phần cuối - Tĩnh thổ và Thiên đường - vốn phức tạp hơn phần Địa ngục, có kh| nhiều chỗ chúng tôi dịch kh|c với bản dịch cũ, lý do chủ yếu có lẽ l{ do dựa v{o những văn bản gốc kh|c nhau. Về chú thích, chúng tôi cố gắng viết ngắn gọn, chỉ cốt giúp người đọc hiểu được nghïa trực tiếp của nguyên t|c. Cuối cùng chúng tôi xin phép được thú nhận rằng: dịch Thần khúc l{ một việc l{m, về mọi phương diện, đều vượt qu| khả năng của chúng tôi; nhiều lần tôi đ~ nói với c|c bạn đồng nghiệp Ý v{ Việt, đ}y l{ một cuộc phiêu lưu về trí tuệ của tôi. Có lúc tôi cũng đ~ tự trấn an rằng: trong sinh hoạt học thuật có những việc cần l{m, nhưng ở một thời điểm cụ thể n{o đó nếu mình không mạnh dạn l{m thì có thể cũng chưa có ai l{m. Chúng tôi hy vọng rằng trong tương lai sẽ có nhiều đồng nghiệp kh|c giỏi tiếng Ý, tiếng Việt hơn, có tri thức về văn học, văn ho| Ý s}u rộng hơn chúng tôi, lại có năng khiếu thơ hơn, sẽ dịch lại Thần khúc sang tiếng Việt, đính chính lại những sai sót, lầm lẫn của chúng tôi, bổ cứu những “bất cập” của chúng tôi trong công việc phiêu lưu thú vị n{y. NGUYỄN VĂN HO[N
ĐANTÊ VÀ THẦN KHÚC Cuộc đời của Đantê Đantê sinh năm 1265 tại Firenze, miền trung Italia12, ở thời Đantê, trên b|n đảo Italia chưa có một quốc gia Italia thống nhất như ng{y nay, m{ tr|i lại đang tồn tại h{ng chục tiểu vương quốc v{ công quốc th{nh phố tự trị: ở phía bắc Firenze l{ công quốc Milano; phía đông Milano l{ nước Cộng ho{ Venezia, quê hương của Marco Polo m{ năm 1271 đ~ du h{nh sang tận Trung Quốc v{ lưu lại Bắc Kinh 17 năm; phía t}y Milano l{ nước Cộng ho{ Genova, quê hương của Cristoforo Colombo m{ năm 1492 đ~ ph|t hiện ra “T}n thế giới” ; ở phía nam Firenze l{ những l~nh địa rộng lớn, nơi m{ trật tự phong kiến đang ngự trị vững chắc như Vatican của Gi|o ho{ng, Vương quốc Napoli, Vương quốc Sicilia... Mặc dầu tình hình đó, đứng về phương diện ph|t triển x~ hội, b|n đảo Italia vẫn l{ khu vực tiên tiến, ph|t triển sớm nhất về chế độ x~ hội ở ch}u ]u thời Trung Cổ. Trong lời tựa Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản xuất bản lần thứ nhất bằng tiếng Ý ở Milano năm 1893, F. Ăngghen khẳng định: “Nước tư bản chủ nghïa đầu tiên l{ nước Ý”13 Nhờ vị trí địa lý thuận lợi nằm giữa trung t}m Địa Trung Hải, c|c công quốc tự trị Firenze, Milano, Venezia, Genova đ~ sớm ph|t triển c|c hoạt động ngoại thương giữa T}y ]u v{ phương Đông. Nền kinh tế thương mại - đ~ nhanh chóng l{m nảy sinh hoạt động sản xuất h{ng ho| theo hình thức công nghệ thủ công gia đình, cùng một đội ngũ cho vay nặng l~i v{ buôn b|n tiền tệ, nói một c|ch kh|c, Italia l{ nơi sớm xuất hiện c|c trung t}m kinh tế h{ng ho| v{ những tầng lớp tương lai của tư bản kỹ nghệ, tư bản thương mại, v{ tư bản ng}n h{ng. Sự biến đổi kinh tế quan trọng đó sẽ dẫn đến những biến đổi x~ hội s}u sắc, nói theo ngôn từ củaC.M|c: “sự tho|i hóa của những quan hệ nông nô”. Nông nô sẽ trốn khỏi nông thôn, ra sống ở c|c th{nh phố tự trị, để tự giải tho|t khỏi |ch |p bức chuyên chế của các lãnh chúa phong kiến. Mặt kh|c, tình trạng ph}n chia l~nh thổ th{nh nhiều thực thể quốc gia nhỏ bé - một tình trạng điển hình của thời phong kiến sơ kỳ - sẽ m}u thuẫn s}u sắc với nhu cầu ph|t triển của chủ nghïa tư bản đang manh nha, cần có một thị trường rộng lớn, thống nhất. Đó l{ nguyên nh}n chủ yếu dẫn đến sự thù địch giữa c|c tiểu vương quốc v{ công quốc tự trị v{ sự chia rẽ ngay trong nội bộ mỗi thực thể quốc gia đó. Firenze, quê hương của Đantê, chính l{ một chiến trường nóng bỏng của cuộc đấu tranh đó. V{ Đantê với tất cả t}m huyết v{ nghị lực, cũng sẽ dấn th}n v{o cuộc đấu tranh kịch liệt đó. Sớm mồ côi bố mẹ, tuổi trẻ của Đantê diễn ra buồn thảm. Không t{i sản, không thế lực. Một th}n h{o hảo t}m đ~ dạy Đantê tiếng La tinh v{ truyền cho Đantê niềm say mê văn chương phúng dụ bấy giờ đang nở rộ ở Ph|p. Thông qua tiếng La tinh Đantê say mê thơ ca cổ đại v{ tôn sùng thần tượng Virgilio: Người l{ Thầy, l{ T|c giả của tôi, Chính ở nơi Người tôi đ~ học
Phong c|ch thanh tao l{m vinh dự thơ tôi. (ĐN - I) Đantê cũng học tiếng Ph|p, tiếng Provençal, đi s}u nghiên cứu thần học, triết học, thiên văn học v{ cuối cùng đ~ trở th{nh một người có kiến thức b|ch khoa uyên b|c nhất ở thời đại ông. Phải chăng Đantê cùng có thể nói như Leonardo da Vinci (1452-1519), “con người khổng lồ của thời Phục hưng” (F. Ăngghen): “Tôi chẳng được học h{nh gì nhiều”. Dụng ý của Leonardo l{ muốn nói mình đ~ không được theo học nhiều trong c|c trường lớp chính quy v{ do đó may mắn không bị “nhồi sọ” nhiều trong nền gi|o dục kinh viện của Nh{ thờ Thiên chúa gi|o v{ cuối cùng chính việc tự học đ~ chắp c|nh cho t{i năng s|ng tạo bay cao. Cuộc đời thanh niên của Đantê nổi bật ba niềm say mê: yêu đương, s|ng t|c thơ v{ hoạt động chính trị. Đantê đi v{o tình yêu v{ thơ ca rất sớm. Trước tiên l{ l{m thơ về mối tình đầu tuổi thiếu thời, m{ bảy năm sau, Đantê sẽ gom lại th{nh tập Cuộc đời mới (La Vita nova). Đó l{ cuộc đời của một ch{ng trai từ buổi tr|i tim biết phập phồng xúc động theo nhịp đập của tình yêu. Đantê cũng tham gia hoạt động chính trị rất sớm. Quê hương Firenze của ông sớm chia rẽ th{nh phe ph|i đối địch: Ph|i Ghibellini muốn tìm sự ủng hộ của Ho{ng đế Đức để thống nhất đất nước, trong khi ph|i Guelfi lại đặt niềm tin ở Gi|o ho{ng. Từ năm 1289, phái Guelfi ho{n to{n thắng thế, nhưng rồi ph|i n{y lại chia th{nh hai phe: phe Đen v{ phe Trắng. Phe Đen muốn liên minh với Gi|o ho{ng, con phe Trắng lại hướng về Ho{ng đế Đức. M}u thuẫn vẫn còn nguyên v{ cuộc đấu tranh lại tiếp diễn không kém phần |c liệt. Đantê đứng về ph|i Guelfi v{ từng hai lần đại diện cho ph|i mình đi l{m nhiệm vụ thương thuyết. Năm 1300 ông được bầu v{o Hội đồng Thị chính Firenze. Sau sự chia rẽ của ph|i Guelfi, ông đứng về phe Trắng v{ kiên quyết chống lại đường lối dựa v{o Gi|o hoàng. Gi|o ho{ng cầu viện Ho{ng tử Ph|p Charles de Valois. Năm 1301 qu}n Ph|p tiến v{o Firenze, phe Đen lưu vong trở về, tổ chức đ{n |p phục thù, Đantê bị vu khống. Hai lần bị xét xử. Lần thứ hai, bị kết |n thiêu sống trên d{n lửa, khiến ông phải rời bỏ quê hương, bắt đầu cuộc sống lưu vong, mai danh ẩn tích, nay đ}y mai đó, do đó, cảm nhận s}u sắc “vị đắng cay của miếng b|nh ăn nhờ v{ bước ch}n nặng nề khi lên xuống cầu thang ở đậu”(Thiên đường, Khúc XVII). Niềm hy vọng trở về, nhìn lại quê hương lần cuối, cũng tan biến dần. vì hai lần tên ông bị xo| khỏi danh s|ch được }n x|. Đantê mất năm 1321 tại Ravenna, một th{nh phố nằm trên bờ biển vùng đông bắc Firenze. Năm 1519 Viện H{n l}m Firenze kiến nghị với Gi|o ho{ng tha thiết xin chuyển