phần có nhiều |nh s|ng v{ đặc l{ những chỗ đen sẫm. Điều n{y Đantê đ~ dẫn giải trong t|c phẩm Bữa tiệc (Conviuio, II, XIII). 66- Vòm tròi thứ tám: Vòm trời của c|c ngôi sao cố định. 114- Bầu trời của sự bình yên thần thánh: Tức bầu trời cao nhất (Empireo). Bầu trời n{y được mô tả bằng nhiều c|ch ca ngợi kh|c nhau. Bầu trời nhiều |nh s|ng nhất (TĐ - I- 6), Vương quốc thần thánh (TĐ-II-21). 135- Hat bụi con người: tức con người cực kỳ bé nhỏ trong vũ trụ.
KHÚC III 3- Mặt trời n{y: Chỉ Bêatờrisê. 18- Đantê lầm tưởng c|c linh hồn hiện ra ở đ}y chỉ l{ sự phản chiếu một hình ảnh kh|c nên quay đầu tìm nguồn gốc thực của nó. 30- Nguyên t|c dùng từ rilegate, chúng tôi mạnh dạn dịch l{ xếp xó. C|c linh hồn đ~ được lên Thiên đường ở những vùng trời kh|c nhau v{ hưởng }n huệ của Chúa với những mức độ kh|c nhau. Đọc đến khổ thơ 90 ta sẽ thấy Đantê khẳng định điều đó. 51- Piccarda: Piccarda Donati, chị của Forese, bạn của Đantê (Xem TT-XXIII-48) và XXIV - 72 - 99) v{ cũng l{ chị của Corso, thủ lïnh của phe Guelfi Đen, đ~ bị chết thảm ở TTXXIV- 84-87). Piccarda l{ bạn của Đantê, ở TT- XXIV - 12, Đantê đ~ hỏi Forese: “Hãy nói cho tôi biết, Piccarda ở đ}u?” Thiên cầu quay chậm nhất: tức bầu trời Mặt trăng. 76- Người đ~ định chỗ cho chúng tôi: tức Chúa Trời. 99- Phu nh}n cao cả: Nữ th|nh Chiara di Assisi (1194-1253) đ~ nguyện tu theo Dòng Th|nh Francesco, người đồng hương của b{ (Assisi) v{ lập ra chi nh|nh dòng tu phụ nữ, được gọi theo tên b{ l{ Dòng tu Clarisse, được truyền b| nhanh chóng khắp to{n Italia. 108- Piccarda bị quyến rũ bởi cuộc đời v{ Dòng tu của Nữ th|nh Chiara, đ~ trốn v{o tu viện v{ bị người anh của b{ dùng vũ lực lôi ra khỏi tu viện. 120- Costanza vĩ đại: Costanza (1154-1198) con g|i của Ruggero II, vua của xứ Sicilia. Năm 1185, kết hôn ở Milano với Enrico VI (“trận cuồng phong thứ hai”), con trai của Federico Barbarossa. Từ cuộc hôn nh}n nay đ~ sinh ra (năm 1194) Federico II, “trận cuồng phong thứ ba và là cuối cùng”. Đến đ}y chấm dứt sự truyền ngôi vua của dòng họ n{y. Đantê dựa theo quan niệm của truyền thuyết d}n gian m{ gọi l{ “trận cuồng phong”. Ý n{y được c|c nh{ chú giải hiểu theo hai hướng đối lập nhau: tiêu cực v{ tích cực.
KHÚC IV 15- Chuyện kể trong Kinh Th|nh: Danielo, nhờ thần khải của Chúa, đ~ giảng đuợc gi|c mộng của vua Nabuccodonosor. Ông n{y đ~ nổi cơn giận bất công v{ độc |c, ra lệnh giết c|c nh{ hiền triết Babylone vì không đo|n được giấc mộng của ông, thậm chí còn quên cả nhiệm vụ được ông giao cho. 21- Nếu ý chí vẫn được giữ vững. Ngầm chỉ hai trường hợp của Riccarda v{ Costanza. 24- Theo Platon, linh hồn được tạo ra trước thể x|c v{ được ký gửi ở c|c vì sao, sau khi chết, linh hồn sẽ trở lại c|c vì sao để nhận lại. Lý thuyết n{y đối lập trực tiếp với học thuyết Kitô gi|o. 30- Moisè: Nh{ lập ph|p của người Do Th|i v{ cũng l{ nh{ tiên tri. Samuel: Nh{ tiên tri, người thiết lập chế độ qu}n chủ ở Israel. Hai Giovanni tức Giovanni Battista v{ Giovanni Evangelista. 48- Gabriel, Michel và Raffaele l{ ba thượng đẩng thần của Kitô gi|o. Gabriel đ~ xuống trần b|o tin Đức mẹ Maria đ~ sinh ra Giêsu (Xem TT-X-36). Michel đ~ chiến thắng Lucífero. Raffaele đ~ chữa cho Tobia khỏi mù mắt. 51- Timeo: tên t|c phẩm của Platon. 63- Do hiểu sai lý thuyết của Platon m{ một số ngôi sao được đặt tên c|c vị th|nh: Jupiter, Mercure và Mars. 84- Thánh Lorenzo: Tư tế Nh{ thờ Roma bị đưa lên gi{n hỏa thiêu năm 258. Muzio: Caio Muzio Scevola tự đốt tay mình để trừng phạt b{n tay đó đ~ không giết chết được bạo chúa Porsenna, vua của những người Etruschi, đang v}y h~m Roma. 105- Almeone: Ovide viết: “Giết mẹ, để b|o thù cho cha, Almeone đ~ cùng một lúc chứng tỏ l{ người hiêu thảo v{ kẻ giết người” (Xem TT-XII-51). 129- Từ vô ích n{y, trong nguyên t|c Đantê viết bằng La tinh Frusta, h{m ý muốn nhấn mạnh ý n{y.
KHÚC V 57- Hai chìa khóa m{ Kitô đ~ trao cho Th|nh Retro (Xem TT-IX- 117-129). 66- Jephté: Ph|n quan Israel đ~ thề nếu chiến thắng trở về thì sẽ hiến tế sinh linh đầu tiên bước ra khỏi nh{ mình. Kết quả người con g|i yêu duy nhất ra đón ông đ~ phải thực hiện lời thề đó. 69- Vị thủ lĩnh vĩ đại của Hy Lạp: Agamemnon đ~ hy sinh con g|i xinh đẹp l{ Eligenia cho thần linh ở Aulis để cầu được gió thuận trên đường vượt biển về Trole. 93- Vương quôc thứ hai: tức Vùng trời sao Thủy (Mercurio). 123- Một linh hồn tôn kính: Tức Ho{ng đế Giuistiniano. Xem TĐ - VI tiếp theo.
KHÚC VI 3- Con đại bàng La Mã bay ngược chiều của Trời: CostantinoI (274-337 sau Kitô) năm 330 đ~ di chuyển trụ sở Tòa Th|nh từ Roma đến Bisanzio. Ngược chiều, vì đ~ chuyển từ phương T}y sang phương Đông. Người anh hùng cổ đại: tức Enea, người th{nh lập Đế quốc La M~, sau một h{nh trình gian nan đ~ cập bến ở Latium v{ đ~ lấy n{ng Lavina, con g|i của vua Latino, l{m vợ. 6- Con chim của Chúa Trời: tức Đế quốc La M~, tồn tại trên 200 năm. Bisanzio gần Tiểu \, ở phía đông nên được xem l{ tận cùng của ch}u ]u v{ gần những ngọn núi m{ từ đó Enea đ~ ra đi. 12- Ta làm Xêda: Xêđa được sử dụng như một danh từ chung, ở đ}y có nghïa l{ “Ta l{m Ho{ng đế”. - GiustinianoI (482-505), Ho{ng đế nổi tiếng của Đế quốc Đông La M~, đ~ ra lệnh lập một Hội đồng lập ph|p để chỉnh lý lại Luật La M~. 18- AgapitoI l{m Gi|o ho{ng từ 533 đến 536. 27- Belisar: Vị tướng nổi tiếng của Giustiniano đ~ đ|nh thắng người Vandali ở Bắc Phi v{ người Goti ở Italia. 36- Pallante: Con trai của Evandro, vua của Latium, được vua cha ph|i đi giúp Enea chống lại qu}n Turno. Đantê, chịu ảnh hưởng c|ch nhìn của Virgilio trong Eneide, xem Pallante l{ sự hy sinh đầu tiên cho sự thắng lợi của Đế quốc La M~ trong tương lai. C|c khổ thơ từ 36 đến 54 l{ sự tóm tắt bằng thơ Lịch sử của Cộng hòa La M~. 39- Anba: tức th{nh phố Albalonga, do Ascanio, con trai của Enea, th{nh lập v{ đặt bản doanh ở đ}y trong ba trăm năm cho đến cuộc chiến giữa hai nh{ Orazi v{ Curiazi: ba chọi ba, tức giữa ba anh em La M~ v{ ba Albani. Cuộc chiến n{y đ|nh dấu sự thắng thế của Roma đối với Alba. 42- Việc bắt cóc c|c phụ nữ Sabia diễn ra dưới triều Romolo. N{ng Lucrezia tự vẫn vì bị con trai của vua Targuinio il Superbo l{m nhục. Địa ngục IV- 127 đ~ nói đến nữ nh}n vật này. 45-48- Đantê gộp lại một số cuộc chiến của La M~: đ|nh người Gaulois do Brenno l~nh đạo: ch{ng Pirro, vua xứ Epiro, đến để cứu những người Tarentini: Torquato chiến thắng người Gaulois v{ người La tinh: Quinzio, do từ La tinh Cincinnus, có nghïa l{ món tóc, bộ tóc. Cha con Deci đ|nh thắng người La tinh v{ người Samnites, đều tử trận trên chiến trường. Gia đình Fabi nhiều người tử trận trong cuộc chiến với Veio. 51- Người Arập: ở thời Đantê người ta gọi tất cả c|c d}n cư Bắc Phi l{ Người Arập, sự thực đ}y l{ người Cartaginesi. 54- Scipion thắng Annibale lúc mới 33 tuổi Pompeo thắng bọn cướp ở T}y Ban Nha lúc 25 tuổi. 60- Sông Rèno: sông Rhin: Senna: sông Seine: Rodano: sông Rhônne. 63-68- T|c giả thuật lại tóm tắt những cuộc h{nh qu}n của Cesare: Vượt sông Rubicon, thời n{y l{ biên giới giữa Italia v{ nước Gaule ngoại Alpe (tức vùng bắc núi Alpe, nhìn từ Italia). Durazzo: nay thuộc Albania.
Farsalia ở Tessaglia, thuộc Hy Lạp, nơi diễn ra cuộc chiến giữa Cesare v{ Pompeo. 69- Sau trận thắng Farsalia, Cesare l{m một bước ngoặt để xem c|c phế tích của Troia, do đó đ~ đến Antadro bến cảng m{ từ đó Enea đ~ ra đi, rồi đến con sông Simeonta, gần đó có mộ Ettore (Hector), người anh hùng của Troia, rồi tiến đ|nh Ai Cập, chiếm Vương quốc của Tolomeo (Ptolémée), giao lại cho Cleopatra. 72- Giuba (Juba), vua của Mauritania, người ủng hộ Pompeo. Có nh{ chú giải viết: Mauritania ở phía T}y Ai Cập (Egitto) vì vậy Đantê đ~ viết Cesare đi xuống (scen- dere) là không đúng. 75- Bruto và Cassio: Người kế nhiệm tiếp theo để nêu cao biểu trưng con đại b{ng La M~ l{ Ho{ng đế Augusto sẽ g}y đau khổ cho Bruto v{ Casso (Xem ĐN- XXXIV- 66-69): dưới tường th{nh Modena, Marco Antonio bị đ|nh bại v{ th{nh phố Perugia sẽ bị x|o tung bởi qu}n đội của Octaviano. 78- Cleopatra, đ~ được nhắc đến trong ĐN - V- 63, sau c|i chết của Antonio đ~ tự s|t bằng c|ch để cho rắn độc cắn chết. 81- Giano: Octaviano, kẻ chiến thắng nữ ho{ng Cleopatra, v{ x}m chiếm Ai Cập. Đền Giano (Jamus) sẽ bị đóng cửa suốt dưới triều Augusto v{ chỉ mở cửa khi Roma đ~ có hòa bình, trên cơ sở bình định được c|c d}n tộc kh|c. 87- Cesare thứ ba: Ho{ng đế thứ ba của La M~, tức Tiberio. 93- Tito: Ho{ng đế Tito bao v}y v{ t{n ph| Gerusalemme năm 70 sau Kitô (sự kiện đ|nh dấu sự kết thúc của Nh{ nước Do Th|i v{ bắt đầu sự t|n ph|t của d}n Do Th|i). Theo Đantê thì đ}y l{ một sự trừng phạt chính đ|ng đối với việc đóng đinh Kitô lên th|nh gi| v{ đối với tội lỗi cổ xưa (của Adamo). Beatrice sẽ đề cập đến diều n{y trong khúc tiếp theo. 96- Những cái răng Lônggôbácdi: Đ}y l{ từ được dùng trong Kinh th|nh. Khi người Longobardi tấn công Nh{ thờ (Xem TĐ-XVIII-43), vua Ph|p (Cario Magno, tiếng Ph|p: Charlemagne le Grand), theo yêu cầu của Gi|o ho{ng AdrianoI đ~ đến cứu (năm 774). Đantê xem như từ đ}y đ~ có sự liên mình giữa Triều đình Ph|p v{ La M~ (dưới đôi cánh của nó). 102- Ph|i Guelfi không thừa nhận biểu trưng con đại b{ng của Đế chế La M~, còn Ghibellinì thì lợi dụng v{ sử dụng biểu trưng đó cho lợi ích của đảng mình. 108- Ngài Carlo mới, tức Carlo II d’ Angib, vua của Napoli từ 1258 đến 1309. 111- Vũ khí: chỉ biểu trưng con đại b{ng. 114- Ngôi sao nhỏ này: Vùng trời sao Thủy, nhỏ nhất trong bầu trời. 129-142- Romeo di Villanova (1170-1250), Thủ tướng của B| tước Raimondo Beringhiere xứ Provence, sau khi đ~ phục vụ trung th{nh ông chủ của mình v{ giúp cho bốn cô con g|i của chủ đều trở th{nh Ho{ng hậu, ông bị dèm pha, vu c|o v{ ra đi l{m một người h{nh hương nghèo khổ. Người ta đ~ x}y dựng cuộc đời nh}n vật n{y th{nh một huyền thoại v{ Đantê đ~ đi theo hướng n{y.
KHÚC VII 3- Trong nguyên t|c tiếng Ý, khổ thơ ba c}u gồm cả tiếng La tinh v{ tiếng Do Th|i, chúng tôi dịch theo lời chú thích tiếng Ý. 6- Làm ánh sáng đôi: Ý n{y chưa được hiểu một c|ch thống nhất. Đ}y l{ |nh s|ng của Chúa v{ của Giustiniano, hay giữa |nh s|ng của Đế quốc v{ của luật ph|p, thực tế cũng l{ của Giustiniano. 27- Nói về Adamo. 141- Những ngôi sao thần thánh: \nh s|ng v{ sự vận h{nh của c|c ngôi sao tạo ra c|c vật thể như linh hồn của súc vật v{ c}y cối: chúng không được Chúa trực tiếp tạo ra, nên có thể bị biến chất.
KHÚC VIII 3- Cipigna, tức Venere (Vénus), sinh ở Chypre, theo một truyền thống thời Đantê, tên n{ng được dùng để đặt cho một ngôi sao. 9- Dione: con g|i của Océano via Titi l{ mẹ của Venere. Cupido l{ con trai của Venere. Dido: C|ch Đantê gọi tắt th}n mật tên của n{ng Didone, vợ của Enea, người anh hùng Troia. Một huyền thoại kể rằng: Cupido có nhiều nét giống Ascanio, con trai của Enea nên được mẹ gửi đến thăm Didone. Didone th}n mật cho cậu bé ngồi v{o lòng mình v{ do đó Didone đ~ bị thương vì tình yêu nồng ch|y của Cupido đối với người anh hùng Enea. 11- Ngôi sao Vénus, buổi tối đi theo sau mặt trời, buổi s|ng xuất hiện trước, để b|o hiệu mặt trời sắp mọc. 15- Cứ lên một tầng trời thì Beatrice, “cố nh}n” của Đantê, lại xinh đẹp hơn, rực rỡ hơn. 30- Bài hát mừng: Trong nguyên t|c dùng từ Do Th|i “Hosanna”, nhiều chỗ kh|c cũng thế. 39- Đantê được đón tiếp trọng thị: c|c thiên thần tạm ngừng điệu nhảy vừa mới bắt đầu để đón tiếp Đantê. “Hỡi các người mà trí óc làm chuyển động bầu trời thứ ba”, c}u đầu một b{i thơ của Đantê trong Convivio. 51- Linh hồn n{y l{ Carlo Martel lo, con trai đầu của Carlo d’ Angiò v{ Maria di Unghieria, mất ở Napoli (Italia) v{o năm 1295 ở tuổi 24. Martello có đến thăm Firenze v{ quen biết Đantê, nhưng t{i liệu lưu lại ít ỏi, không cho biết gì nhiều về mối quan hệ này, ngo{i lời giới thiệu của chính Đantê trong Thần khúc. 66- Đất nước mà dòng sông Danube chảy qua, muốn nói Hunggari. Carlo Martello được phong vua Hunggari ở Aix nhưng l~nh địa m{ ông ta nói rõ ở đ}y về địa giới thì nay lại thuộc nước \o. 69- Trinacria: Tên cũ của vùng đất Sicilia, nằm giữa mũi Pachino (nay l{ Passaro, ở đông nam) v{ Peloro (nay l{ Faro ở đông bắc). Bờ vịnh, tức vịnh Catinia, luôn bị luồng gió đông (Euro) từ Scirocco thổi tới, quấy nhiễu. Đantê không lặp lại huyền thoại nói rằng gió này do thần khổng lồ Tifeo, bị Giove giam trong núi Etne quạt ra (Xem ĐN - XXXI - 124). ở đ}y Đantê thay huyền thoại bằng một nguyên nh}n khoa học (do ảnh hưởng của khí lưu huỳnh). 75- Ng{y 30 th|ng 3 năm 1282 ở Palermo, do một h{nh động g}y phiền nhiễu của một lính Ph|p, v{o giờ kinh buổi chiều của ng{y lễ Phục sinh, như một giọt nước l{m tr{n ly, d}n chúng ở đ}y đ~ nổi dậy chống lại |ch cai trị của dòng họ Anjou v{ căm thù hô to: “Giết chết bọn Ph|p đi”. 78- Catalogtia: Robert d’ Anjou, em trai của Charles Martel bị bắt cóc v{ giam ở Calalogna, từ 1288 đến 1295. Bọn sï quan của Robert cũng to{n một lũ tham lam vơ vét v{ hung ác. 93- Đantê tỏ sự đồng tình của mình về việc Charles Martel phê ph|n sự tham lam, t{n |c của triều Anjou nhưng thắc mắc về điểm nói “Bản chất của nó (tức Robert, em trai
của ông) vốn sinh ra từ một nòi giống quảng đại” (84), Đantê đ~ vặn lại “Tại sao một mầm mống ngọt lại có thể sinh ra một quả đắng” (Khố 93). 96- Lý lẽ của Charles Martel (Carlo Martello) l{: nếu ngo|i nhìn lại đằng sau thì sẽ thấy được c|i m{ giờ đ}y chưa thấy v{ đổ mọi việc cho định mệnh do Chúa định trước. 117- Con người... công dân, ý nói con người không thể sống một c|ch tự nhiên m{ phải sống trong một th{nh bang, một vương quốc, có một thể chế cai quản. 120- Ông thầy của ngươi. chỉ nh{ hiền triết lớn nhất của thời cổ dại: Aristote. 126- Solone. nh{ lập ph|p. Serse: viên tướng qu}n sự (chiến binh) Melchisedèch: nh{ truyền đạo (linh mục) 132- Esau và Jacob cùng một mẹ sinh ra v{ được nuôi dưỡng cùng một bầu sữa mẹ, nhưng Jacob lại hiền hòa hơn Esau. Quirinus, tức Romulus, được thu xếp l{m con của thần Marte, vì cha thật có một nguồn gốc thấp hền.
KHÚC IX 3- Clemenza: Vợ của Carlo Martello, mất năm. 1295. Con trai l{ Carlo Roberto, vua xứ Napoli, bị người cậu cướp mất ngôi vua. Có nh{ chú giải cho rằng: có thể ở đ}y Đantê nói với con g|i của Clemenza, cũng có tên l{ Clemenza, kết hôn với vua Ph|p Louis Hutin năm 1315. Nhưng căn cứ v{o c|c chi tiết văn bản ở đ}y như “Carlo của nàng” (tuo Carlo), “hạt giống của nàng” (Sua semenza) chúng tôi cho rằng Đantê đang nói với Clemenza, vợ của Carlo Martello. 27- Vùng n{y của Ý suy đồi. Vùng ở giữa Venezia v{ sông Brenta. 30- Bó đuốc lửa: \m chỉ bạo chúa Ezzelino III, chủ nh}n của l}u đ{i Ezzelini, trên đồi Romano, ở giữa Venezia v{ Trevise. 33- Cunizza: Cunizza da Romano, chị của Ezzelino, có đến ba chồng v{ “một t|” tình nh}n, trong số đó có nh{ thơ troubadour Sordello. 48- Padova: Điều tiết lộ thứ nhất của Cunizza: Có thể l{ Đantê |m chỉ đến sự thất bại đẫm m|u của những người Guelfiở Padova năm 1314 trước ph|i Vicenza, khiến cho đầm lầy v{ nước sông ở đ}y đổi mầu (vì m|u). 51- Điều tiết lộ thứ hai của Cunizza: Rizzardc da Camino, con trai của “Gherardo tốt bụng” (TT-XVII-124), kế tục cha l{m Đốc chính th{nh phố Treviso năm 1306, sau bị c|c địch thủ giết chết. 54- Feltro.- Điều tiết lộ thứ ba của Cunizza. Linh mục địa phận Feltro, thuộc Treviso, l{ Alessandro Novello, th|ng 7 -1314, đ~ bội lời thề, cho phép một số người Ferrara lưu vong được sống ẩn n|u trong gi|o phận của mình, sau đó lại tự tay mình giao nộp những người n{y, để chứng tỏ mình l{ “một thành viên tốt của ph|i Guelfí (khổ 60) Ngục tối: Nguyên t|c tiếng Ý viết “in malta". Malta l{ loại ngục ngầm dưới đất, tối v{ bẩn thỉu, ở đ}y chúng tôi tạm dịch l{ ngục tối. 57- Nguyên t|c viết: “sẽ quá mệt nếu phải cân từ onda này qua onda khác”. Onda là một dơn vị đo trọng lượng thời xưa. Một onda La M~ bằng 1/12 livrơ. ở đ}y chúng tôi tạm dịch l{ “sẽ quá mệt nếu phải đong từng bát một” (b|t m|u). 63- Vùng Thiên đường thứ nhất chia l{m ba vùng nhỏ: Serafim chúng tôi tạm dịch: Thượng đẳng thần: Cherubini, tạm dịch: Thiên thần: Troni, tạm dịch Nơi hằng phúc, ở đ}y có đặt nhiều tấm gương lớn, có khả năng gi|m s|t c|c h{nh vi v{ ph|t ngôn của c|c thiên thần v{ những người hằng phúc. N{ng Cunizza vừa ph|t ra một số nhận định, phê ph|n nghiêm khắc một số nh}n vật, thậm chí có thể nói l{ nghiệt ng~, t{n nhẫn, nhưng n{ng lại khẳng định nói thế l{ đích đ|ng, nghïa l{ vẫn đúng với công lý tối cao của Chúa Trời. 78- Chiếc áo choàng sáu cánh: Hình ảnh truyền thống của thiên thần do Khoa tranh tượng Nh{ thờ s|ng tạo ra. 90- Con sông Macra ph}n chia Khu Liguria v{ Khu Toscana nhưng chỉ ở