phần lớn những điều gọi là “giả tưởng” đó đã thành hiện thực trong cuộc sống hàng ngày của xã hội chúng ta. Đánh giá cao quan năng tưởng tượng, cuối cùng
https://thuviensach.vn phải kể đến C.G. Jung, người đã khai mở nền Tâm lý học Chuyên sâu cho kỷ nguyên đương đại, như chúng ta sẽ còn bàn đến trong một phân đoạn sau. Nhưng trước đó, chúng ta cũng cần ghi nhận thêm một vài điều về vị thế, vai trò và tác động của quan năng tưởng tượng. Vị thế và chức năng của tưởng tượng Tưởng tượng đứng ở vị thế nào trong cấu trúc tư duy Đông cũng như Tây với Bộ Ba “Tâm-Trí-Dũng”? Tưởng tượng là quan năng nằm trong quỹ đạo trí tuệ, là quan năng trung gian giữa cảm nhận của giác quan và suy tư của lý trí. Cảm nhận của 5 giác quan nghe, thấy, ngửi, nếm và sờ đụng còn thuộc về thế giới tri giác. Chúng cần được phối kết, sắp đặt, tượng hình và bước đầu trừu tượng hóa thành ý niệm, để từ đây lý trí suy tư hoạt động. Ngay từ ngữ “tưởng tượng” cũng bao gồm hai yếu tố nói lên vị thế và vai trò trung gian của quan năng tưởng tượng: “tưởng” nói về ý niệm, và “tượng” nói về hình ảnh. Chính vai trò trung gian của tưởng tượng vừa thanh lọc cảm quan thành ý niệm, vừa giữ vững ảnh hình của đối tượng (ngoại giới), làm cho tư duy của con người nên phong phú. Ta vẫn thường đánh giá cao những người “giàu tưởng tượng”, bởi nhờ thế mới giàu tư tưởng, giàu sáng kiến, giàu hình ảnh, giàu viễn ảnh, giàu giải pháp, và cũng giàu cảm xúc, giàu tâm tình, giàu hành động. Và do đó, quan năng tưởng tượng cũng là cơ quan trung gian nối kết lĩnh vực tư duy của Trí với lĩnh vực tâm tình của Tâm và lĩnh vực ý chí hành động của Dũng. Không gian tưởng tượng Verena Kast (*1943) – bác sĩ tâm lý trị liệu, hiện là chủ tịch Hội Tâm lý học Phân tích Quốc tế – gọi “không gian tưởng tượng” là “không gian sự sống” hay “không gian tự do”. Không gian tự do, bởi nơi đây các biên giới được vượt qua, không gian và thời gian được tương đối hóa, những khả năng không còn hoặc chưa có được cảm nghiệm. “Không gian tưởng tượng” là “không gian tưởng nhớ”, hơn nữa là “không gian của tương lai được đón về trước trong hiện tại”. Nhờ tưởng tượng và trong tưởng tượng, tâm thức con người được hình thành
https://thuviensach.vn với những nguyện vọng, lo âu, khắc khoải và những khả năng sáng tạo. Những hoàn cảnh sống đã qua, nay có thể cảm nghiệm lại; nhờ tưởng tượng mà ta có thể đi vào da thịt kẻ khác để có thể cảm nghĩ như họ và cùng với họ; nhờ tưởng tượng mà ta có thể nghĩ ra được những hoàn cảnh khác đi, mà ta có thể tưởng nghĩ làm cách nào để thay đổi một hoàn cảnh trước mặt. Nhờ tưởng tượng và trong tưởng tượng, một thực tại mà ta cảm nghiệm có thể trở nên một biểu tượng; thực tại cảm nghiệm đó có thể trở nên một trung gian giữa tôi ý thức và hậu phương vô thức, giữa tôi cảm nghiệm và thực tại ngoại giới; nó cũng không ngừng lại ở đây, nhưng còn mãi mãi đi xa và siêu việt ngoại giới. Dĩ nhiên tưởng tượng – cũng như tất cả mọi thực tại khác – luôn hàm chứa tính dị nghĩa: có thể làm ta hẫng chân khỏi mảnh đất thực tại và rơi vào không tưởng; nhưng tưởng tượng cũng có thể là khả năng đưa ta vào không gian sự sống, không gian tự do, và hơn nữa vào không gian siêu việt, bởi tưởng tượng đồng thời cũng là sự diễn tả những ước mơ, nhớ nhung, khắc khoải, hoài bão đến một không gian “hoàn toàn khác biệt” (“ganz anderes”, Paul Tillich); và “không gian hoàn toàn khác biệt” cuối cùng chính là “không gian linh thánh”, là “quê hương đích thực” của con người. B. TƯỞNG TƯỢNG VÀ TIẾN TRÌNH THÀNH TỰU BẢN THÂN Thành tựu bản thân Như đã trình bày trong các chương trước đây, thành tựu bản thân là tiến trình hội nhập ý thức với vô thức đến thuần nhất và thành toàn. Trong tiến trình hội nhập và thành toàn này, vô thức biểu lộ chính mình ra với ý thức thông qua chiêm mộng, thị kiến, khải tượng. Trong tiến trình biểu hiện này, vô thức đi bước đầu, còn ý thức có vai trò tiếp nhận và giải mã các hình ảnh vô thức đưa lại. Vai trò tiếp cận của tưởng tượng Bên cạnh phương pháp giải mộng trên đây, còn có một phương pháp tiếp cận với vô thức một cách tích cực hơn: đó là phương pháp “chủ động tưởng tượng”. Với phương pháp này, ý thức đóng vai trò chủ động trong hai phương diện: một là chủ động lấy ra một hình ảnh từ vô thức; hình ảnh này có thể rút ra từ một giấc mộng đã qua hay được phác họa ra từ một hoàn cảnh
https://thuviensach.vn tâm tư đang làm ta bận tâm lo lắng; vai trò chủ động trong phương diện thứ hai là, ý thức chủ động hỏi han vô thức và để cho vô thức hỏi han chất vấn lại mình trên một hình ảnh đã được đưa ra. Câu chuyện hỏi han trao đổi như thế sẽ trở nên một cuộc đối thoại, nhờ đó ý thức và vô thức hiểu nhau hơn giúp đưa đến kết quả là giải mở những mặc cảm tiêu cực và phát huy những năng lực tích cực, để cuối cùng thực hiện được sự thuần nhất và thành toàn bản thân. C.G. Jung đã đánh giá cao quan năng tưởng tượng và đã khám phá ra phương pháp “chủ động tưởng tượng” này vào những thập niên đầu thế kỷ 20. C.G. Jung nói đến cụm từ “chủ động tưởng tượng” này lần đầu tiên năm 1916 với bài khảo luận “Vai trò siêu việt” (GW 8, 79tt), sau đó trong bài “linh âm linh dương” (GW 7, 131tt) và trong bài “Dẫn nhập” cho dịch phẩm “Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ” của Richard Wilhelm[56] . Trong những thập niên 40 và 50, C.G. Jung còn trình bày thêm về chủ đích và kỹ thuật thực hành của phương pháp “chủ động tưởng tượng” này. C.G. Jung nói: “Qua sự đối thoại giữa ý thức và vô thức, không những ta có thể phân tích vô thức, nhưng ta còn để cho vô thức có cơ hội phân tích lại chính chúng ta; và nhờ đó, từ từ chúng ta tạo ra được sự phối kết giữa ý thức và vô thức, nếu không thì không thể thực hiện được tiến trình chuyển hóa và trưởng thành, không thể có sự thành tựu bản thân và thành toàn Tự ngã” [57] . C. PHƯƠNG PHÁP CHỦ ĐỘNG TƯỞNG TƯỢNG Phương pháp chủ động tưởng tượng có thể thực hành trong khoa tâm lý trị liệu cũng như trong tình trạng lành mạnh bình thường của con người, nhất là trong những giai đoạn tâm tư gặp khó khăn hay tâm thức chuyển biến nên trưởng thành. Tổng kết những chỉ dẫn củaC.G. Jung và những kinh nghiệm của nhiều bác sĩ tâm lý trị liệu, sau đây là những bước đi thiết yếu trong phương pháp chủ động tưởng tượng (Kast 1999, 14-30) [58] . (1) Thư giãn F Thái độ thư giãn rất quan trọng: nó giúp ta dễ tập trung vào hình ảnh, dễ
https://thuviensach.vn ghi nhận tín thư của hình ảnh, và dễ phản ứng thích đáng với hình ảnh. F Cơ thể: dùng tư thế nằm hoặc ngồi, tư thế ngồi đem lại tính chủ động hơn; mắt nhắm hoặc nhìn tập trung vào một điểm trước mặt; hít vào thở ra chậm, sâu, đều; đồng thời ý thức trầm tĩnh theo dõi hơi thở và đưa hơi thở đến từng thành phần trong cơ thể; ý thức cảm nhận các