Tâm Lý Học Thành Công

CHƯƠNG 4

THỂ THAO: TƯ DUY CỦA MӜT NHÀ VÔ ĐỊCH Trong thể thao, mọi người đều tin vào tài năng. Kể cả hay đặc biệt nhất là những chuyên gia. Thực tế mà nói, từ “tài năng thiên bẩm” có lẽ cũng là từ thể thao mà ra – một ai đó trông như một vận động viên, chuyển động như một vận động viên, và là một vận động viên, mà không mất giọt mồ hôi nào. Niềm tin này lӟn tӟi nỗi những huấn luyện viên hay những câu lạc bộ thể thao chỉ tuyển lựa những ai có năng khiếu sẵn, và những đội tuyển sẽ cạnh tranh gắt gao, sẵn sàng trả một số tiền khổng lồ để đưa được họ về vӟi đội của mình. Billy Beane là một tài năng thiên bẩm. Mọi người cùng đồng ý rằng anh ta sẽ trở thành một Babe Ruth (cầu thủ bóng bày chuyên nghiệp của Mỹ) tiếp theo. Nhưng Billy Beane lại thiếu 1 thứ: một Tư Duy Phát Triển. Như Michael Lewis kể vӟi chúng ta trong bộ phim Moneyball, mӟi chỉ đang ở năm cuối cấp ba, Beane đã trở thành người ghi được nhiều điểm nhất đội bóng rổ, tiền vệ của đội bóng bầu dục, và người đập bóng giỏi nhất đội bóng chày, đạt được thành tích ấn tượng ở một trong những giải đấu lӟn nhất quốc gia. Tài năng của anh ta là một điều không thể phủ nhận. Nhưng mỗi khi có việc gì không như ý muốn xảy ra, Beane lập tức tìm thứ gì đó để đập phá. “Nó không chỉ là anh ấy không muốn thất bại; nói chính xác hơn là anh ta không biết thất bại là gì.”

Khi anh ta chuyển từ giải đấu nhỏ sang những giải đấu lӟn hơn trong bóng chày, mọi thứ càng trở nên tệ hơn. Mỗi lần đập bóng là một cơn ác mộng, một lần “có-thể” gây xấu hổ, và sau mỗi lần như vậy, anh ta như tan vỡ thành từng mảnh. Một đồng đội nói: “Billy lúc đó có suy nghĩ rằng đáng lẽ anh ta không thể nào đánh trượt được. Không bao giờ!” Nghe câu nói đó có quen thuộc không? Beane có thử sửa những khuyết điểm của mình theo một cách mang tính xây dựng không? Đương nhiên là không, bởi đây là trường hợp của Tư Duy Cố Định. Tài năng bẩm sinh không cần có sự cố gắng. Cố gắng là dành cho những kẻ không may mắn, không có năng lực. Tài năng bẩm sinh không cần sự giúp đỡ. Giúp đỡ là thừa nhận sự yếu đuối của mình. Những người có năng khiếu thường không phân tích những nhược điểm của mình và sửa chữa chúng. Bản thân suy nghĩ rằng mình có nhược điểm đã đủ đáng sợ vӟi họ rồi. Vӟi Tư Duy Cố Định, Beane cảm thấy thật bế tắc. Bế tắc bởi tài năng của chính mình. Beane – tay chơi vӟi Tư Duy Cố Định – đã không bao giờ có thể lấy lại được phong độ, nhưng Beane – người điều hành thành công nhất ở các giải đấu lӟn – lại làm được điều đó. Điều gì đã xảy ra vậy? Có một người đồng đội khác cùng sát cánh vӟi Beane ở cả các giải đấu lӟn nhỏ tên là Lenny Dykstra. Dysktra không có được một góc nhỏ phần tài năng so vӟi Beane, nhưng Beane xem anh ta luyện tập vӟi sự ngưỡng mộ. Sau này Beane đã kể về Dysktra như sau: “Trong từ điển của anh ấy dường như không có từ “bỏ cuộc”… Còn tôi thì ngược lại.” Beane nói tiếp “Tôi bắt đầu có được hình dung về một tay chơi bóng chày lý tưởng nên trở nên thế nào, và tôi có thể thấy tôi không hợp vӟi hình ảnh đó. Nhưng Lenny thì có.”

Sau khi quan sát, lắng nghe và suy ngẫm kỹ lưỡng, Beane chợt nhận ra rằng, lối tư duy quan trọng hơn tài năng. Và không lâu sau đó, vӟi vai trò là nhóm đi tiên phong trong phương pháp quản lý và luyện tập mӟi, Beane tin rằng điều quan trọng trong việc đạt được điểm trong bóng chày nằm ở quá trình hơn là tìm kiếm tài năng. Vӟi sự giác ngộ này, Beane, nhà quản lý đội Oakland Atheltics năm 2002, đã đem tӟi cho đội của mình 103 chiến thắng trong giải đấu – đạt được chức vô địch và gần như phá kỉ lục trong của giải American League về tiêu chí “đội có nhiều chiến thắng liên tục nhất”. Trong giӟi bóng chày, đội của Beane là đội đứng thứ hai từ dưӟi lên trong số những đội được trả nhiều lương nhất. Họ đã không dùng tiền để mua tài năng, họ mua Tư Duy.

Ý TƯӢNG VỀ MӜT TÀI NĂNG THIÊN BẨM Khác vӟi năng khiếu về trí thông minh, năng khiếu về thể thao có thể được nhìn thấy bằng mắt thường rất rõ. Kích cỡ, khung xương, sự nhanh nhẹn, tất cả đều quan sát được, cũng như sự luyện tập và rèn luyện. Chúng cũng cho ra những kết quả nhìn thấy được. Bạn có thể nhìn thấy Muggsy Bogues vӟi chiều cao chỉ 1m6 chơi bóng rổ ở cấp NBA, và Doug Flutie, tay tiền vệ nhỏ con chơi cho đội New England Patriots và sau đó là San Diego Chargers. Bạn cũng có thể thấy Pete Gray, tay chơi bóng chày chỉ có một tay, người chơi được cho đến tận giải đấu chính. Ben Hogan, một trong những tay gôn vĩ đại nhất mọi thời đại, người chả có tí thiên khiếu nào. Glenn Cunning Ham, một vận động viên điền kinh nổi tiếng, người có hai chân bị bỏng và hủy hoại nặng nề. Bạn có thể thấy nhiều người “bất khả thi”, “không có tương lai”, “bất tài” khác làm được những điều mà những người được-cho￾là-thiên-tài không làm được. Việc đó nói lên điều gì? Các chuyên gia về boxing dựa trên những số đo về thể chất, được gọi là “lời tiên đoán của thưӟc đo”, để nhận diện những người có năng khiếu bẩm sinh. Họ dựa vào những số đo của nắm đấm, độ dài cánh tay, độ nở của ngực, và cân nặng. Muhamad Ali không được đánh giá cao dựa vào những số đo này. Ông cũng không có thiên khiếu. Ông có tốc độ rất tốt, nhưng lại không có thể chất của một võ sĩ giỏi, ông không có sức mạnh, và ông không có những cử động lý tưởng. Thực tế, ông luôn đấm bốc sai cách. Ông không chặn cú đấm từ đối thủ bằng bàn tay và khuӹu tay. Ông tung ra những cú đấm như những kẻ mӟi vào nghề. Lúc nào ông cũng để cằm bị sơ hở. Ông thường ưỡn lưng ra phía sau để tránh né, “giống như một người muốn tránh một cái tàu đang đi tӟi, thay vì bưӟc ra khỏi đường ray, thì anh ta lại cố chạy lùi vậy” – Jose Torres kể lại.

Sonny Liston, đối thủ của Ali, lại là một thiên tài. Anh ta có tất cả những gì một võ sĩ nên có – kích cỡ, sức mạnh, kinh nghiệm. Sức mạnh của anh ta đi vào truyền thuyết. Thật khó để mọi người có thể tưởng tượng rằng Ali có thể đánh bại Sonny, tӟi nỗi số người tӟi xem trận đấu ngày hôm đó chỉ chiếm một nửa đấu trường. Nhưng bên cạnh tốc độ, Ali còn có một tư duy tuyệt vời. Bộ não của ông đã bù vào khuyết thiếu ở thể chất. Ông đánh giá thật kỹ đối thủ và dùng đòn tâm lý lên họ. Không những ông đã nghiên cứu về cách đánh của Liston, ông còn quan sát kỹ lưỡng con người của Liston khi ở ngoài sàn đấu: “Tôi đọc mọi thứ tôi có thể tìm thấy về anh ta mỗi khi anh ta được phỏng vấn. Tôi nói chuyện vӟi những người thường ở cạnh anh ta, và nói vӟi cả chính anh ta. Tôi nằm trên giường và tổng hợp mọi thông tin ấy lại và nghĩ về chúng, cố gắng hiểu cách tư duy của anh ta.” Và rồi dùng nó để chiến thắng anh ta. Tại sao Ali lại trông như “phát điên” trưӟc mỗi trận đấu? Bởi vì, Torres nói, Ali biết rằng họ sẽ không ngờ được ông sẽ tung ra một cú knock-out (nốc ao). Ali nói, “Tôi phải để Liston nghĩ rằng tôi bị điên. Rằng tôi là kẻ vô dụng. Anh ta sẽ nghĩ về tôi như một kẻ chỉ biết nói mồm, và đó là điều mà tôi muốn”: Float like a butterfly (Lả lưӟt như cánh bưӟm) Sting like a bee (Mạnh mẽ như ong đốt) Your hands can’t hit (Tay sẽ không thể chạm tӟi…) What your eyes can’t see (…thứ mà nó không nhìn thấy) Chiến thắng của Ali trưӟc Liston đã đi vào lịch sử môn Đấm bốc. Một người quản lý nổi tiếng trong bộ môn này nhắc về Ali như sau:

“Anh ấy là tổng hợp của những mâu thuẫn. Những thể hiện về mặt vật lý của anh ấy trên sàn đấu hoàn toàn sai kỹ thuật… Nhưng tâm trí của anh ta lại hoạt động một cách hoàn hảo.” “Anh ấy đã cho chúng ta thấy, rằng mọi chiến thắng đều tӟi từ đây” *tay chỉ vào trán* *rồi giơ nắm đấm lên* “Chứ không phải từ đây”. Điều này vẫn không thay đổi quan niệm của mọi người về năng khiếu thiên bẩm về thể chất. Khi chúng ta nhìn lại Ali, vӟi trí nhӟ của mình, chúng ta thường nghĩ tӟi cơ thể của một võ sĩ vĩ đại. Mặc dù tâm trí ông rất sắc xảo, và ông viết nên những bài thơ tuyệt vời, nhưng chúng ta vẫn nghĩ rằng sự xuất chúng của ông nằm ở thể trạng. Thế mà chúng ta còn trách các chuyên gia đánh giá sai khả năng của Ali ngay từ đầu ư?

MICHAEL JORDAN Michael Jordan cũng không phải là người có năng lực thiên bẩm. Anh có lẽ là vận động viên chăm chỉ nhất lịch sử thể thao. Ai cũng biết Michael Jordan bị loại khỏi đội đại diện cho trường cấp ba – chúng ta đều chế giễu vị huấn luyện viên đã loại anh. Anh không được tuyển vào đội đại học mà anh muốn đầu quân (trường North Carolina State). Họ có bị mù không? Anh cũng không lọt qua vòng loại bởi hai đội NBA đầu tiên anh đăng ký. “Thật là ngӟ ngẩn!” Chúng ta nghĩ như vậy là bởi giờ đây chúng ta biết anh ta là tay chơi bóng rổ vĩ đại nhất trong lịch sử, và chúng ta nghĩ điều này đáng nhẽ đã phải được nhận ra từ lâu. Khi nhìn anh ta, chúng ta nhìn thấy MICHAEL JORDAN. Nhưng tại thời điểm đó, anh ta chỉ là một Michael Jordan bình thường mà thôi. Khi Jordan bị loại khỏi đội đại diện trường cấp 3, anh cảm thấy thật tuyệt vọng. Mẹ anh nói, “Tôi đã bắt nó phải quay lại trường và tự đưa mình vào quy củ”. Thật may mà anh ta đã nghe lời khuyên đó. Anh thường rời khỏi nhà vào 6 giờ sáng để tập luyện trưӟc khi tӟi trường. Ở trường đại học North Carolina, anh không ngừng sửa chữa những yếu kém của mình – cách phòng vệ, cách xử lý bóng, kỹ năng ném rổ. Vị huấn luyện viên cảm thấy ngạc nhiên bởi lòng quyết tâm rèn luyện không ngừng của anh, chăm chỉ hơn bất kỳ ai khác. Một lần, khi đội tuyển vừa thua trận đấu cuối cùng của mùa giải, Jordan đứng dậy và tiếp tục tập luyện ném rổ hàng giờ liền. Anh đang chuẩn bị cho mùa giải năm sau. Ngay cả khi ở đỉnh cao của thành công và sự nổi tiếng – khi người ta trao cho anh mỹ từ “Vận động viên thiên tài” – những buổi tập luyện vắt kiệt sức của anh vẫn đi vào huyền thoại. Cựu trợ lý huấn luyện viên đội Bulls, John Bach, gọi anh là “một thiên tài không ngừng phát triển sự thiên tài của mình”.

Vӟi Jordan, thành công bắt nguồn từ tâm trí. “Sự vững vàng của ý chí và trái tim mạnh mẽ hơn rất nhiều so vӟi những lợi thế về thể chất. Tôi luôn nói như thế, và tôi vẫn luôn tin như thế.” Nhưng những người khác thì không. Họ nhìn vào Michael Jordan và cái họ thấy chỉ là sự hoàn hảo về thể trạng, như một điều tất yếu, đã dẫn tӟi sự vĩ đại của anh ta.

BABE RUTH Còn Babe Ruth (cầu thủ bóng chày chuyên nghiệp của Mỹ) thì sao? Ông ta rõ ràng không có một thể trạng hoàn hảo. Đây là một người sành ăn có tiếng vӟi cái bụng bự lộ rõ sau bộ đồng phục Yankee. Đấy mà lại là hình ảnh của một tài năng thiên bẩm sao? Chẳng lẽ anh ta lại đánh chén hết món này tӟi món khác rồi tự nhiên lại đạt được home-run sao? Babe Ruth vốn không có năng khiếu. Thời mӟi bắt đầu sự nghiệp, ông cũng không phải là một tay đánh bóng giỏi. Nhưng ông có rất nhiều sức mạnh, thứ sức mạnh tӟi từ sự cống hiến hết mình trong từng lần vụt gậy. Khi ông “vào guồng”, mọi thứ thật tuyệt hảo, nhưng phong độ của ông lại không ổn định. Đúng là ông có thể tiêu thụ rất nhiều đồ ăn thức uống. Sau mỗi một bữa ăn lӟn, ông vẫn có thể ăn thêm một vài chiếc bánh ngọt tráng miệng nữa. Nhưng ông cũng có thể ép bản thân vào một chế độ quy củ khi ông cần. Rất nhiều mùa đông, ông tập gym trong suốt cả mùa nghỉ cho tӟi khi thân hình trở nên cân đối. Sau mùa giải năm 1925, khi mà ông tưởng như là không lấy lại được vóc dáng nữa, thì ông lại kiên trì tập luyện, và thực sự trở về vóc dáng chuẩn . Từ năm 1926 tӟi năm 1931, ông có trung bình 50 home-run một năm, và 155 lượt chạy bat-in (thuật ngữ của bóng chày). Robert Creamer, người viết tiểu sử của Babe Ruth nói, “Ruth đã có màn đập bóng tuyệt vời và ổn định nhất chưa từng thấy trong lịch sử bóng chày… Năm 1925 ông còn là cát bụi, tӟi giờ Babe Ruth vươn lên dũng mãnh như một quả tên lửa”. Nhờ vào kỉ luật. Ông cũng yêu thích việc luyện tập. Khi ông gia nhập đội bóng Boston Red Sox, những người ở đây không thích việc ông suốt ngày đòi tập đập bóng. Ông không những chỉ mӟi là “ma mӟi”, mà ông xin vào đội ở vị trí ném bóng. Vậy ông tập đập bóng để làm gì? Một lần, sau một thời gian dài

sau khi bắt đầu sự nghiệp, ông bị kỉ luật và cấm thi đấu ở một trận đấu. Tưởng thế đã là đủ tệ, họ còn cấm ông không được luyện tập nữa, và điều đó mӟi thực sự là hình phạt đối vӟi ông. Ty Cobb (một chuyên gia bóng chày) lại nghĩ rằng việc ném bóng góp phần giúp Ruth phát triển kĩ năng đập bóng. Tại sao lại như vậy? “Ai cũng nghĩ là tay ném bóng sẽ đập bóng rất dở, nên họ đã không đề phòng khi tӟi lượt của Ruth. Nếu anh ta đập trượt, cũng không ai nghĩ gì nhiều… Theo thời gian, anh ta học được cách kiểm soát cú đập của mình. Tӟi khi anh ta nhận được vị trí cắm chốt làm outfielder (một vị trí trong bóng chày), ông đã sẵn sàng để đập bóng bất cứ lúc nào”. Vậy nhưng