Thần Khúc Dante Alighieri

PHẦN 3: THIÊN ĐƯỜNG KHÚC I KHÚC II KHÚC III KHÚC IV KHÚC V KHÚC VI KHÚC VII KHÚC VIII KHÚC IX KHÚC X KHÚC XI KHÚC XII KHÚC XIII KHÚC XIV KHÚC XV KHÚC XVI KHÚC XVII KHÚC XVIII KHÚC XIX

KHÚC XX KHÚC XXI KHÚC XXII KHÚC XXIII KHÚC XXIV KHÚC XXV KHÚC XXVI KHÚC XXVII KHÚC XXVIII KHÚC XXIX KHÚC XXX KHÚC XXXI KHÚC XXXII KHÚC XXXIII CHÚ GIẢI ĐỊA NGỤC KHÚC I KHÚC II KHÚC III KHÚC IV KHÚC V KHÚC VI KHÚC VII KHÚC VIII KHÚC IX KHÚC X KHÚC XI KHÚC XII KHÚC XIII KHÚC XIV KHÚC XV KHÚC XVI

KHÚC XVII KHÚC XVIII KHÚC XIX KHÚC XX KHÚC XXI KHÚC XXII KHÚC XXIII KHÚC XXIV KHÚC XXV KHÚC XXVI KHÚC XXVII KHÚC XXVIII KHÚC XXIX KHÚC XXX KHÚC XXXI KHÚC XXXII KHÚC XXXIII KHÚC XXXIV TĨNH THỔ KHÚC I KHÚC II KHÚC III KHÚC IV KHÚC V KHÚC VI KHÚC VII KHÚC VIII KHÚC IX KHÚC X KHÚC XI KHÚC XII KHÚC XIII

KHÚC XIV KHÚC XV KHÚC XVI KHÚC XVII KHÚC XVIII KHÚC XIX KHÚC XX KHÚC XXI KHÚC XXII KHÚC XXIII KHÚC XXIV KHÚC XXV KHÚC XXVI KHÚC XXVII KHÚC XXVIII KHÚC XXIX KHÚC XXX KHÚC XXXI KHÚC XXXII KHÚC XXXIII THIÊN ĐƯỜNG KHÚC I KHÚC II KHÚC III KHÚC IV KHÚC V KHÚC VI KHÚC VII KHÚC VIII KHÚC IX KHÚC X KHÚC XI

KHÚC XII KHÚC XIII KHÚC XIV KHÚC XV KHÚC XVI KHÚC XVII KHÚC XVIII KHÚC XIX KHÚC XX KHÚC XXI KHÚC XXII KHÚC XXIII KHÚC XXIV KHÚC XXV KHÚC XXVI KHÚC XXVII KHÚC XXVIII KHÚC XXIX KHÚC XXX KHÚC XXXI KHÚC XXXII KHÚC XXXIII BẢNG CHỮ VIẾT TẮT THƯ MỤC THAM KHẢO

LỜI NGƯỜI DỊCH VÌ SAO TÔI DÁM MẠO HIỂM DỊCH THẦN KHÚC CỦA ĐANTÊ? Xin cho phép tôi - để bắt đầu - gợi lại một v{i kỷ niệm nh{ trường. Tôi nghe nói đến Đantê, đến Thần khúc lần đầu tiên l{ v{o những năm đầu thập niên 50, trong thời gian học ở Trường Dự bị Đại học v{ Sư phạm cao cấp Liên khu IV. Gi|o sư Đặng Thai Mai, Gi|o sư về Bộ môn Văn học phương T}y của chúng tôi, đ~ dằn giọng khi đọc những c}u khắc trên cửa v{o Địa ngục của Đantê, tất nhiên l{ ông đọc bằng tiếng Ph|p, trong bản dịch tiếng Việt tôi đ~ dịch c|c c}u đó như sau: “Qua khỏi đ}y l{ xứ thảm sầu, Qua khỏi đ}y l{ đau thương vĩnh viễn, Qua khỏi đ}y l{ thế giới của bọn người vô vọng! ... Hỡi chúng sinh khi bước v{o đ}y, h~y vứt lại mọi niềm hy vọng! (ĐN - III) Gi|o sư cho biết: Một nh{ văn Ph|p l{m phóng sự về c|c nh{ tù của chế độ Hít-le đ~ viết: Mấy c}u thơ trên đ}y của Đantê có thể đem khắc lên cửa ra v{o của bất kỳ nh{ tù ph|t xít n{o, dù đó l{ loại nh{ tù “cổ điển”, giết dần, giết mòn người tù bằng roi vọt v{ lao động khổ sai như Buchenwald, hoặc loại nh{ tù “hiện đại” có phòng giết người h{ng loạt bằng hơi ngạt như Auschwitz. Gi|o sư cũng cho biết: Bộ từ điển Từ Hải của Trung Quốc xếp Đantê v{o một trong sô “tứ đại thi th|nh” của Văn học phương T}y, cùng với Homère, Shakespeare v{ Goethe. Trong tiểu luận Chủ nghĩa nh}n văn dưới thời Văn hóa phục hưng xuất bản ở Thanh Hóa năm 1949 trong kh|ng chiến chống Ph|p, gi|o sư đ~ nhận định về Đantê như sau: “Đantê (1256 - 1321) l{ một nh{ thi sĩ quý tộc đại biểu cho thời kỳ qu| độ. Tập Thần khúc là tác phấm đại biểu cho lu}n lý Trung cổ, nhưng t|c phẩm của Đantê đ~ bao h{m nhiều yếu tố mới”(1). Đó l{ những kỷ niệm nh{ trường đầu tiên của tôi về Đantê v{ Thần khúc. Đầu niên kho| 1978 tôi được đến Trường Đại học Italia d{nh cho người nước ngo{i ở Perugia (Università Italiana per stranieri di Perugia) để học tiếng Ý, sau đó đến Khoa Văn học v{ Triết học của Trường Đại học Roma “La Sapiema” (Universit{ degli studi di Roma “La Sapienza”) để nghiên cứu về Văn học Ý. Đ}y l{ lần đầu tiên tôi được tiếp cận với Thần khúc của Đantê từ nguyên t|c tiếng Ý, bước đầu chỉ l{ một v{i đoạn trích giảng trong c|c giờ học Đại cương về Lịch sử Văn học Italia, sau đó l{ từng khúc tiêu biểu. Đến thời điểm n{y, tôi đ~ trải qua trên 20 năm nghiên cứu v{ giảng dạy về Văn học cổ điển Việt Nam, vì vậy một c|ch tự nhiên tôi cũng bị Văn học cổ Italia hấp dẫn, trước hết l{ Thần khúc của Đantê. Trong thời gian ở Roma nh{ trọ của tôi gần Khu phế tích La M~, chiều chiều tôi hay dạo bộ đến đ}y để tìm một chút không gian tho|ng đ~ng v{ tïnh lặng giữa một th{nh phố lớn. Ngồi đối diện đền thờ Ho{ng đế Antonio Pio (86- 161) v{ Ho{ng hậu Faustina, di tích độc nhất của Khu phế tích còn giữ được hình d|ng tương đối nguyên vẹn, tôi bất gi|c nhớ đến hai c}u thơ của nữ sï Thanh Quan:

Lối xưa xe ngựa, hồn thu thảo, Nền cũ l}u đ{i, bóng tịch dương. v{ trong đầu óc bỗng lảng vảng ý nghï về sự phế hưng của lịch sử: biết bao l}u đ{i, th{nh qu|ch của c|c triều đại hiển h|ch một thời, cuối cùng vẫn phải mòn mỏi, hoang phế dần theo năm th|ng, trong lức đó một số kiệt t|c văn chương thì cứ trường tồn, được tái bản đi t|i bản lại, được tiếp tục thưởng thức, nghiên cứu, phiên dịch v{ ng{y c{ng truyền rộng ra ngo{i biên giới quốc gia m{ chúng được sinh ra. Được học ngôn ngữ v{ văn học của một d}n tộc kh|c ngay trên đất nước của họ l{ một thuận lợi lớn; với ho{n cảnh đó có thể thu nhận được nhiều cảm xúc, thấm thía hơn l{ qua trang s|ch. Trong thời gian đi học ở Italia, cũng như nhiều lần sang thăm Italia ngắn ng{y để dự hội thảo khoa học, hoặc đi nghiên cứu, tôi thường tranh thủ đi thăm c|c địa phương của Italia, đặc biệt l{ đến thăm th{nh phố Firenze, thủ phủ của Khu Toscana. Đ}y l{ quê hương của Đantê, hiện ở đ}y còn có nh{ cũ của Đantê. Thị trấn Vinci gần Firenze, l{ quê hương của nh{ danh hoạ Leonardo da Vinci. Petrarca sinh ở Arezzo cũng thuộc Khu Toscana. Có tư liệu cho biết, rất có thể Boccaccio cũng sinh ra ở Firenze. Đó l{ chưa kể đến nhiều vï nh}n Italia thuộc c|c lïnh vực kh|c cũng đ~ từng sống v{ hoạt động ở đ}y... Khu Toscana với thủ phủ Firenze l{ c|i nôi hình th{nh tiếng Ý v{ văn ho| Ý. Goethe từng ca ngợi Firenze l{ một th{nh phố kỳ diệu nên đến thăm, ít ra l{ một lần trong đời. D}n địa phương Toscana, quê hương của Đantê, ph|t }m tiếng Ý với một ngữ điệu riêng, lên bổng xuống trầm rất nhịp nh{ng, êm |i. Ngay dưới Địa ngục, Đantê vẫn nhận ra các âm hồn đồng hương, qua giọng thổ }m đặc biệt của quê hương mình. Một lần đi thăm Matera, một th{nh phố ở miền nam Italia để tham quan c|c “nh{ - hang" được mô tả trong cuốn Chúa Kitô dừng lại ở Ebôli của Carlo Levi, tôi đ~ có dịp trò chuyện với một b{ cụ, khoảng trên 80 tuổi nhưng giọng nói tiếng Ý còn rất trẻ v{ rất hay, khiến tôi đ~ mạnh dạn nói ra nhận xét đó. B{ cụ mỉm cười sung sướng v{ nói: “Tôi l{ người Tốt-xcan". Ở miền bắc Italia, một hôm tôi đến thăm Nh{ xuất bản Tallone ở Alpignano, gần th{nh phố Torino, một nh{ xuất bản chuyên cho ra mắt c|c ấn phẩm đẹp, c|c kiệt t|c nổi tiếng trong Văn học Italia v{ thế giới, trong số đó có cả một bản dịch Chinh phụ ng}m của ta được dịch sang tiếng Ý. B{ Bianca Tallone, người kế tục công việc của người chồng qu| cố, được vinh danh l{ “nghệ sï của ng{nh in”, l{m Gi|m đốc Nh{ xuất bản, đ~ đọc cho tôi nghe nhận xét của nh{ thơ Chilê nổi tiếng Pablo Neruda về công việc của Nh{ xuất bản với ngữ điệu đặc trưng của tiếng Ý vùng Tốt-xcan. Th|ng 10 năm 2000, tại H{ Nội, tôi h}n hạnh được gặp v{ nói chuyện với Ng{i Lamberto Dini sang thăm chính thức nước ta với cương vị Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Italia. Biết tôi đang dịch Thần khúc của Đantê, mở đầu c}u chuyện, Ng{i Bộ trưởng vui vẻ tự giới thiệu: “Tôi l{ người Tốt-xcan”. Đối với một người nước ngo{i đang dịch Đantê thì một lời tự giới thiệu như vậy từ miệng một người Ý có ý nghïa như một sự cổ vũ rất th}n |i. Sau khi kết thúc kho| học ở Italia, năn. 1979 tôi trở về nước, mang theo kh| nhiều s|ch b|o về Đantê v{ Văn học Italia. Theo đề nghị của gi|o sư Huỳnh Lý (1914-1993), bạn

đồng nghiệp ở Khoa Văn trường Đại học Sư phạm H{ Nội, người phụ tr|ch Nhóm nghiên cứu văn học Lê Quý Đôn, tôi đ~ cho Nhóm mượn bản dịch tiếng Ph|p La Divine Comédie do Henri Longnon dịch, Nh{ xuất bản Garnier Frères, in ở Paris năm 1962. Bản n{y được Giải thưởng dịch thuật của Viện H{n l}m Ph|p. Kết quả l{ một bản dịch Thần khúc sang tiếng Việt do gi|o sư Lê Trí Viễn v{ nh{ thơ l~o th{nh Khương Hữu Dụng thực hiện, đ~ được Nh{ xuất bản Văn học (H{ Nội) ph|t h{nh v{o cuối năm 1979. Đ}y l{ bản dịch Thần khúc được xuất bản đầu tiên ở Việt Nam. Bản n{y chỉ chọn dịch 30 khúc trong tổng số 100 khúc của Thần khúc. Nh}n dịp ph|t h{nh bản dịch n{y tôi đ~ có cuộc nói chuyện tại Thư viện Quôc gia H{ Nội để giới thiệu Thần khúc v{ Đantê. Ng{i Lodovico Masetti, Đại sứ nước Cộng hòa Italia ở nước ta hồi đó, đ~ đến dự cuộc nói chuyện v{ nồng nhiệt ph|t biểu ý kiến. N|m 1980 tại Hội nghị quốc tế kỷ niệm 600 n{m ng{y sinh Nguyễn Tr~i (1380-1980) được tổ chức tại H{ Nội, tôi đ~ trình b{y bản tham luận nhan đề Nguyễn Tr~i v{ Đantê. So s|nh sự nghiệp chính trị v{ địa vị của hai nh{ thơ m{ tên tuổi tiêu biểu cho cả một thời đại trong lịch sử văn học mỗi nước, tôi đ~ trình b{y ý kiến sau đ}y: “Trong cuộc đấu tranh l}u d{i để khẳng định tư c|ch v{ phẩm gi| ngôn ngữ, văn ho| d}n tộc mình, mỗi d}n tộc sẽ tìm thấy Đantê của mình. Nguyễn Tr~i l{ Đantê của Việt Nam". Từ niên kho| 1980, tôi phụ tr|ch gi|o trình Văn học Italia tại Khoa Văn học trường Đại học Tổng hợp H{ Nội. Bản dịch tiếng Việt Thần khúc nói trên đ~ giúp ích rất nhiều cho công việc giảng dạy của tôi. Lần đầu tiên sinh viên Việt Nam có thể tiếp cận, qua tiếng mẹ đẻ của mình, một phần quan trọng nội dung kiệt t|c của Đantê. Trong qu| trình giảng dạy tôi thường đối chiếu nguyên bản tiếng Ý với lời dịch tiếng Việt, cũng như đối chiếu cả với c|c bản dịch tiếng Ph|p m{ tôi có, dần dần tôi bỗng nảy ra ý nghï: gi| như tôi có một bản dịch Thần khúc, dịch thẳng từ tiếng Ý sang tiếng Việt, thì công việc giảng dạy của tôi chắc sẽ thuận lợi hơn. Thế l{ tôi bắt đầu dịch từng đoạn của Thần khúc cần trích dẫn l{m dẫn chứng trong qu| trình giảng dạy; tiến lên một bước, tôi dịch trọn từng chương quan trọng, cuối cùng tôi mạnh dạn đặt kế hoạch dịch lại to{n bộ Thần khúc từ nguyên t|c tiếng Ý sang tiếng Việt. Nhằm mục đích bổ khuyết cho sự yếu kém của mình về vần điệu thơ ca, tôi đ~ đến gặp nh{ thơ Khương Hữu Dụng (1907-2005), người cao tuổi nhất trong Hội Nh{ văn Việt Nam hồi bấy giờ, chuyên dịch thơ cổ Trung Hoa v{ cũng l{ một hội viên trong buổi đầu th{nh lập Trung t}m Văn ho| Đantê thuộc Hội hữu nghị Việt Nam - Italia, để mời cụ giúp một tay. Trong một căn phòng tối mù mờ của Khu tập thể Phương Mai (H{ Nội), vừa dùng l{m phòng ngủ, phòng ăn, phòng tiếp kh|ch, nh{ thơ gi{ đ|ng kính đ~ trả lời : - “C|m ơn anh đ~ nhớ đến tôi nhưng tôi nay đ~ gần đất xa trời rồi, không d|m nghĩ đến một công việc d{i hơi như thế!". Lúc n{y cụ đ~ ngo{i 80 tuổi. Cụ giới thiệu tôi với một nh{ thơ trẻ, chuyên dịch thơ phương T}y. Tôi tìm đến nh{ thơ n{y thì thấy anh, một tay đang khẽ đu đưa chiếc nôi một bé sơ sinh, còn tay kia đang tranh thủ dịch thơ! Anh bảo tôi: - “Anh thấy đấy, vợ em mới sinh con, lại chưa có việc l{m; em b}y giờ chỉ nghĩ đến c|c việc mì ăn liền, để có thu nhập ngay...” Thế l{ tôi đ{nh đơn thương độc m~, dịch Thần khúc một mình. Khó khăn thì nhiều, nhưng cuối cùng tôi lại nghiệm ra rằng: một mình “độc lập t|c chiến", l{m người dịch duy

nhất một t|c phấm lớn cũng không phải l{ ho{n to{n không có c|i hay. Nó giống như người đi du lịch một mình, tự do nhẩn nha kh|m ph| c|i kỳ thú của danh lam thắng cảnh, chỗ n{o thích thì dừng lại l}u, không thích thì lướt qua, không có sự c}u thúc của ngươi hướng dẫn, không chịu sức ép của chương trình “tua" du lịch, m{ cứ từ từ, khoan thai tiến bước, mọi việc chỉ tùy thuộc sức khoẻ của mình, hứng thú của mình. Một mình độc lập dịch một t|c phẩm lớn cũng vậy, không bị khống chế bởi d}y chuyền l{m việc tập thể, cứ tự mình gỡ dần từng chữ, từng c}u, hết c}u n{y qua c}u kh|c, hết khúc n{y qua khúc kh|c, theo tốc độ l{m việc của mình, trình độ hiếu biết của mình, nhất l{ được tự do lựa chọn, tự do quyết định trước những đoạn văn tối nghïa, đ~ l{m nảy sinh nhiều c|ch hiểu kh|c nhau. Từ đó có được cảm gi|c yên t}m - tất nhiên có phần ảo tưởng - l{ mình đ~ đ|m bảo được tính nhất qu|n của kiệt t|c, điều m{ Đantê đ~ tỏ ra hết sức quan t}m! Trong qu| trình dịch Thần khúc tôi luôn nhận được sự khuyến khích, giúp đỡ của c|c bạn bè đồng nghiệp Việt Nam v{ Italia. Nh{ xuất bản Le Lettere của Hội nghiên cứu về Đan tê ở Firenze (Italia) m{ tôi l{ một hội viên, đ~ h{o hiệp cho phép tôi được quyền sử dụng nguyên bản tiếng Ý của Thần khúc trong công trình tra cứu văn bản rất công phu của Giorgio Petrocchi, Gi|o sư trường Đại học Torino, nhan đề l{ Thần khúc theo văn bản cổ. Bạn đồng nghiệp Carlo Arduini, người đ~ cùng tôi biên soạn Từ điển Việt - Ý, Ý - Việt đ~ gửi cho tôi bộ s|ch đồ sộ v{ quý gi| n{y. Pino Tagliazucchi (1921-2005), nh{ nghiên cứu Lịch sử Việt Nam hiện đại, t|c giả cuốn Hồ Chí Minh - Tiểu sử chính trị (2004) người đ~ cộng t|c với tôi dịch tuyển tập Ca dao Việt Nam sang tiếng Ý đ~ gửi cho tôi cuốn Địa ngục Đantê (L’inferno di Dante) của Vittorio Sermonti (Milano - Rizzoli - 1988). Luciano Sossai, người l~nh đạo Công đo{n công nh}n cảng Genova, nh{ hoạt động trong phong tr{o Italia ủng hộ Việt Nam kh|ng chiến chống Mỹ, đ~ dẫn con t{u Hữu nghị chở h{ng cứu trợ của Italia cập bến cảng Hải Phòng trong khi cảng n{y đang bị thủy lôi Mỹ phong tỏa (1973), đ~ gửi cho tôi bộ La Commedia, ba tập, in đặc biệt, của Nh{ xuất bản Mondadori. Gi|o sư Charles Fourniau, người bạn Ph|p th}n thiết l}u năm, đ~ gửi cho tôi bản dịch Thần khúc in song ngữ Ý - Ph|p của Jacqueline Risset. Đại sứ qu|n nước Cộng ho{ Italia tại H{ Nội v{ Đại sứ qu|n nước ta ở Rôma cũng như Hội hữu nghị Italia - Việt Nam v{ Trung t}m Việt Nam học ở Torino, bằng hình thức n{y hay hình thức kh|c, cũng đ~ hỗ trợ, khích lệ tôi rất nhiều. Song song với qu| trình đi s}u v{o việc nghiên cứu, giảng dạy Văn học Italia tôi đ~ tham gia hoạt động trong Hội hữu nghị Việt Nam - Italia v{ Trung t}m Văn ho| Italia Đantê ở H{ Nội ngay từ ng{y đầu th{nh lập v{ đ~ gia nhập một số tổ chức văn ho|, khoa học của Italia liên quan đến Đantê như Hội Đantê ở Roma (Società Dante Alighieri - Roma) do nhà thơ Giosùe Carducci (1835-1907), được Giải thưởng Nobel, thanh lập năm 1889, với mục đích phổ cập tiếng Ý ra thế giới, Hội nghiên cứu Đantê ở Firenze (Società Dantesca Italiana - Firenze), th{nh lập năm 1888, với mục đích bảo tồn v{ ph|t huy di sản t|c phẩm của Đantê, Trung t}m tư liệu về Đantê của Trường Đại học Roma “La Sapienza”, Hội quốc tế nghiên

cứu Ngôn ngữ v{ Văn học Italia (Associazione Internazionale per gli Studi di Lingua e Letteratura Italiana). Trung t}m giao lưu văn hóa của th{nh phố Ravenna, nơi lưu giữ