phần công sức của ông.” Hãy nghe câu chuyện sau đây. Bấy giờ là lúc UCLA vừa giành được chức vô địch quốc gia đầu tiên. Nhưng huấn luyện viên Wooden lại lo lắng về Fred Slaughter, một cầu thủ luôn ra sân ở những hiệp đầu tiên và đã có một năm nhiều tiến bộ cho tӟi trận cuối cùng tranh chức vô địch này. Trận đấu khi đó diễn ra không được tốt lắm, và khi tình hình trở nên tệ hơn, ông rút Fred ra sân. Người thay thế
anh đã chơi rất tốt, và Wooden không quan tâm tӟi Fred cho tӟi khi trận đấu kết thúc. Chiến thắng đó là một chiến thắng sít sao. Họ không những đã thắng danh hiệu NCAA đầu tiên bằng việc đánh bại Duke, họ còn kết thúc mùa giải vӟi 30 trận thắng và không có trận thua nào. Nhưng những lo lắng về Fred lại làm Wooden khó có thể hưởng thụ trọn vẹn niềm vui chiến thắng. Khi Wooden rời buổi họp báo và đi tìm Fred, ông mở cửa phòng thay đồ và thấy Fred đang đợi ông trong đó. “Thầy ạ… Con muốn thầy biết rằng con hoàn toàn hiểu tại sao thầy làm thế. Thầy buộc phải để Doug ở lại sân bởi cậu ấy đã chơi rất tốt, còn con thì không. Con thực sự rất muốn chơi tiếp, nhưng con hiểu, và nếu ai đó nói rằng con đang tức giận, đó là nói sai. Thất vọng thì có, nhưng tức giận thì không. Và con rất mừng cho Doug.” Wooden nói, “Có những huấn luyện viên ngoài kia, những người đã giành các cúp vô địch bằng cách dạy độc tài, trong đó có Vince Lombardi và Bobby Knight. Thầy có một triết lý dạy dỗ khác… Vӟi thầy, sự quan tâm, sự đồng cảm, và sự cân nhắc là những gì thầy đặt lên trưӟc nhất.” Đọc lại câu chuyện về Fred Slaughter một lần nữa và bạn thử nói xem, liệu trong tình huống tương tự, huấn luyện viên Knight có lao tӟi để an ủi Daryl Thomas không? Liệu Knight có cho Thomas cơ hội để giữ lấy lòng tự trọng, phẩm cách, và sự bao dung khi anh ta cảm thấy thất vọng nhất không? ĐÂU LÀ KẺ THÙ: THÀNH CÔNG HAY THẤT BẠI? Pat Summitt là vị huấn luyện viên của đội bóng rổ nữ của trường Tennessee, đội Lady Vols. Bà đã giúp họ đạt được 8 chức vô địch quốc gia. Lúc đầu bà không huấn luyện theo triết lý của Wooden, mà bà có những cách dạy dỗ giống vӟi Knight hơn. Mỗi khi đội thua, bà không thể cho qua
việc đó. Bà cứ giữ sự ấm ức trong lòng, day dứt và tự đay nghiến mình và cả đội vì nó. Sau đó bà dần dà có một mối quan hệ yêu-ghét vӟi việc thua trận. Về mặt cảm xúc, thua trận vẫn làm bà cảm thấy phát ốm. Nhưng bà lại yêu hệ quả của nó. Nó buộc tất cả mọi người, cả cầu thủ lẫn huấn luyện viên, phải phát triển một trận đấu hoàn thiện hơn. Thành công lúc này lại trở thành kẻ thù của họ. Wooden dùng từ “bị” khi nói về thành công. Pat Riley, cựu huấn luyện viên của đội vô địch Los Angeles Lakers, gọi đó là “căn bệnh cái tôi” – nghĩ rằng bạn chính là thành công, và hoàn toàn quên đi những kỉ luật và cố gắng – những thứ đã giúp bạn đạt được thành công ấy. Summitt giải thích, “Thành công làm bạn yếu đi. Ngay cả những người hoài bão nhất trong chúng ta cũng bị nó làm cho tự mãn và lười nhác hơn”. Tại thời điểm Summitt nói câu này, đội Tennessee đã giành được 5 chức vô địch NCAA, nhưng chỉ có 1 trận mà họ cảm thấy hài lòng vӟi chiến thắng nhất. “Ở mọi lần khác, chúng tôi rất tức giận. Chúng tôi đã bỏ lỡ 4-5 danh hiệu mà chúng tôi đáng nhẽ đã có thể giành được.” Sau chức vô địch vào năm 1996, cả đội trở nên tự mãn. Những cầu thủ cũ giờ đã thành những tuyển thủ vô địch quốc gia, và những cầu thủ mӟi thì mong đợi chỉ bằng việc ở đội này, chiến thắng sẽ tự động tӟi vӟi họ. Thời gian sau đó là một thảm họa. Họ bắt đầu thua và thua đau đӟn. Vào ngày 15 tháng 12, họ bị hủy diệt bởi đội Standford ngay trên sân nhà. Một vài trận sau đó, họ lại bị đè bẹp. Giờ họ đã có 5 trận thua và không còn ai hy vọng gì vào họ nữa. Huấn luyện viên đội North Carolina, vì muốn an ủi Summitt, đã nói vӟi cô rằng, “Cứ cố chờ tӟi năm sau vậy”. HBO đã tӟi Tenessee để quay một bộ phim phóng sự, nhưng giờ các nhà sản xuất đã bắt đầu chuyển hưӟng sang một đội khác. Ngay cả các trợ lý của Summitt cũng nghĩ rằng họ sẽ không thể bưӟc vào được tӟi vòng giành chức vô địch các giải play-off vào tháng 3.
Vì thế trưӟc khi trận đấu tiếp theo diễn ra, Summitt đã họp đội bóng lại, một cuộc họp kéo dài 5 giờ đồng hồ. Tối đó, họ chơi vӟi đội Old Dominion, đội bóng xếp hạng 2 quốc gia. Lần đầu tiên trong mùa giải, họ đã phải dốc hết sức. Nhưng họ lại thua nữa. Mọi người đều tuyệt vọng. Họ đã cố hết mình, cho đi tất cả họ có, nhưng vẫn thua. Một số còn khóc tӟi lặng đi. Summitt nói, “Ngẩng cao đầu lên các em. Nếu lúc nào các em cũng nỗ lực hết mình như hôm nay, nếu các em chiến đấu như hôm nay, cô hứa vӟi các em, chúng ta sẽ vào được giải đó vào tháng 3”. Hai tháng sau, họ trở thành nhà vô địch quốc gia. Kết luận? Hãy cẩn thận vӟi thành công. Nó có thể đẩy bạn rơi vào Tư Duy Cố Định: “Tôi chiến thắng vì tôi có tài năng. Và vì tôi có tài năng nên tôi sẽ tiếp tục chiến thắng”. Thành công có thể gây hại tӟi cả đội cũng như tӟi từng thành viên nói riêng. Alex Rodriguez, một ngôi sao bóng chày, lại không bị ảnh hưởng bởi thành công. “Bạn không thể nào cứ giữ đúng một phong độ cố định được. Hoặc là bạn sẽ giỏi lên, hoặc là bạn sẽ kém đi.”
TƯ DUY PHÁT TRIỂN LỆCH LẠC Tôi đã từng thấy rất nhiều bậc cha mẹ, giáo viên và huấn luyện viên ứng dụng khái niệm Tư Duy Phát Triển theo những cách rất tuyệt vời, và đạt được rất nhiều kết quả tích cực. Sử dụng những nguyên tắc về tư duy, nhiều trường và đội thể thao đã vươn mình lên hàng đầu – họ nổi tiếng vӟi việc xây dựng được một văn hóa của sự học hỏi (và tính đồng đội) và cả vӟi những thành tích nổi bật họ đã đạt được nữa. Những điều đó làm tôi cảm thấy rất hạnh phúc. Nhưng rồi, vài năm trưӟc, đồng nghiệp của tôi ở Úc, Susan Mackie, kể rằng cô vừa có một khám phá rất mӟi mẻ - khái niệm “Tư Duy Phát Triển lệch lạc”. Tôi lúc đầu đã không hiểu cô đang nói về điều gì. Tôi thậm chí còn cảm thấy khó chịu. Chẳng phải Tư Duy Phát Triển là một ý tưởng rất đơn giản và rõ ràng sao? Nếu người ta đã có một Tư Duy Phát Triển thực sự, sao người ta lại có thể hiểu sai được cơ chứ? Nhưng khám phá của cô ấy đã làm tôi phải suy nghĩ rất nhiều. Và trong quá trình làm việc, tôi nhanh chóng nhận ra ý của cô ấy là gì. Một số phụ huynh, giáo viên và huấn luyện viên thực sự đang hiểu sai về khái niệm về các lối tư duy. Từ đó tôi quyết tâm phải hiểu được điều gì làm họ đi lệch hưӟng như vậy và cách nào để chỉnh lại cho họ. Vậy hãy cùng nhìn lại 1) Tư Duy Phát Triển là gì, và cái gì không phải là Tư Duy Phát Triển, 2) làm thế nào để có nó, và 3) làm thế nào để dạy nó lại cho người khác.
THẾ NÀO LÀ/KHÔNG LÀ TƯ DUY PHÁT TRIỂN? Tư Duy Phát Triển là tin rằng mọi người có thể phát triển, bồi đắp những năng lực của mình. Đơn giản vậy thôi. Nó có thể có nhiều hệ quả khác, nhưng đó chính là cốt lõi của lối tư duy này. Tuy nhiên, rất nhiều người lại hiểu nó theo một ý nghĩa hoàn toàn khác. Hiểu lầm #1: Nhiều người gọi những gì họ thích về chính bản thân họ là “Tư Duy Phát Triển”. Nếu đầu óc họ khá cởi mở và linh hoạt, họ nói họ có Tư Duy Phát Triển. Tôi thường nghe mọi người gọi nó là “Tư Duy Mở”. Nhưng có một sự khác biệt giữa linh hoạt hay cởi mở và sự nỗ lực để nuôi dưỡng tài năng. Và nếu mọi người đi quá xa khỏi ý nghĩa thực sự của Tư Duy Phát Triển, họ có thể sẽ không nhận được những lợi ích của nó. Họ có thể chìm đắm trong những ưu điểm của mình, nhưng họ có thể sẽ không bao giờ bỏ công sức để trau dồi thêm năng lực của chính họ hay của con cái hay học sinh của họ. Hiểu lầm #2: Rất nhiều người khác lại nghĩ, Tư Duy Phát Triển chỉ nói về nỗ lực, nhất là những lời khen về sự cố gắng. Tôi đã nói trưӟc đây về việc khen ngợi trẻ em về quá trình chúng tham gia vào – sự chăm chỉ, những chiến lược, sự tập trung, sự bền chí – có thể khai sáng một Tư Duy Phát Triển trong chúng. Nhờ đó, trẻ em sẽ học được rằng bất kỳ quá trình nào chúng tham gia cũng là cơ hội để học hỏi và tiến bộ, và rằng việc học tập của chúng không tự dưng đến từ những gì có sẵn. Điều quan trọng đầu tiên cần nhӟ ở đây là những quá trình ấy bao gồm nhiều thứ hơn là chỉ mỗi sự nỗ lực. Chắc chắn là chúng ta muốn trẻ em biết trân trọng thành quả của sự cố gắng. Nhưng chúng ta cũng muốn chúng hiểu sự quan trọng của việc thử những phương pháp, chiến lược mӟi khi phương thức chúng đang làm không có hiệu quả. (Chúng ta không muốn
chúng cứ cố kiên trì chỉ một chiến lược tồi tệ, phải không?) Và chúng ta muốn chúng biết kêu gọi sự giúp đỡ hay tham khảo ý kiến của những người khác khi cần thiết. Đây mӟi là quá trình chúng ta muốn chúng trân trọng: chăm chỉ, thử những cách làm mӟi, và tham khảo ý kiến của mọi người. Một sai lầm nữa là khen ngợi sự cố gắng (hay bất kỳ phần nào trong quá trình trên) không có thực. Nhiều cha mẹ từng nói vӟi tôi: “Tôi khen con tôi vì sự chăm chỉ của nó nhưng không có tác dụng gì”. Tôi ngay lập tức hỏi: “Con anh chị có thực sự đã chăm chỉ không?” “À, không hẳn” là câu trả lời của họ. Chúng ta không bao giờ nên nghĩ rằng cứ khen bừa một quá trình nào đó mà trẻ không-thực-sự-tham-gia-vào lại đem lại kết quả tốt đẹp. Nhưng vấn đề đáng quan tâm hơn vӟi tôi là một số giáo viên và huấn luyện viên đang dùng những lời khen về nỗ lực như một phần thưởng an ủi khi trẻ không chịu học. Nếu một học sinh đã rất chăm chỉ nhưng chỉ có một chút, hoặc thậm chí không có tiến bộ nào, chúng ta vẫn có thể trân trọng cố gắng học sinh đó đã bỏ ra, nhưng chúng ta không bao giờ nên hài lòng vӟi những cố gắng nào mà không đem lại lợi ích. Chúng ta nên tìm hiểu tại sao những cố gắng đó lại không hiệu quả và định hưӟng cho trẻ tӟi những chiến lược và tài nguyên khác để giúp chúng tiến bưӟc trong quá trình học tập. Gần đây, có người hỏi tôi là, “Điều gì làm bạn khó ngủ mỗi tối?” Và tôi nói, “Tôi sợ rằng khái niệm về tư duy sẽ được dùng để làm cho trẻ thấy hài lòng ngay cả khi chúng không học được thêm điều gì – đó như là một bưӟc lùi trong quá trình phát triển vậy.” Tư Duy Phát Triển vốn có mục đích giúp trẻ học tập, chứ không phải để che đi sự thật là chúng đang dậm chân tại chỗ.
Cuối cùng, khi mọi người nhận ra tôi là một chuyên gia về tư duy, họ thường nói, “Cái đó tôi biết! Khen quá trình, không khen kết quả chứ gì”. Không hẳn. Đây là một hiểu lầm khá phổ biến. Trong tất cả những nghiên cứu về lời khen của chúng tôi, đúng là chúng tôi có khen quá trình, nhưng chúng tôi kết nối nó với kết quả, nghĩa là, tӟi những gì trẻ học được, sự tiến bộ hay thành tích của chúng. Trẻ em cần hiểu được rằng, tham gia vào quá trình đó sẽ giúp chúng học thêm được nhiều điều. Cách đây không lâu, một người mẹ kể vӟi tôi rằng bà cảm thấy rất bức bối khi bà không được khen con gái bà mỗi khi con bé làm được điều gì đó tuyệt vời – rằng bà chỉ có thể khen cô bé khi cô bé phải vất vả làm điều gì đó. Sai! Sai! Sai! Đương nhiên là bạn vẫn có thể khen những thành tựu mà con cái bạn đạt được, nhưng sau đó phải cho bé thấy đó là kết quả của cả một quá trình mà bé đã trải qua. Và nhӟ rằng, chúng ta không nhất thiết lúc nào cũng phải khen. Đưa ra những câu hỏi về quá trình chúng đã đi, và tỏ quan tâm tӟi từng bưӟc của chúng cũng có hiệu ứng tương tự. Hiểu lầm #3: Một Tư Duy Phát Triển đồng nghĩa vӟi việc nói vӟi trẻ em rằng chúng có thể làm được bất cứ thứ gì. Rất nhiều lần tôi nghe các nhà giáo dục nói rằng: “Tôi có một Tư Duy Phát Triển. Tôi luôn nói vӟi các học sinh, “Em có thể làm được mọi thứ!”. Rất ít người tin vào tiềm năng của trẻ em như tôi, hoặc mong muốn được nhìn thấy lũ trẻ phát huy được hết khả năng của mình. Nhưng điều đó sẽ không xảy ra chỉ bằng việc nói “Con có thể làm mọi thứ!”. Nó xảy ra bằng việc giúp chúng có được những kĩ năng và tìm kiếm những tài nguyên cần có để giúp chúng tiến bưӟc tӟi mục tiêu. Nếu không có những thứ đó, câu nói kia chỉ là một lời an ủi sáo rỗng. Nó đẩy trách nhiệm lên người học sinh và có thể khiến chúng cảm thấy như là một kẻ thất bại nếu chúng không đạt được mục tiêu của mình.
Một lời cuối về việc đẩy trách nhiệm lên vai học sinh. Tôi rất buồn khi biết rằng một số nhà giáo dục và huấn luyện viên đổ lỗi cho lũ trẻ vì chúng có Tư Duy Cố Định – mắng nhiếc, chỉ trích chúng khi chúng không thể hiện những phẩm tính của một Tư Duy Phát Triển. Lưu ý rằng những người lӟn này thường tự cho mình không có trách nhiệm gì trong việc học sinh có kiểu tư duy nào, cũng như không có trách nhiệm phải dạy cho học sinh một Tư Duy Phát Triển, hay trách nhiệm cho quá trình học tập của học sinh: “Tôi không thể dạy đứa trẻ này. Cậu ta có một Tư Duy Cố Định”. Phải làm rõ ràng điều này như sau. Chúng ta, những nhà giáo dục, phải chịu trách nhiệm nghiêm túc trong việc tạo ra một môi trường có Tư Duy Phát Triển cho trẻ - nơi trẻ em cảm thấy không bị phán xét, nơi chúng hiểu rằng chúng ta tin vào khả năng tiến bộ của chúng, và là nơi chúng biết chúng ta luôn toàn tâm toàn ý sánh vai vӟi chúng trong quá trình phát triển của chúng. Chúng ta có nhiệm vụ giúp trẻ em tỏa sáng, chứ không phải tìm ra những lý do làm chúng không thể phát triển. LÀM THẾ NÀO ĐỂ CÓ TƯ DUY PHÁT TRIỂN (THỰC SỰ)? Chúng ta không thể có Tư Duy Phát Triển bằng việc tự nhận mình có lối tư duy đó. Để có được nó, bạn phải bắt đầu một cuộc hành trình. Thời gian gần đây, khi Tư Duy Phát Triển đang dần trở nên phổ biến hơn và trở thành lối suy nghĩ “đúng đắn”, càng ngày càng có nhiều người tự nhận là họ có nó. Điều đó cũng dễ hiểu. Ai trong chúng ta cũng muốn thấy mình là người ‘đã giác ngộ’ biết giúp trẻ em phát huy hết tiềm năng của mình. Một nhà giáo dục có tiếng đã nói vӟi tôi rằng có một luật bất thành văn giữa các nhà giáo dục bây giờ là họ thậm chí còn không được nhắc tӟi (hay nghĩ tӟi) Tư Duy Cố Định trong bất kì lĩnh vực nào. Và một hiệu
trưởng cũng nói vӟi tôi rằng gần đây ông vừa phải đưa ra những gợi ý rất nhỏ tӟi một giáo viên khi cô ấy nhìn ông giận dữ và nói “Ngài đang ám chỉ là tôi có một Tư Duy Cố Định đấy à?” Mặc dù, để cho đơn giản, tôi đã nói kiểu một số người có Tư Duy Phát Triển, một số người lại có Tư Duy Cố Định, nhưng thực tế, tất cả chúng ta đều là hỗn hợp của cả hai lối tư duy. Không việc gì phải phủ nhận điều đó. Đôi khi chúng ta ở trong lối tư duy này, lúc khác ta lại có tư duy khác. Nhiệm vụ của chúng ta là hiểu điều gì làm kích hoạt Tư Duy Cố Định. Những sự việc hay tình huống nào đưa chúng ta tӟi một nơi mà chúng ta cảm thấy những năng lực của chúng ta (hay của những người khác) là cố định? Sự việc hay tình huống nào đẩy chúng ta tӟi một nơi của sự phán xét hơn là sự phát triển? Điều gì sẽ xảy ra những lúc chúng ta rơi vào Tư Duy Cố Định – một “con người khác” của chúng ta cảnh báo rằng phải tránh những thử thách và tự dằn vặt bản thân mỗi khi chúng ta thất bại? ‘Con người ấy” làm chúng ta cảm thấy thế nào? Chúng ta nghĩ gì và chúng ta hành động thế nào? Những suy nghĩ, cảm xúc, và hành động ấy ảnh hưởng tӟi chúng ta và những người xung quanh ra sao? Và, quan trọng nhất, là chúng ta có thể làm gì để giữ cho ‘con người ấy’ khỏi làm gián đoạn sự phát triển của chúng ta và con cái chúng ta? Chúng ta có thể thuyết phục ‘con người có Tư Duy Cố Định’ ấy cùng chung chí hưӟng tӟi những mục tiêu đến từ Tư Duy Phát Triển của chúng ta không? Tôi sẽ trả lời những câu hỏi này ở