phần làm tôi yêu thích nhất trong công việc của tôi là được nhìn thấy mọi người thay đổi. Không gì sung sưӟng hơn là được nhìn thấy mọi người hưӟng tӟi những thứ mà họ trân trọng. Chương này được dành để nói về trẻ em và người lӟn, những người đã học được cách sử dụng năng lực của mình. Và về cách tất cả chúng ta có thể làm được điều tương tự. BẢN CHẤT CỦA THAY ĐӘI Khi tôi đang học dở lӟp 1 thì gia đình tôi phải chuyển đi. Bỗng dưng tôi phải học ở một ngôi trường mӟi. Mọi thứ đều trở nên xa lạ - giáo viên, bạn học, bài tập. Bài tập là thứ làm tôi sợ nhất. Lӟp mӟi của tôi học nhanh hơn lӟp cũ rất nhiều, hay chí ít vӟi tôi là như thế. Các bạn trong lӟp đã học được cách viết những bức thư mà tôi thậm chí còn chưa được học viết. Mọi người đều biết làm những thứ mà tôi không biết làm. Vì vậy khi cô giáo nói, “Các em viết tên lên giấy ở chỗ như mọi khi nhé”, tôi hoàn toàn không hiểu cô nói gì. Thế là tôi khóc. Mỗi ngày trôi qua là lại thêm một cơ số những điều tôi không biết làm. Mỗi lần như vậy, tôi đều cảm thấy bị lạc lõng và quá tải. Lúc đó, tại sao tôi lại không nói vӟi cô giáo rằng, “Thưa cô Kahn, con vẫn chưa được học cái này. Cô có thể chỉ con không ạ?”
Lần khác, tôi được bố mẹ cho tiền để cùng đi xem phim ở rạp vӟi một người lӟn và một nhóm trẻ khác. Khi tôi rẽ vào góc đường tӟi chỗ hẹn, tôi nhìn về phía tòa nhà phía trưӟc và thấy mọi người đang chuẩn bị rời đi. Nhưng thay vì chạy thật nhanh tӟi họ và kêu “Chờ tӟ vӟi!”, tôi lại đứng yên như tượng, tay lách cách những đồng xu, và lặng nhìn họ rời dần ra xa. Tại sao tôi lại không cố dừng họ lại hoặc chạy đuổi theo họ? Tại sao tôi lại chấp nhận bỏ cuộc trưӟc khi tôi thử làm những điều đơn giản đến vậy? Tôi biết hồi đó, trong những giấc mơ của tôi, tôi thường mơ mình có thể biểu diễn những màn xiếc hay ảo thuật nguy hiểm. Tôi thậm chí còn có một bức ảnh của tôi vӟi tấm áo choàng siêu nhân đằng sau. Tại sao, trong thực tế, tôi lại không thể làm được những điều bình thường nhất như nhờ vả ai đó hay kêu mọi người chờ mình? Trong công việc của tôi, tôi được thấy rất nhiều trẻ nhỏ cũng bị như vậy – sáng dạ, trông rất năng động nhưng lại bị tê cứng trưӟc những trở ngại. Trong một số nghiên cứu của chúng tôi, chúng chỉ cần có một vài hành động vô cùng đơn giản là đã có thể làm mọi việc trở nên tốt hơn rồi. Nhưng chúng lại không làm những hành động đó. Chúng là những đứa trẻ có Tư Duy Cố Định. Khi có gì đó không đúng theo ý chúng xảy ra, chúng cảm thấy bất lực và vô dụng. Thậm chí ngay cả bây giờ, khi có gì đó đi chệch hưӟng hoặc những cơ hội bị bỏ lỡ, tôi vẫn có cảm giác bất lực thoáng qua. Có phải điều đó có nghĩa là tôi vẫn chưa thay đổi tí nào không? Không. Nó đơn giản nghĩa là sự thay đổi không giống như phẫu thuật. Ngay cả khi bạn đã thay đổi, những niềm tin xưa cũ vẫn không được xóa bỏ hoàn toàn như thay thế một đầu gối mӟi vào cái cũ. Thay vào đó, những niềm tin mӟi cùng song hành vӟi những gì trưӟc đây bạn từng tin tưởng, và
khi những niềm tin mӟi này trở nên vững vàng hơn, chúng sẽ cho bạn một cách nhìn, những cảm xúc, và cách hành động hoàn toàn khác. TIN TƯỞNG LÀ CHÌA KHÓA TỚI HẠNH PHÚC (VÀ KHỔ ĐAU) Vào những năm 60, nhà tâm thần học Aaron Beck trong lúc làm việc vӟi các khách hàng của mình bỗng nhận ra niềm tin là nguyên nhân của các vấn đề của họ. Ngay trưӟc khi những đợt sóng cảm xúc như lo lắng, u sầu ập tӟi, một thứ gì đó lóe lên rất nhanh trong tâm trí họ. Nó có thể là: “Giáo sư Beck nghĩ rằng mình là kẻ vô dụng” hay “Buổi trị liệu này sẽ không bao giờ có tác dụng. Mình sẽ không bao giờ cảm thấy tốt hơn”. Những kiểu niềm tin như vậy tạo ra những cảm xúc tiêu cực không chỉ trong buổi trị liệu, mà cả trong cuộc sống của họ. Chúng là những niềm tin trong vô thức mà người ta thường không nhận ra. Vậy nhưng Beck nhận ra rằng ông có thể dạy mọi người nhận ra chúng và lắng nghe chúng. Và sau đó ông phát hiện ông còn có thể dạy họ làm thế nào để cùng phân tích và thay đổi chúng. Và đó là cách liệu pháp nhận thức được sinh ra, một trong những trị liệu tâm lý hiệu quả nhất từng được phát triển. Dù họ có nhận ra những niềm tin kia hay không, tất cả mọi người đều giữ một bản ‘ghi chép’ trong đầu về những gì đang xảy ra vӟi họ, ý nghĩa của chúng, và những gì họ nên làm. Nói cách khác, tâm trí chúng ta luôn không ngừng quan sát và dịch nghĩa của môi trường xung quanh. Đó là cách chúng ta giữ cho mình không bị đi lệch hưӟng. Nhưng đôi khi quá trình dịch thuật này lại không diễn ra theo ý muốn. Một số người phân tích quá nhiều những gì xảy ra – từ đó có những phản ứng quá mạnh bao gồm lo lắng, trầm cảm, hay giận dữ. Hay cao ngạo. TƯ DUY GIÚP TA TIẾN XA HƠN
Tư Duy là thứ đưa những ghi chép trong tâm trí mọi người vào khuôn khổ. Nó định hưӟng toàn bộ quá trình dịch thuật trong tiềm thức. Một Tư Duy Cố Định tạo ra những tự thoại trong đầu, tập trung vào việc đánh giá: “Thế này có nghĩa mình là kẻ thua cuộc”, “Thế này có nghĩa mình giỏi hơn người ta”, “Thế này có nghĩa mình là một người chồng tồi” “Thế này có nghĩa người yêu của mình là một người ích kỉ.” Trong một vài nghiên cứu, chúng tôi kiểm nghiệm cách những người có Tư Duy Cố Định xử lý những thông tin họ nhận được. Chúng tôi phát hiện ra rằng họ đặt nặng những đánh giá lên mọi thông tin trong đầu. Một điều tốt sẽ dẫn tӟi một ‘nhãn mác’ rất tích cực và một điều xấu dẫn tӟi một ‘nhãn mác’ khác vô cùng tiêu cực. Những người có Tư Duy Phát Triển cũng không ngừng quan sát những gì đang xảy ra xung quanh, nhưng đoạn độc thoại nội tâm của họ không phải về việc đánh giá bản thân hay những người khác. Họ chắc chắn cũng nhạy cảm vӟi những thông tin tích cực và tiêu cực, nhưng họ tự biến đổi hệ quả của những thông tin ấy thành cơ hội để học hỏi và những hành động mang tính xây dựng: Mình có thể học được điều gì từ việc này? Làm thế nào để mình tiến bộ? Làm thế nào mình có thể giúp người yêu mình làm việc này tốt hơn? Liệu pháp nhận thức về cơ bản là dạy cho mọi người cách kiểm soát những đánh giá cực đoan của họ và biến chúng trở nên hợp lý hơn. Ví dụ, giả sử Alana đã làm bài kiểm tra khá tệ và tự đưa ra kết luận “Mình thật ngu dốt”. Liệu pháp nhận thức sẽ dạy cho cô ấy nhìn kĩ hơn vào sự thật bằng cách hỏi những câu hỏi như: “Những bằng chứng nào chứng minh/chống lại kết luận đó? Alana có thể, sau khi suy nghĩ kĩ, sẽ có một danh sách dài
những lần cô ấy đã làm rất tốt trong quá khứ, và sau đó có thể thừa nhận rằng, “Mình nghĩ mình không thực sự bất tài như mình tưởng.” Cô ấy cũng có thể được khuyến khích nghĩ về những lý do cô ấy đã làm không tốt bài kiểm tra, thay vì nghĩ về sự ngu dốt, và những cách này có thể sẽ làm dịu hơn những đánh giá tiêu cực của cô. Alana sau đó được dạy cách tự làm điều này, để sau này khi cô có những đánh giá tiêu cực về mình, cô có thể tự chối bỏ những ‘nhãn mác’ ấy và cảm thấy tốt hơn. Bằng cách này, liệu pháp nhận thức giúp mọi người đưa ra những đánh giá thực tế và lạc quan hơn. Nhưng nó vẫn không đưa ngưͥi ta thoát kh͗i Tư Duy Cố Đ͓nh và thế giới cͯa nhͷng phán xét. Nó vẫn chưa xử lý được suy nghĩ cốt lõi của lối tư duy này – rằng những đặc điểm của chúng ta là cố định – suy nghĩ làm cho họ không ngừng cân đo đong đếm bản thân mình. Nói cách khác, nó vẫn không giải thoát người ta khỏi những phán xét và dẫn họ tӟi thế giӟi của sự phát triển. Chương này sẽ nói về cách thay đổi đoạn tự thoại nội tâm từ soi xét thành phát triển.
NHӲNG BÀI GIẢNG VỀ TƯ DUY Chỉ mỗi việc học về Tư Duy Phát Triển cũng có thể tạo ra một sự thay đổi lӟn trong cách mọi người nghĩ về bản thân và cuộc sống của họ. Vì vậy mỗi năm trong khóa đại học của mình, tôi dạy về hai lối tư duy này – không chỉ bởi vì chúng vốn nằm trong giáo trình, mà còn bởi tôi biết những sinh viên này đang phải chịu những áp lực gì. Mỗi năm, sinh viên đều gửi thư kể cho tôi về cách những bài học về 2 lối tư duy đã thay đổi họ như thế nào trong mọi lĩnh vực của cuộc sống. Sau đây là lá thư của Maggie, một nhà văn đầy nhiệt huyết: Em nhận ra rằng khi nghĩ về những năng lực về nghệ thuật hay sự sáng tạo, em luôn có một Tư Duy Cố Định. Em tin rằng có những người vốn đã có chất nghệ sĩ hay sáng tạo và chúng ta không thể phát triển nó chỉ bằng nỗ lực. Suy nghĩ này trực tiếp ảnh hưởng tӟi cuộc sống của em vì em vẫn luôn mong muốn được trở thành nhà văn, nhưng lại luôn sợ theo đuổi những lӟp học viết văn hay chia sẻ những mẩu văn em tự viết vӟi những người khác. Điều này liên quan trực tiếp tӟi tư duy của em vì bất kì lời đánh giá tiêu cực nào cũng làm em nghĩ em không được sinh ra để làm nhà văn. Em rất sợ phải đối mặt vӟi khả năng rằng em sẽ không bao giờ có thể trở thành nhà văn. Giờ đây sau khi đã nghe những bài giảng trên lӟp của cô, em đã quyết định đăng ký một lӟp học viết sáng tạo vào kì tӟi. Và em cảm thấy em thực sự đã hiểu điều gì đã cản trở em theo đuổi giấc mơ từ
bao lâu nay. Em thực sự cảm thấy những gì em học được đã làm em mạnh mẽ hơn rất nhiều! Những tự thoại nội tâm của Maggie trưӟc đây hay nói: Đͳng làm điều ấy. Đͳng đi h͕c lớp viết văn. Đͳng chia s̓ nhͷng tác phẩm cͯa mình với nhͷng ngưͥi khác. Không đáng đâu. Ước mơ cͯa bạn có thể sẽ b͓ tan vͩ mất. Phải biết bảo v͏ nó chͱ. Còn giờ đây, chúng lại nói: Cứ thử đi. Làm đi. Phát triển kỹ năng của mình đi. Theo đuổi giấc mơ của mình đi. Còn đây là lá thư của Jason, một vận động viên: Là một vận động viên của trường Columbia, em chỉ có độc một Tư Duy Cố Định. Chiến thắng là tất cả những gì có ý nghĩa, và trong bức tranh toàn cảnh không có chỗ cho việc học hỏi. Tuy nhiên, sau khi nghe các bài giảng của cô, em nhận ra rằng đây không phải là một lối tư duy có ích. Từ đó em đã chú tâm nhiều hơn tӟi việc học hỏi khi tham gia thi đấu, để rồi nhận ra rằng nếu em có thể tiến bộ không ngừng, em sẽ trở thành một vận động viên giỏi hơn rất nhiều. Hội thoại nội tâm của Jason trưӟc đây là: Phải thắng. Phải thắng. Mình phải thắng. Phải chͱng t͗ bản thân. M͕i thͱ đều phͭ thuộc vào chiến thắng. Còn giờ đây: Quan sát. Học hỏi. Tiến bộ. Trở thành một vận động viên tốt hơn. Và cuối cùng, lá thư của Tony, một thiên tài mӟi ‘hồi sinh’. Hồi học cấp ba, em có thể đạt điểm tuyệt đối mà chỉ phải học rất ít, và ngủ rất ít. Em bắt đầu tin rằng đó là vì em có năng khiếu bẩm
sinh vӟi khả năng xuất chúng trong việc hiểu và nhӟ các kiến thức. Những thứ này, chứ không phải khả năng tập trung, lòng quyết tâm hay sự chăm chỉ, đã xây dựng nên nền tảng cho sự tự tin của em. Tuy nhiên, sau khoảng một năm bị rối loạn giấc ngủ, sự thấu hiểu và trí nhӟ của em bắt đầu bị thuyên giảm. Và khi em bắt đầu nghi ngờ về chúng, em đã có một cuộc khủng hoảng cá nhân kéo dài tӟi tận vài tuần trưӟc khi cô nói về những lối tư duy ở trên lӟp. Em hiểu ra rằng rất nhiều những vấn đề của em là kết quả của việc quá ám ảnh vӟi việc phải chứng tỏ bản thân mình “thông minh” và né tránh thất bại. Sự giác ngộ đó thực sự đã giúp em thoát ra khỏi con đường tự hủy hoại bản thân mà em đang đi. Độc thoại nội tâm của Tony trưӟc đây là: Mình có năng khiếu. Mình không cần phải h͕c. Mình không cần phải ngͯ. Mình thật xuất sắc. Giờ nó là: Ồ, hình như khả năng cͯa mình đang b͓ suy giảm. Mình không còn hiểu bài trên lớp, mình không nhớ đưͫc chúng nͷa. Là: Đͳng quá quan tâm vào vi͏c phải thông minh. Đͳng quá lo lắng về vi͏c né tránh thất bại. Nhͷng thͱ đó sẽ hͯy hoại mình. Phải bắt tay vào h͕c và ngͯ đͯ giấc và xây dng lại cuộc đͥi thôi. Đương nhiên, những người này sẽ gặp phải những trở ngại và những nỗi thất vọng, và việc giữ lấy Tư Duy Phát Triển không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhưng biết rằng có một lối tư duy như vậy đưa ra cho họ thêm một sự lựa chọn mӟi. Thay vì làm nô lệ cho những mộng tưởng đáng sợ như Nhà Văn Vĩ Đại, Vận Động Viên Vĩ Đại, hay Thiên Tài Vĩ Đại, Tư Duy Phát Triển cho họ lòng dũng cảm để ôm lấy những mục tiêu và ưӟc mơ của mình. Và quan trọng họ, nó chỉ cho họ con đường để biến những ưӟc mơ và mục tiêu ấy thành hiện thực.
HӜI THẢO VỀ TƯ DUY Thời niên thiếu là quãng thời gian mà rất nhiều trẻ em không thích đi học. Bạn gần như lúc nào cũng có thể thấy những vụ nổi loạn của chúng chỉ để tránh né việc học. Đây là thời điểm mà các học sinh phải đối mặt vӟi một vài trong số những thử thách lӟn nhất trong quãng tuổi trẻ của chúng, và cũng là thời gian chúng cực kỳ chú trọng tӟi việc đánh giá bản thân, thường là vӟi Tư Duy Cố Định. Và cũng chính những đứa trẻ có Tư Duy Cố Định - những đứa hoảng sợ và chạy đi tìm chỗ trốn – là những đứa có sự suy giảm mạnh trong động lực đi học cũng như điểm số trên lӟp. Trong vài năm gần đây, chúng tôi đã mở ra một cuộc hội thảo vӟi những học sinh như vậy. Hội thảo này dạy chúng về Tư Duy Cố Định và cách áp dụng nó vào việc học ở trường. Đây là một phần những gì chúng được dạy: Rất nhiều người nghĩ rằng bộ não là một bộ phận rất bí ẩn. Họ không biết nhiều về trí thông minh hay cách nó vận hành ra sao. Khi mọi người nghĩ về trí thông minh, rất nhiều người tin rằng một người khi sinh ra vốn đã thông minh, bình thường, hoặc dốt nát – và sẽ mãi mãi như thế cho tӟi cuối đời. Nhưng những nghiên cứu mӟi đây cho thấy bộ não giống như cơ bắp – nó có thể thay đổi và trở nên mạnh mẽ hơn khi bạn sử dụng nó. Và các nhà khoa học đã có thể chỉ ra cách bộ não phát triển và khỏe mạnh hơn khi bạn học. Chúng tôi sau đó miêu tả cách bộ não tạo ra những liên kết mӟi và “phát triển” khi người ta tập luyện và học những điều mӟi mẻ.
Khi bạn học được điều gì đó mӟi, những kết nối rất nhỏ trong bộ não sẽ được gấp bội và trở nên chắc chắn hơn. Thử thách học tập càng lӟn, tế bào não phát triển càng mạnh. Và rồi, những thứ mà bạn từng cho là khó nhằn hay bất khả thi – như nói một ngôn ngữ khác hay làm bài số học – sẽ trở nên dễ dàng hơn. Kết quả là một bộ não khỏe mạnh hơn và thông minh hơn. Chúng tôi tiếp tục chỉ ra rằng không ai chỉ vào những bé sơ sinh và nói các bé ngu dốt vì chúng không biết nói. Chúng chỉ đơn giản là chưa học cách nói mà thôi. Chúng tôi cũng cho các học sinh xem các bức ảnh về cách mức độ dày đặc của các kết nối trong não thay đổi trong những năm đầu cuộc đời khi các bé sơ sinh bắt đầu biết chú tâm, nghiên cứu thế giӟi xung quanh, và bắt đầu học cách làm những điều cơ bản. Sau hàng loạt buổi hội thảo, vӟi nhiều hoạt động và các cuộc thảo luận, học sinh được dạy những kĩ năng trong học tập và được chỉ cách áp dụng những bài học về Tư Duy Phát Triển vào việc học trên lӟp và làm bài tập ở nhà. Học sinh thích học về bộ não, và những buổi thảo luận được diễn ra hết sức sôi nổi. Nhưng thành công nhất là những lời nhận xét mà các học sinh này đưa ra về bản thân chúng. Cùng quay trở lại vӟi Jimmy, cậu học sinh khó bảo, lúc nào cũng chán việc học ở