phần cụ thể trong kinh Thánh. Chẳng hạn, khi đọc trong “Sách về Joshua” chúng ta thấy Chúa đã lệnh cho dân Do Thái giết sạch người Canaan kể cả trẻ nhỏ; và trong sách Thánh Vịnh, nhà thơ thường khuyến cáo Chúa gây nên sự tiêu diệt tàn bạo tất cả những ai là kẻ thù của nhà thơ. Dù những người viết ra những lời lẽ như thế có thể đã tin là do ơn linh ứng của Chúa, nhưng chúng ta không thể tin như thế được, Chúa Trời có lẽ là người “chậm giận dữ và nhanh tha thứ”, nhưng Ngài cũng rất đáng sợ và đôi khi cũng chuyên quyền như bất cứ quốc vương Mesopotamian nào (như trong quan hệ của Ngài đối với Saul). Nếu Chúa là Thần, là Đấng Tạo Hóa sinh ra vạn vật thì chắc là Ngài hoàn toàn nằm ngoài tầm hiểu biết của chúng ta. Hơn thế nữa, tôi muốn trao cho Chúa lợi ích của sự hồ nghi trong những trường hợp hồ nghi cụ thế - thậm chí trong một tình tiết kỳ cục như trong phân đoạn Suýt Hy Sinh của Yitzhak. Ngài phải khởi động một cách vất vả tôn giáo mới mẻ và không phải lúc nào ngài cũng có tài liệu tốt nhất phù hợp với tôn giáo này.
184 Nhưng vẫn đúng rằng không có cách để quy cho sự tàn sát hàng loạt và sự tàn sát mang tính thù oán là do một giá trị của Thiên Chúa đáng tin cậy. Thiết nghĩ, ngay cả những người có niềm tin mãnh liệt nhất trong số chúng ta phải thừa nhận những hoạt động này là công việc cua con người đã sai lầm khi tự nghĩ Thiên Chúa luôn bên cạnh họ. Câu chuyện mà kinh Cựu ước phải kể là một câu chuyện về ý thức tiến hóa, một ý thức đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và giông như mọi thực thể sống, đôi khi ý thức đó phát triển một cách chậm chạp và vào những lúc khác thì phát triển như vũ bão. Tuy nhiên, chúng ta tin rằng kinh nghiệm mà câu chuyện này dựa vào là đầy cảm hứng - sự phát triển về ý thức của người Do Thái diễn ra một cách liên tục qua rất nhiều thế kỷ, được hơi thở của Chúa giữ ấm và tiếp thêm sức sống. Câu chuyện về lai lịch cua người Do Thái qua nhiều thiên niên kỷ chống lại sự xung đột gay gắt là một phép màu của tàn dư văn hóa độc đáo. Ngày nay những người Sumer, ngươi Babylon, người Assyria ở đâu? Mà dù chúng ta nhận ra rằng Ai Cập và Hy Lạp vẫn thuộc về thế giới của chúng ta, nhưng những nền văn hóa và nguồn gốc tộc người của hai quốc gia này hầu như không có tính liên tục với những người trùng tên cổ xưa của họ. Nhưng dù tàn tích kỳ diệu của người Do Thái như thế nào đi chăng nữa thì thứ phép màu vĩ đại hơn chắc chắn chính là người Do Thái đã phát triển toàn bộ phương pháp mới về thực tại kinh nghiêm, một con đường duy nhất cho mọi thế giới quan cổ đại và tất cả các tôn giáo cổ xưa. Nếu chúng ta cất công tìm kiếm bàn tay của Chúa trong những công việc của con người thì chúng ta phải tìm nó ở đây. Không có gì là rõ ràng về kinh Thánh. Bởi vì hồ sơ của một “gia đình’7 qua một tiến trình hai thiên niên kỷ - những thiên niên kỷ giờ đây cách chúng ta khoảng hai đến bốn thiên niên kỷ - nên kinh Thánh chứa đựng tất cả những hỗn độn và điều trái ngược trong cuộc sống con người. Cho nên có thể phân tích dữ liệu lộn xộn trong các trang sách theo nhiều cách khác nhau. Đứng về phía những nhà phê bình theo quan điểm nam nữ bình đẳng nào đó, có thể nói rằng những gì chúng ta có được ở đây là một loạt các chuyện ngắn của những đức ông chồng cổ
185 hủ, những truyền thuyết được chế độ gia trưởng thời nguyên thủy sáng tác nhằm mục đích tôn vinh chính mình. Nhưng nếu vậy, chúng ta phải bỏ qua tài liệu của những người theo thuyết nhân cách sau này, như cuốn “Sách Nhân Đạo” và từ chối xem xét rằng kinh Thánh là một loại hồ sơ tài liệu về sự phát triển cảm giác, một sự phát triển bắt đầu trong thê giới quan nguyên thủy của người Sumer. Chúng ta cũng có thể nói rằng kinh Thánh tượng trưng cho một cuộc cách mạng, trong đó Nữ thần Đất đầu tiên đã bị loại trừ bởi những nam chiến binh hiếu chiến mới toanh và những sự sắp đặt kế hoạch siêu phàm cho chính bản thân họ, nhưng bản thân giả thuyết này chỉ là trên lý thuyết, một loại người theo thuyết nam nữ bình quyền mong ước hoàn thành mà không có sự chứng thực trong tư liệu khảo cổ học. Chứng cứ tốt nhất của chúng ta chắc chắn cho thấy rằng vị thần bản xứ vĩ đại luôn luôn “ở trên thiên đàng” - tức là hoàn toàn khác so với sự tưởng tượng của con người về Ngài - và vì Ngài đại diện cho cuộc sống trên trần gian trên cương vị là người đi gieo hạt giông nên Ngài được hình dung là đàn ông. Chúng ta có thể có bằng chứng - như Joseph Campbell đã làm - đế nói rằng tất cả các tôn giáo đều mang tính chu kỳ, thần thoại và phi lịch sử - và chỉ người Do Thái nghĩ họ là ai, rồi làm ra vẻ tôn giáo của họ được dựa trên lịch sử và vì thế là độc nhất vô nhị chăng? Nhưng loại tranh luận này là những gì các nhà logic học thường gọi là “vấn đề đưa ra đã đúng rồi”, một sự ngụy biện có tính logic thừa nhận cái đã có chính là những cái phải được chứng minh. Chúng ta có thể nhận thấy kinh Thánh (và những người chống lại chủ nghĩa hiện đại cũng thế) như một mớ bòng bong của những nguyên bản rời rạc, dựa trên sự đồng nhất sai lầm và nông cạn của những người biên tập thuộc giai đoạn lưu đày. Nhưng điều này không chỉ phớt lờ tác động mạnh mẽ của tinh thần và xúc cảm của nhiều cuốn sách trong bộ kinh Thánh lên độc giả, thậm chí cả những độc giả không mặn mà lắm, mà còn phớt lờ ảnh hưởng chồng chất của nó lên toàn bộ các xã hội. Những khoảnh khắc tuyệt vời của kinh Thánh - “lekhlekha” vang như sấm nói về Avram, Danh xưng bí mật của Chúa được tiết lộ cho Moshe đang ngồi thu mình, bài ca của Miryam trên bờ biển xa, Mười điều răn của Chúa,
186 Người chăn cừu tốt bụng của David, Núi Thánh của Isaiah - thì khó bỏ qua giống như những thành ngữ của con người đơn thuần không có mối quan hệ với những ý nghĩa sâu sắc nhất của cuộc sống cá nhân của chính chúng ta. Nếu có thể đọc kinh Thánh như một món hỗn tạp duy nhất có một sự đồng nhất giả tạo thì cũng có thể đọc nó như toàn bộ văn chương kỳ lạ. Đây là chiến thuật được thực hiện bởi Jack Miles trong tác phẩm “Tiểu sử Thiên Chúa”, trong đó Chúa được xem như là một nhân vật đang phát triển trong văn chương. Bằng một cách khác, nó cũng là một chiến thuật được thực hiện bởi những người giải thích kinh Thánh theo nghĩa đen, dù là người Do Thái hay Cơ Đốc giáo, họ xem kinh Thánh như là một loại “cẩm nang về cuộc sống” cho họ biết mọi thứ họ muốn biết. Cuối cùng, đối với tôi, cách dễ chịu nhất đê đọc kinh Thánh là xem kinh Thánh như một tập hợp nhiều loại tài liệu khác nhau, mỗi tài liệu cho chúng ta thấy một sự khám phá tương tự trong những giai đoạn khác nhau của sự phát triển nhưng cuối cùng thì khả năng mang lại cho chúng ta một niềm tin cá nhân trong Thiên Chúa hoàn toàn huyền bí. Chúng ta là những người tiếp nhận lịch sử Do Thái, nếu không có sự phát triển lâu dài, vượt bậc và phi thường của thuyết nhất thần thuộc luân thường đạo lý này thì những quan điểm của chúng ta về công bằng và chủ nghĩa cá nhân không bao giờ trở thành hiện thực và chắc chắn cũng sẽ không bao giờ phát triển theo đúng bản chất của nó. Đây là sự phát triển tất yếu. Nhưng vì người ta không thể chứng minh Thiên Chúa tồn tại, nên cũng khó xác định Thiên Chúa dã nói chuyện với Avraham, Moshe hay Isaiah. Mỗi độc giả phải tự quyết định xem là phải chăng Chúa đã nói chuyện với những tộc trưởng và những nhà tiên tri cũng có cuộc nói chuyện với Ngài? Nếu đúng như thế thì việc cần bằng chứng không còn là vấn đề nữa mà vấn đề là ờ chỗ chúng ta yêu cầu bằng chứng của bất kỳ ai mà chúng ta tin tưởng. Vì trong sự phân tích mới đây nhất, người ta không tin Chúa tồn tại, cũng giống như việc người ta tin rằng Timbuktu hay chòm sao Tiên nữ tồn tại. Người ta tin vào Chúa cũng giống như tin tưởng một người bạn - hay không tin vào cái gì cả.
187 Trong thế giới tuần hoàn, hoặc có điểm khởi đầu hoặc có điểm kết thúc. Nhưng đối với chúng ta, thời gian có sự bắt đầu, dù nó là những từ đầu tiên của Chúa trong sách Sáng Thế, khi “trước tiên Chúa tạo ra thiên đàng và trần gian”, hay vụ nổ lớn Big Bang của khoa học hiện đại, một khái niệm chắc có khả năng không có người Do Thái. Thời gian, có điểm khởi đầu, chắc cũng sẽ có điểm kết thúc. Thời gian sẽ là gì? Kinh Torah cho chúng ta biết rằng Chúa đang thực hiện những mục đích của người trong lịch sử và sẽ ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của nó, nhưng trong sách Tiên Tri thì lại cho biết những sự lựa chọn của chúng ta cũng ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của nó, rằng sự sắp xếp bên trong của chúng ta hướng về đồng loại sẽ làm nên một sự khác biệt rất lớn trong cách mà sự kết thúc này sẽ đến với chúng ta. Những người không theo đạo thì có lẽ muốn dừng lại một lát để xem xét Thiên Chúa hoàn hảo - Thiên Chúa công bằng và giàu tình thương của người Do Thái này nhạo báng tất cả các giá trị của chúng ta như thế nào. Những giấc mơ ngông cuồng nhất của con người được các nhà tiên tri Do Thái nói rõ. Trong nhãn quan của Isaiah, niềm tin thực sự không còn bị giam hãm trong phạm vi của một quốc gia cụ thể nữa mà nó lan rộng khắp tất cả các quốc gia trên thế giới tràn đến Gia đình Thiên Chúa “mà người có thể dạy chúng ta những phương pháp của người” và chúng ta có thê học được cách “giáng thanh gươm của chúng ta xuống lưỡi cày”. Tất cả những ai mà chia sẻ giấc mơ mãnh liệt về tình anh em bao la, hòa bình và sự công bằng, tất cả những ai mơ những giấc mơ và thây những cảnh mộng của các nhà tiên trí vĩ đại, chắc làm cho chính bản thân họ một khả năng tin rằng không có Chúa thì sẽ không có sự công bằng. Nhưng những người tự cho là có niềm tin vào Chúa chắc là dự tính một viễn cảnh không gì lay chuyển nổi. Khắp thế giới phương Tây, mặc dù được hình thành bởi ma trận của người Do Thái này, nhưng những tiếng kêu than của người nghèo thường chẳng có ai đếm xỉa đến. Những nhà tiên tri liên tục kêu gọi Do Thái và Judah về những người không có quyền thế và bị đẩy ra bên lề xã hội, những bà quả phụ, những trẻ mồ côi không được chú ý tới và “những người tạm
188 trú ở giữa chúng ta”, những người mà ngày nay vẫn cùng với chúng ta như những người mẹ đơn độc, những đứa trẻ đói khát, những người nhập cư không nơi nương tựa và những hồn ma vô hình trong các xã hội thịnh vượng của chúng ta. Khắp nơi trên thế giới, hàng đêm có một nửa trẻ em đi ngủ trong cơn đói và một trong bảy người con của Chúa đang đối mặt với nạn đói. Trước những số liệu như thế, những người theo đạo đừng bao giờ quên sự khẳng định của Dostoevsky rằng nỗi đau của con trẻ là bằng chứng vĩ đại nhất chống lại sự tồn tại của Chúa; và chúng ta lúc nào cũng phải dự tính Ngày khủng khiếp của Chúa, sự tàn phá sự thịnh vượng và ổn định của chúng ta đang đến gần, ngay cả những thành lũy của niềm tin chúng ta đang bị xóa bỏ, Thánh đường bị san bằng và Chúa cũng biến mất. Vì không có sự công bằng thì cũng không có Thiên Chúa.
189 C GHI CHÚ VÀ NGUỒN SÁCH ũng như trong tập đầu của bộ sách này, tôi muốn đưa đến người đọc không phải là toàn bộ thư mục sách tôi đã tham khảo (những tài liệu mà nếu tính cả những nghiên cứu sâu rộng về kinh Thánh và vùng Cận Đông cổ sẽ có nguy cơ làm tăng thêm kích cỡ của cuốn sách nhỏ này) mà chỉ là những tài liệu nào tôi cảm thấy có giá trị nhất, Chìa khóa vạn năng trong tất cả các tài liệu về lĩnh vực này là cuốn “Từ điển Kinh Thánh Anchor” (New York 1992). “Từ điển Kinh Thánh Anchor” gồm sáu tập lớn, được sắp xếp theo những chủ đề có thể nghĩ ra được nên được coi như hòn đá dẫn đường của các nhà triết học nghiên cứu về kinh Thánh đương đại. Bất cứ điều gì không biết, bạn có thể học hỏi, tìm hiểu trong cuốn sách này. Mỗi một mục chính đều cho người đọc một cái nhìn tông quan về các nghiên cứu hiện đại của chủ đề đó, cũng như giới thiệu các vấn đề tranh cãi và quan trọng nhất là toàn bộ tài liệu tham khảo về vấn đề đó. Cho dù tôi không thể quá đề cao cuốn “Từ điển Kinh Thánh Anchor” nhưng cuốn sách thường đưa ra nhiều thông tin không cần thiết đối với những người không phải là chuyên gia, đôi khi theo phong cách hàn lâm khó hiểu. Rất may là đã có một cuốn sách rất hay khác, đó là cuốn “Bạn đồng hành với Kinh Thánh Oxford’’. Cũng giống như những cuốn Bạn Đồng Hành khác của Nhà xuất bản Oxford, cuốn này nêu những điều cần thiết mà không gây rối rắm. Bình luận Kinh Thánh Jerome (tác phẩm của nhóm học giả Thiên Chúa giáo người Mỹ) cũng được đánh giá rất cao. Những nguồn thông tin rất hay khác dành cho người không chuyên là các vấn đề trong Bình luận Kinh Thánh và Bình luận Kinh Thánh Khảo cổ, Cả hai xuất phẩm này đều được huyền thoại Hershel Shanks biên tập lại; ông cũng là người đã cố gắng khuyên khích các học giả tên tuổi viết theo lối phổ cập hơn. PHẦN GIỚI THIỆU Những bình luận hiện đại về tính chu kỳ của các tôn giáo không theo kinh Thánh được tìm thấy trong cuốn “Huyền thoại về sự Trở lại Đời đời” của Mircea
190 Eliade (Princeton, 1954, hiệu đính 1965), nhưng giả thuyết của Eliade có thể được biết đến qua những khía cạnh khác nhau trong suốt tác phẩm đáng nể của ông. Hai tác phẩm kinh điển được viết theo đường hướng hơi khác nhau là “Lời Kinh Thánh về Thời gian” của James Barr (Naperville, Illinois, 1962) và “Lịch Sử và Các Vị Thần” của Bertil Albrektson (Lund, Thụy Điển, 1967). Các trích dẫn của Henri-Charles Puech được trích từ cuốn “Con người và Thời gian” của ông (New York, London 1957).