó siêu bền như ngọn núi Gibraltar. Khi Bill Bartley được giao nhiệm vụ quảng bá, tán dương vị thế dẫn đầu của một công ty, ông nhìn thấy hình ảnh nổi tiếng thủ tướng Anh Winston Churchill ra hiệu hình chữ V, vị tướng nổi tiếng Robert E. Lee trên chiến trường và huấn luyện viên bầu dục Vince Lombardi được cầu thủ của mình kiệu ra ngoài sân bóng. Những người này không tư duy bằng từ ngữ; họ tư duy bằng hình ảnh, bằng các mối quan hệ, các ẩn dụ, các ý tưởng. “Một khi bạn đã hình dung ra ý tưởng,” một người trong số họ nói với tôi, “câu chữ đến thật dễ dàng.” Và anh ta nói đúng. Một khi bạn hình dung cái khóa như người bảo vệ hay con chó, thật dễ để viết một tiêu đề kiểu: “Khóa Master ‒ Người bảo vệ không bao giờ ngủ.” Hoặc là “Giờ bạn đã có một người bảo vệ không bao giờ biết đến nghỉ phép.” Hay là “Khóa Master, những chú chó canh cửa không cần chăm nuôi.” Hoặc “Chúng tôi đặt tên cho khóa Master nhà mình là ‘Fido’.” Hoặc “Chó nhà chúng tôi tên là ‘Masterlock’.” Khi bạn nhìn doanh thu của mình xuống dốc như một thứ đồ chơi hỏng, hay người sắp chết đuối, một thực đơn quá cũ thì bạn nên bắt đầu sửa món đồ chơi đó hay quăng chiếc phao cứu sinh ra hoặc thay đổi thực đơn càng sớm càng tốt. Khi bạn hình dung bài toán tìm kiếm chỗ bày sản phẩm trên các gian hàng của mình giống như những
chú hề chen chúc trên chiếc xe gánh xiếc, như cái bồn tắm đầy nước, như chiếc vali đầy quần áo thì bạn đã rất gần với giải pháp cho bài toán tìm chỗ bày sản phẩm khi trên kệ dường như chẳng còn chỗ trống nào. Khi bạn thấy dây chuyền sản xuất hay kênh phân phối của mình nghẽn lại như nút cổ chai, cái đập chắn nước hay như chiếc xe chậm rì trên xa lộ thì bạn nên nới rộng cổ chai, vượt qua đập hay gỡ bỏ vật chắn càng sớm càng tốt. Vậy lần tới khi bạn đối diện với khó khăn, hãy cố hình dung vấn đề thay vì lẩm nhẩm trong miệng. Vấn đề này trông thế nào? Nó tương tự cái gì? Nó gắn với hình ảnh nào? Tư duy định hướng Chúng ta được dạy dỗ tư duy tuyến tính để có thể suy luận logic từ vấn đề này sang vấn đề khác cho tới khi đi đến một kết luận hợp lý. Nhờ sự dạy dỗ đó mà ta biết cách đặt một hòn gạch trên một hòn gạch khác. Đó là cách tư duy mang tính chất phân tích, liên tục, có mục đích. Nếu gặp điểm nào bất hợp lý, ta dừng lại và chuyển hướng suy luận qua những điểm khác cho đến khi đi tới một kết luận hợp lý. Nhưng còn có một cách tư duy khác được Edward de Bono phổ biến là tư duy định hướng. Trong tư duy định hướng, bạn ở thế chủ động. Bạn không buộc phải đi theo chuỗi suy luận, bạn có thể đi theo một hướng khác ngay cả khi có vẻ như không dẫn đến đâu cả. Cũng may là ta chẳng thể nào biết một vấn đề được giải quyết nhờ tư duy định hướng hay tư duy tuyến tính. Bởi lẽ mọi đáp án hay thường chặt chẽ và có mạch suy luận hợp lý. Nhưng ngay cả khi mọi đáp án đều rõ ràng sau khi thấu đáo vấn đề thì cũng rất khó có thể hình dung là có những đáp án lại được tìm ra một cách hợp lý. Dưới đây là một ví dụ: Một công ty nhỏ đang đối mặt với vấn đề nhân viên đi làm muộn. Hàng tuần, hai mươi nhân viên của họ cứ đi làm muộn dần. Người chủ nói chuyện với từng nhân viên một (giải pháp mang tính chất tuyến tính). Tình hình có cải thiện đôi chút nhưng không đáng kể. Do vậy ông tập hợp toàn bộ nhân viên và nói rõ mối quan ngại của mình (lại một giải pháp tuyến tính). Có thêm chút tiến bộ. Nhưng chỉ một tháng sau, tình hình lại tệ như vậy nếu không muốn nói là xấu hơn. Rồi ông ta đã làm một việc giúp xử lý triệt để vấn đề và ngăn ngừa cả việc tái diễn. Ông ta chụp ảnh Polaroid văn phòng cứ 15 phút một lần từ lúc mở cửa vào 9 giờ sáng. Đến trưa, ông dán những tấm ảnh lên bảng thông báo và đánh dấu mốc giờ ở mỗi tấm ảnh.
Bức ảnh lúc 9 giờ sáng không có ai ở văn phòng. Bức ảnh lúc 9h15 có mỗi một người trong văn phòng. Bức ảnh lúc 9h30 có tám người trong văn phòng. Bức ảnh lúc 10 giờ cho thấy năm người vẫn chưa đến. Ngày hôm sau, những bức ảnh ghi nhận có đôi chút tiến bộ; ngày hôm sau nữa thì có sự cải thiện rõ rệt. Và đến cuối tuần thì ai cũng có mặt lúc 9h. Sau đó một tuần, ông thôi không chụp ảnh nữa và chuyện đi làm muộn cũng không còn tái diễn nữa. Liệu ông ta có thể tìm được giải pháp qua tư duy logic tuyến tính? Cũng có thể. Nhưng ông ta có làm vậy không? Tôi không nghĩ vậy. Để tôi cho bạn thêm một ví dụ nữa: Chuyện là thế này, ngay sau Chiến tranh Triều Tiên, một công ty viễn thông lớn ở miền Trung Tây (Mỹ) phát triển một chương trình đào tạo giám sát tổng đài điện thoại. Những người tốt nghiệp chương trình đào tạo đều rất xuất sắc. Chương trình này cũng nhận được nhiều giải thưởng, được đăng tải trên nhiều tạp chí, được các tổ chức khác nghiên cứu học tập. Sau đó nảy sinh một vấn đề: Những cá nhân tốt nghiệp xuất sắc đến mức