Tâm Lý Học Chuyên Sâu

Chương 14 CON ĐƯỜNG SÁNG TẠO: CHỦ ĐỘNG TƯỞNG TƯỢNG (ACTIVE IMAGINATION) A. XÁC ĐỊNH VỀ KHÁI NIỆM TƯỞNG TƯỢNG Đánh giá tưởng tượng Đối với một số học thuyết về nhân văn và xã hội, tưởng tượng là một “con ngựa bất kham”: Nó chạy rông khắp nơi và không thể tập trung được vào một điểm đang cần suy nghĩ, bàn luận hay quyết định. Con ngựa bất kham thường cũng là “con ngựa trở chứng”: Nó có thể đưa ta đến những nơi nguy hiểm, hất đổ ta té nhào rồi lại giẫm chân lên cả thân mình không chút thương tiếc. Tưởng tượng “bất kham” sẽ đưa ta đến những suy tư mơ hồ, lang bang, lãng mạn, cả cho đến vẩn vơ, đồi trụy... Lịch sử tư tưởng Đông cũng như Tây trong mấy chục thế kỷ qua cũng không đánh giá gì hơn bản chất và chức năng của tưởng tượng. Tưởng tượng và hình ảnh của tưởng tượng bị xem là ảo ảnh, ảo tưởng, hão huyền, huyền hoặc, mơ hồ, không tưởng; có khi bị coi là ý ngông, ngẳng đời (sic), sai lầm, mê hoặc; cả cho đến là một điều “phạm thánh”, bởi bày vẽ ra những “thần tượng” chứ không phải “thần linh”. (Xin hỏi nhỏ: Làm thế nào để trình bày “Thần linh” cho con cháu ta bây giờ?). Chỉ mới gần đây, manh nha với thời Phục hưng (tk. 15), Lãng mạn (tk. 17), Khai sáng (tk. 18), Hiện đại (tk. 19/20), và gần đây hơn nữa với những nhà vật lý như Albert Einstein (1877 – 1955), Niels Bohr (*1922), nghệ sĩ Paul Klee (1879 – 1940) và một số các phong trào xã hội trên thế giới, tưởng tượng mới được bắt đầu đánh giá có phần tích cực hơn: như là khả năng “sáng tạo và thành toàn” cho tư duy, tin tưởng và cuộc sống của con người (John W. Dixon, sđd. 1177). Triết giaG. Bachelard gọi thế giới tưởng tượng là “thế giới thi ca”. Trong một lĩnh vực khác, hẳn chúng ta ai nấy đều đã từng một thời say mê đọc loại sách “khoa học giả tưởng” (science fiction) của tác giả Jules Verne. Giả tưởng, nhưng ngày nay