bi�t de mem long tni&c nhung thoa hi�p du<;1c cho la tot, va bai vi h9 lo lang va do d1,1 nen h9 se bi noi s<;1 chi phoi. 4. Nguai sanguine thucmg soi noi, giau sue song va l�c quan, hti&ng ngo�i va n6i nhieu. S1,1 tich Cl,lC cu.a hQ khien hQ bi thu hut bai nhung cam xuc tich Cl,lC tlicmg t1,1, vi chung se cc}ng huang tot nhat v&i tinh each cu.a h9. S1,1 loi cuon ve tinh b�n, s1,1 phu phiem va cai bay l�c quan la nhung l1,1a ch9n tot. Tat nhien, hon nh6m nay la nhung hinh mau thuc}c kieu ly tuang va hiem khi xuat hi�n chinh xac nhu mo ta. Moi ngti<'1i la mc}t s1,1 pha trc}n dc}c dao cu.a nhieu nh6m. Nhung nhung ngu<'1i thao tung gioi la nhung ngu<'1i c6 kha nang d9c vi con ngu<'1i, danh gia h9 ngay l�p tuc va tim ra lo�i cam xuc hi�u qua nhat doi v&i kieu tinh each chu d�o cu.a h9. Ngoai mo hinh hon kieu cu.a Hippocrates, con c6 nhung each phan lo�i tinh each khac. Trong nhung th�p ky gan day, mo hinh hon mau cu.a Frank M. Scheelen da tr& nen pho bien, ciing nhti mo hinh OCEAN, t�o Cd sa cho cac bai kiem tra tinh each hi�n d�i. WLADISLAW JACHTCHENKO _ 269
8. Lij.p l�i bat t�n "Khi b�n n6i den lan thu mliai nguai ta se thich dieu b�n n6i." Horace Argumentum ad nauseam (l�p di l�p l�i den phat ngan) da du(Jc de c�p nhu m9t each de ket thuc cac CUQC cai CQ. Nhung S\i l�p l�i ciing c6 the cung co m9t quan diem, ngay ca khi ban than quan diem d6 khong hoan toan trung tht;ic. Day la each n6i kinh dien de tung chieu: "Toi da n6i ca nghin Ian rang b�n khong nen lam nhu v�y, b&i vi. . .': Chi vi m{>t ngu<'1i da n6i dieu gi d6 vai Ian tru&c day khong du sue lam cho quan diem va 1<'1i giai thich cua h9 tr& nen dung. Nhung S\i l�p l�i lien tl,lC ay van c6 ha tac d{>ng nhat djnh anh hu&ng den tat ca chung ta. Dau tien la vi s&m hay mu{>n chung ta ciing se tu ho do da bi nghe lai nhai den nham ca tai. Thu hai, neu ai d6 trinh bay quan diem cua hQ v&i S\i m�nh me va xac tin ro rang, chung ta se bat dau tin h9. Thu ha, chung ta dan quen thu{>c v&i suy nghi nay, va cu6i dmg, n6 khong con nghe qua xa v<'1i nhu Ian dau. Toi van nh& giao vien d�y tieng La-tinh cua toi d tru<'1ng d�i h9c luon dung nhung tu gi6ng nhau d cu6i moi bai giang 270 _ THU!,T THAO TONG: GC>C T6I AN SAU MDI CAU NC>I
de bao chung toi lam bai t�p ve nha. Ong ay luon n6i: "Ngay ca khi cac em khong muon, hay lam bai t�p ve nha, chi vi v�y thoi!" Luc dau, dieu nay du<'1ng nhu vo nghia doi vdi toi. T<)i sao toi phai lam bat cu dieu gi "chi vi v�y thoi"? Ch�ng chinh dang chut nao. Nhung sau m<)t vai tuan nghe thay n6i mai m9t cau, toi da quen vdi y tuang nay, va khi tr& ve nha, toi bat dau nghi rang, toi se bat tay vao ban dich tieng La-tinh cua minh chi-vi-v�y-thoi. B<)n c6 the da nghe ve "ceterum censeo" cua tru&ng lao Cato, day la chieu thuc ma ong dung de ket thuc tat ca cac bai phat bieu cua minh trudc vi�n nguyen lao La Ma: "Hon nfia, toi de nghi (ceterum censeo) rang Carthage se bi tieu di�t:' Sau rot, Cato da SU d1,mg C\lm tu nay ngay ca (j cac CUQC h9p thu(Jng vi�n khong lien quan gi den thanh pho a Tunisia hi�n d<)i, hanh d<)ng nay dung y nhu cau n6i "nude chay da mon''. Va dieu gi da xay ra? Yao nam 150 Trude Cong Nguyen, thu<Jng vi�n cuoi cung da dong y de xuat cua Cato, bat dau Chien tranh Punic Ian thu ha keo theo ngay tan cua Carthage. Quang cao SU d\lng cung m9t nguyen tac l�p l<)i lien t\lC - doi khi den muc th\fc s\f buon non - de tac d<)ng den chung ta. Cac chuyen gia truyen thong biet rang ngay ca nhfing do<)n quang cao hay ding phai du<Jc ngu<'1i xem xem nhieu Ian trudc khi h9 mua san pham. M9i nhan vien ban hang deu biet rang phai g<;>i di�n ho�c viet thu cho khach hang WLADISLAW JACHTCHENKO _ 271
tiem nang nhieu Ian tnt&c khi hQ mua san pham. M9t vai ngue1i lam dieu d6 doi ha Ian, con nhung ngue1i ban hang thanh cong nhat len den mue1i Ian. Nhung luon luon phai la m9t quang cao giong nhau cho d:mg m9t san pham. 272 _ THU!T THAO TUNG: GOC T6I AN SAU MOI CAU NOI
9. Vo diia ca nam '"Luon luon' va 'khong bao gia' la hai tit ma bq,n hay luon luon nha rang khong bao gia du<Jc dung." Wendell Johnson Va du.a ca nam ho�c argumentum ab exemplo (tit exemplum trong tieng La-tinh la "mau hinh': "vi d\l") bien mc;,t ho�c nhieu vi d\l khong mang tinh d�i di�n thanh mc;,t quy tac du<;1c cho la chung nhit. Nhung vi d\l kinh dien tuy�t doi la nhung giadinh pho bien nhu "Tit ca cac chinh tri gia deu la nhung ke doi tra: "Tit ca dan ong deu lua doi': "Ph\l nu khong gioi do xe': ho�c "Nguai My thi hai h<;1t". H.1u het m9i nguai hinh thanh dinh kien tren CcJ SC1 mc;,t ho�c nhieu trai nghi�m ma ta luu giu trong ky UC cu.a minh va pho quat h6a chung theo thai gian. Nhung lam the nao b�n c6 the su d1)ng CcJ che nay de thao tung m9i nguai? Thu thutt vi d\l Bit ke b�n muon thuyet ph\lc ai d6 ve dieu gi, tit ca nhung gi b�n c.1n la mc;,t tim guang tot, dang nh& va ly tuang nhit la khong the choi cai. Sau d6, b�n hanh dc;,ng nhu the vi d\l nay chung minh rang mc;,t cai gi d6 luon luon, ho�c it nhit la rit thuang xuyen, dien ra y nhu v�y. Con nhung luc khong giong, b�n cu giiu nh�m n6 di: WLADISLAW JACHTCHENKO _ 273
• B;;,.n la mc;,t d;;,.i ly bao hiem dang co gang ban bao hiem tan t�t cho mc;,t ngu<'1i khach lien h�. De thuyet ph1,1c hQ, b;;,.n hay tim vi d1,1 ve mc;,t ngu<'1i nao d6, ly tu&ng nhat la cimg de;, tuoi v&i khach, da mua dung lo;;,.i bao hiem d6, sau mc;,t th<'1i gian thi bi sa thai vi khuyet t�t va gi<'1 nh�n du<;1c m{>t khoan thanh toan hang thang dangke. • B;;,.n khong muon den dao Sip v&i b;;,.n gai cua minh vao thang Nam, nhung co ay muon di vao thang d6 vi khi ay co c6 the nghi phep ha tuan lien t1,1c. Tim mc;,t ngu<'1i b;;,.n da di Sip va ke l;;,.i cam giac l;;,.nh va gi6 nhu the nao khi hQ di nghi e1 d6 vao thang Nam. Tat nhien, th�t ng& ngan khi suy ra rang nam nao ciing v�y. Nhung "trai nghi�m th1jc te' cua ngu<'1i b;;,.n kia chac chan se anh hu&ng den co ay. Tat nhien, b;;,.n ciing c6 the tlj bja lay mc;,t vi d1,1. Nhung neu b;;,.n tim kiem du lau, b;;,.n c6 the thay cac vi d1,1 thljc te ve bat cu dieu gi. N6 khong nhat thiet phai mang tinh d;;,.i di�n, n6 chi can nghe h<;1p ly. Thu thu,t phan vi d\l B;;,.n c6 the lo;;,.i ho slj khai quat cua ngu<'1i khac bang mc;,t vi d1,1 ngu<;1c l;;,.i. Mc;,t vi d1,1 doi chieu don le khong chung minh du<;1c bat cu dieu gi - n6 c6 the chi la mc;,t tru<'1ng h<;1p ngo;;,.i 1�. Nhung day khong phai la m{>t CUQC qnh tranh ve 274 - THU!.T THAO TUNG: G6C T6I AN SAU MDI cAu N6I
slj cong bang. B�n chi phai hanh d¢ng nhu the vi d\l d6 thua sue de bac ho quy lu�t da du<;1c dua ra: • M¢t ngue1i hut thuoc song den gia? - Winston Churchill. • M¢t tri�u phu ho hQc d�i hQc? - Bill Gates. • M¢t nha van bi hang Ch\lC nha xuat ban tu choi, trli<k khi c6 du<;1c thanh cong Ian? - J.K. Rowling. • M¢t ngue1i c6 tam nhin tien phong dang t� huang thanh cong tai chinh trong nhieu linh V\ic? - Elon Musk. Danh sach c6 the tiep t\lc mai mai. Chua bao gie1 de dang nhu hi�n nay de tim ra phan vi d\l hoan hao cho mQi thu - b�n chi can danh du the1i gian de d�o quanh cong C\l tim kiem ma thoi. WLADISLAW JACHTCHENKO _ 275
10. Ngvyhitn Cum Hoc "St! tudng quan khong bao ham nhan qua." A Andanh Neu chi vi cac sl,i ki�n xay ra dong thai ho�c m9i thu xuat hi�n ac-ung m{>t ndi ( do trung h<;1p) thi ta van khong the ket lu�n giua chung c6 moi lien h� nhan qua. Nhung ng1,1y bi�n cum hoc ergo propter hoc - "vai dieu nay, do d6 vi dieu nay" - se khien chung ta tin la c6. Vi d1,1 nhu khi nguai ta suy <lien moi quan h� nhan qua giua ty 1� sinh tang va so lu<;1ng co tang cung m{>t luc ( dl,ia tren truyen thuyet con co mang em be den vai cha m� ). M{>t vi d1,1 kinh dien trong chinh tri la CUQC tranh lu�n xung quanh vi�c cam cac tro chdi "ban giet dam mau" cho tre em va thanh thieu nien. Bai vi m{>t so ke giet nguai hang lo�t da chdi tro nay, nhieu chinh tri gia cho rang nhung tro chdi nh�p vai ban sung nhu v�y phai chiu trach nhi�m (m{>t phan) ve d{>ng Cd giet nguai cua ph�m nhan. Nhung khong c6 moi quan h� nhan qua nao giua chung du<;1c khoa h9c chung minh. Sl,i tlidng quan da phan la thu xoang xinh. M{>t so l�i rat ky 1�. Th�t dang ng�c nhien khi vai thong ke nhat dinh c6 276 _ THU!T THAO TUNG: GOC T6I AN SAU MOI CAU NOI
the di theo dmg m{,t quy d�o trong nhieu nam, chi bbi stj trimg h<;1p thuan tuy. Vi d\l, so ngu<'1i chet vi rc:1i xuong be bc:1i tu<1ng quan ch�t che v&i so lu<;1ng phim ma Nicolas Cage da <lien xuat trong moi nam. 120 S\i ng\ly bi�n nay t�o ra m{,t stj che gieu doi v&i eac so li�u thong ke von nghe co ve thong minh. Nhung b�n ciing co the SU d\lng no cho cac m\lC dich cua rieng minh. Vi d\l, neu b�n muon thuyet ph\lC ngu<'1i yeu ho�c con minh an it do an v�t hc:1n, b�n co the tim m{,t thong ke tren m�ng cho thay moi tuc:1ng quan ch�t che giua vi�c tieu th\l banh mi k�p thit va b�nh nhan nam vi�n. Ho�c hay tubng tu<;1ng rang b�n thinh thoang ciing nh�u nh�t. B�n khong muon phai tiep t\lC bi�n minh cho thoi quen cua minh, b�n muon "rao tru&c" rang nhung ngu<'1i thanh cong ciing hay uong ru<;1u. Chi noi dieu do nghe co ve khong thuyet ph\lc lam tru khi b�n co chung cu. V�y thi hay tim kiem m{,t nghien cuu hQC thu�t tren m�ng cho thay moi tu<1ng quan ch�t che giua vi�c uong ru<;1u va stj thanh cong trong stj nghi�p di nhe. 121 Tim kiem cac moi tuc:1ng quan va so li�u thong ke dang ng<'1 la m{,t each. M{,t each khac la bop meo each <lien d�t so li�u thong ke de ve nen m{,t hue tranh theo y minh. Nhu Mark Twain da tung noi, "Hay nam bat stj th�t tru&c, sau do b�n co the bop meo chung tuy f'122 WLADISLAW JACHTCHENKO _ 277
C6 vo so cuon sach hap dan ve thao tung thong ke se cho b�n biet tat ca nhung gi b�n can. 123 Cac chien lu\1c thao tung cu.a b�n co the bao gom vi?c: ch9n l9c khung the1i gian, sang t�o v&i cac ddn vi, keo dai tn,1c, sap xep tru&c mau, chinh sua do h9a, SU dvng mau sac de khdi g<Ji nhung cam xuc nhat dinh va hdn the nua. Nhe1 vao soh.1(Jng l&n du li?u c6 san tren m�ng, b�n se khong mat nhieu the1i gian de tim ra moi tudng quan b�n muon va nhao n�n n6 thanh m<}t thong ke c6 ve tu te. Sau day, b�n chi vi?c kh.ing dinh rang n6 dang the hi?n moi quan h? nhan qua la thanh cong thoi! 278 _ THU!T THAO TONG: GOC T6I AN SAU MDI CAU NOI