phần vĩnh cửu của chức thầy tế của đền thờ hay bị cúng tế như một con thú - như chính vua Uruk, chí ít trong thời kỳ cổ xưa nhất, có lẽ đã bắt chước nghi thức tế lễ của vị thần vườn Dumuzi chăng? Điều này cũng không thế biết, nhưng chúng ta biết rõ sự hy sinh của con người không vượt xa hơn người Sumer, vì các nhà khảo cổ học đã khai quật những phòng ngủ bị chôn vùi của các vị vua đã chết được chôn cất cùng toàn bộ gia đình, tùy tùng và nô bộc của họ. Nếu có thể quay trở về đúng thời kỳ Sumer cổ đại, giống như những nhân vật trong một bộ phim của Steven Spielberg, chúng ta sẽ nhận thấy nền văn hóa này thật hấp dẫn và thậm chí là khiêu dâm, nhưng rồi xa lánh và thậm chí cảm thấy ghê tởm, đáng sợ và nguy hiểm. Cuộc sống con người được xem như là một sự tái hiện yếu ớt về cuộc sống trên thiên đường vĩnh cửu, bị chi phối bởi định mệnh vượt ra ngoài phạm vi quyền lực bị giới hạn một cách đáng thương của loài người. Các thần đã quyết định số phận của một người được viết trên các vì sao và không thể nào bị thay đổi. Và không có một nhân vật nào trên thiên đường quan trọng hơn mặt trăng, hình ảnh thiên đường về cuộc sống trần tục đó được sinh ra, tròn dần lên rồi khuyết đi và biến mất giống như vòng đời của một con người, rồi quay trở lại cuộc sống mới, chính xác xảy ra trong phạm vi trần tục. Rất lâu trước khi những đô thị của Sumer mọc lên bên bờ sông Tigris và Euphrates, và rất lâu trước khi con người nghĩ đến việc làm nông và chăn nuôi, những sinh vật đầu tiên trên trần gian ngước nhìn lên bầu trời với sự tập trung chú ý và trí thông minh đã có những ý nghĩ này. Sự nhận thức về cuộc sống ngẫu nhiên trên trần gian giống như sự phản ánh thoáng qua của cuộc sống vĩnh hằng trên thiên đường, thực chất là ánh phản chiếu đặc biệt của mặt trăng lên điều kiện
39 sinh sản, giao cấu và cái chết cá nhân thuộc về trần thế của chúng ta - và rồi sự tái sinh của các loài - những tư tưởng như thế diễn tả kinh nghiệm tôn giáo nguyên thủy của loài người và thiết lập nền móng cho tất cả các tôn giáo cổ xưa nhất ở trên thế giới. Một số nền văn hóa tiền sử coi mặt trăng là đàn bà, một số khác thì lại coi mặt trăng là đàn ông, nhưng luôn luôn được gắn kết chặt chẽ với cơ thể của người phụ nữ giống như mặt trăng phát triển theo chu kỳ hàng tháng; và đây là những chu kỳ kinh nguyệt của người phụ nữ ở trên trái đất mà nhiều nền văn hóa tin rằng nó được làm bằng một thứ chất liệu giống như mặt trăng, thậm chí là đứa con của mặt trăng.4 4. Học thuyết do Marlja Gimbutas và những nhà khảo cổ theo thuyết nam nữ bình quyền khác đưa ra rằng Đấng Toàn năng (Great Mother) là một vị thần đầu tiên của loài người hầu như là sai hoàn toàn. Thiên đường và những cảnh tượng của nó là những vật thể đầu tiên của lòng mộ đạo và sự sùng bái. Nữ thần trái đất, mặc dù thuộc về quyền thế cực kỳ to lớn và luôn luôn là phần bổ sung của Thiên đường, chắc chắn trở thành nét nổi bật đặc biệt với sự phát minh về nông nghiệp.
40 Những gì mà tư duy của họ nhận thấy là quá hiển nhiên chính là những sự tương thích: đàn bà giống như mặt trăng và cả hai giống như trái đất; nhưng đàn bà thì được sinh ra và chết đi, trong khi đó thì mặt trăng tồn tại mãi mãi. Chính vì vậy, mặt trăng là hình tượng bất diệt của tính biến đổi. Tương tự, từng thiên thể khác - như mặt trời, những chòm sao và những hành tinh bất biến - cung cấp cho chúng ta vài hình mẫu vĩnh hằng về cuộc sống trần gian trụy lạc, có những mùa với những cái chết có thể dự đoán trước được và sự tái sinh. Trời cao là vương quốc của thần cha, mà cơn mưa của nó làm thụ thai giống như tinh dịch. Nhưng trong khi trời là vương quốc của sự vĩnh hằng thì trần gian là vương quốc của tử thần, một địa hạt không phải của những khuôn mẫu mà chính là của những trường hợp chết chóc. Hạt giống sẽ chết nếu lúa mì trưởng thành, giống như tất cả các vật đang sống trưởng thành thoát khỏi sự mục nát, giống như tất cả cuộc sống tương lai phải bắt đầu bằng sự hy sinh của cuộc sống hiện tại và tất cả cuộc sống trên trần gian đều phải kết thúc bằng cái chết. Có lẽ đối với hầu hết tất cả chúng ta, dường như bầu trời không còn là hình ảnh xoay vần của các thần; ngoại trừ những người đoán số tử vi, có lẽ bầu trời không phải là khuôn mẫu hay định trước cuộc sống trên trần gian. Nhưng bầu trời vẫn còn là phép ẩn dụ chủ yếu của chúng ta về sự vô hạn và tính siêu việt. Theo cách căn bản và không triệt để, chúng ta vẫn nhìn thấy bằng đôi mắt của những tố tiên cổ xưa nhất của mình và những con tim của chúng ta vẫn cùng chung một nhịp đập con tim với tổ tiên cổ xưa nhất của mình.
41 T