phần lớn những con chuột nhưng lại kém hơn một vài con. Họ được gọi là con người. Một vài người trong số họ đã tạo ra mê cung, và nó tồn tại vì niềm vui và lợi nhuận của họ - vì mục đích của họ. Thế giới của chúng ta - thứ mà chúng ta được ban tặng - chẳng là gì cả. Cấu tạo của nó phục vụ cho nhu cầu và hứng thú của những người kiểm soát nó. Đó chính là những người định hình nên mê cung của chúng ta. Họ tạo ra luật lệ và mang đến phần thưởng cũng như sự trừng phạt cho chúng ta. Họ có thể làm vậy vì chúng ta yêu thích pho mát hơn mọi thứ trên đời. Họ có thể làm vậy vì chúng ta là những con chuột trong mê cung. Và với một con chuột trong mê cung, tất cả những gì cần quan tâm là pho mát. Kể từ sau chuyến thám hiểm đầu tiên của tôi ra khỏi mê cung, tôi đã có rất nhiều chuyến thám hiểm nữa. Tôi đã học được rất nhiều điều. Tôi mất nhiều tháng để học ngôn ngữ của con người. Tôi lắng nghe và đọc những gì họ viết. Tôi phát hiện ra rằng mê cung của chúng ta chỉ là một trong rất nhiều mê cung. Có những con chuột khác và những con người khác nữa. Và dù tất cả mọi sinh vật đều khác nhau nhưng họ vẫn giống nhau ở vài điểm nào đó. Chúng ta cần một lượng pho mát nhất định để duy trì cuộc sống. Nhưng tôi đã học được rằng sự tìm kiếm của chúng ta không bắt nguồn từ khát vọng có thêm pho mát. Thực tế là, việc có thêm pho mát không khiến chúng ta hạnh phúc hơn - mà việc lấy được thêm nhiều pho mát mới thực sự có ý nghĩa. Khi có được một lượng nhất định, chúng ta sẽ quen với nó - và lại muốn nhiều hơn nữa. Cuộc sống trong mê cung có tác dụng quan trọng với chúng ta đến nỗi không lượng pho mát nào có thể khiến chúng ta hài lòng. Hạnh phúc và bình yên - đó là những thứ khiến chúng ta dành cả cuộc đời mình để theo đuổi khi chạy quanh mê cung. Nhưng khi đến đích, chúng ta lại không tìm thấy chúng. Tất cả chỉ là pho mát. Cứ như vậy, pho mát không giữ được lời hứa của nó. Và chúng ta từ chối việc đặt câu hỏi đối với niềm tin của bản thân về pho mát, hay về việc cái gì sẽ thực sự mang đến hạnh phúc cho mình. Thay vào đó, chúng ta vẫn tiếp tục ‘tăng tốc’ và tìm kiếm thêm pho mát. Và cuộc đua cứ thế tiếp tục. Mới lúc nãy thôi, Zed, anh đã hỏi mọi người rằng: ‘Bạn có thể tìm thấy hạnh phúc không khi việc tìm kiếm đó không khiến bạn hạnh phúc?’ Có bao nhiêu con chuột đủ can đảm để trả lời câu hỏi đó? Có bao nhiêu con chuột sẽ có khả năng chấp nhận hàm ý về những gì ta nên làm trong câu trả lời
21 đó? Anh đang yêu cầu họ làm những việc họ chưa từng được học. Anh yêu cầu họ phải nghi ngờ và suy nghĩ, nhưng họ lại lựa chọn chấp nhận những thứ được ban tặng. Anh yêu cầu họ tìm kiếm bản thân họ, nhưng họ còn bận tìm pho mát. Anh yêu cầu họ sống cuộc sống của chính mình, nhưng họ còn mải mê chạy quanh mê cung. Zed, anh yêu cầu họ phải tồn tại. Nhưng họ mới chỉ học cách phải làm cái gì. Nhưng không chỉ loài chuột chúng ta mới vậy. Tất cả mọi sinh vật đều vậy. Kể cả con người. Họ cũng có mê cung của họ. Họ cũng có pho mát. Nhưng họ không gọi chúng như vậy. Họ phát hiện ra nhiều thứ về loài chuột, nhưng họ không biết rằng cuộc sống của họ thật ra cũng chẳng khác gì. Họ cũng chấp nhận mê cung có sẵn và thấy những bức tường không thể vượt qua nổi. Họ cũng từ chối hành động. Họ cũng thất bại trong việc đặt ra những câu hỏi quan trọng nhất. Tôi đã khám phá ra việc hỏi rằng: ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’ không hề không thích đáng hay phi thực tế. Nó phải được trả lời. Vì nó có thể được kiểm soát. Thực ra là nó đã và đang được kiểm soát. Nhưng những con chuột trong mê cung không kiểm soát nó. Những con chuột chấp nhận mê cung có sẵn - giống như một nhà tù - sẽ chẳng có quyết định nào ngoài việc chấp nhận cấu tạo của những người khác. Nhưng những con chuột từ chối chấp nhận mê cung như một thứ có sẵn sẽ thách thức cấu tạo của nó, và có thể chúng sẽ quyết định hành động. Vậy nên tôi đã hành động. Mọi người bảo tôi rằng không có câu trả lời cho câu hỏi tại sao. Mọi người bảo tôi rằng tôi không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận sự thay đổi. Mọi người bảo tôi chỉ nên tìm pho mát thôi. Mọi người bảo tôi rằng việc tìm kiếm pho mát là một việc đương nhiên. Mọi người bảo tôi rằng chỗ của tôi là ở trong mê cung, và mê cung cũng là một thứ đương nhiên. Chà, tôi đã chứng minh điều ngược lại. Và đó chưa phải là tất cả… tôi còn làm được một việc nữa. Tôi đã được dạy rằng nếu có ai đó lớn tiếng hỏi ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’ trong giận dữ hay bối rối thì tôi nên nói với họ rằng: ‘Với một con chuột thì việc ai lấy pho mát không quan trọng, quan trọng là pho mát đã biến mất.’ Chà, giờ thì tôi có phản ứng khác với câu hỏi đó. Lần sau nếu có con chuột nào lớn tiếng hỏi ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’, tôi sẽ trả lời câu hỏi đó. Nhưng câu trả lời không phải như anh nghĩ đâu, Zed ạ, vì giờ mọi thứ đã khác rồi… Tôi đã thay đổi chúng. Câu trả lời của tôi sẽ như thế này: ‘Tôi đã lấy miếng pho mát của anh!’”
22 Tôi đã lấy miếng pho mát của anh! “Tôi đã dành rất nhiều thời gian để học ngôn ngữ của loài người. Tôi cũng đọc những gì họ viết về mê cung. Tôi học cách họ thiết kế nó như thế nào và tìm hiểu mục đích của họ khi thiết kế. Tôi hiểu được tại sao họ lại di chuyển pho mát và họ quyết định địa điểm di chuyển nó đi đâu. Tôi đã có câu trả lời cho rất nhiều câu hỏi từ thời ấu thơ của mình. Tôi đã khám phá ra tại sao lại có quá nhiều hành lang vô dụng trong mê cung, tại sao lại có rất nhiều con đường khác nhau nhưng đều dẫn đến một địa điểm. Tôi học tất cả những điều đó, và nó giải thích tại sao mọi thứ trong mê cung lại vận hành như vậy. Nhưng điều đó không công bằng. Trên thực tế, chẳng có bất cứ thứ gì là công bằng cả. Những người đã tạo ra mê cung làm vậy vì lợi ích của cá nhân họ và phục vụ cho mục đích của riêng họ. Nhưng họ không sống trong mê cung. Chúng ta sống trong đó. Tôi đã hiểu tại sao, nhưng tôi không muốn chấp nhận nó. Vậy nên tôi quyết định mình sẽ phải làm gì đó. Tôi mất vài tuần để khám phá ra họ làm chuyện đó như thế nào. Hàng tối, những người quản lý - những người đã tạo ra mê cung của chúng ta - để lại hướng dẫn cho trợ lý của họ. Vào buổi sáng, các trợ lý sẽ đọc hướng dẫn và tạo ra sự thay đổi hợp lý cho mê cung. Sau đó, họ nghiên cứu về loài chuột trong suốt buổi chiều và ghi chép những gì họ quan sát được vào một cuốn nhật ký. Buổi tối, người quản lý đọc dữ liệu được cung cấp bởi trợ lý của họ và đưa ra những chỉ dẫn cho ngày hôm sau. Chu trình đó lặp lại mỗi ngày. Và đó là khi tôi bắt đầu can thiệp vào. Tôi bắt đầu thay đổi những gì người quản lý miêu tả trong hướng dẫn của họ và sau đó thay đổi cả những gì trợ lý ghi chép trong nhật ký. Theo cách đó, tôi đã có thể gây ảnh hưởng đến những thay đổi trong mê cung. Tôi bắt đầu một cách chậm rãi. Ban đầu, tôi chỉ tạo ra một vài thay đổi nhỏ - mỗi lần chỉ di chuyển một bức tường, thường là ở một hành lang nhỏ trong mê cung. Cuối cùng, tôi trở nên táo bạo hơn. Tôi gần như hoàn toàn thiết kế lại mê cung. Mê cung giờ đây hiệu quả hơn rất nhiều và thiết kế của nó cũng có khả năng truyền cảm hứng hơn. Trong mê cung có nhiều pho mát hơn dù không phải lúc nào cũng dễ tìm thấy chúng. Tại sao tôi lại làm vậy? Mục đích của tôi là gì? Để giúp những con chuột nhìn thấy mê cung đúng như bản chất của nó. Để chúng có nhiều thời gian ước tính những hành lang chúng sẽ đi hơn. Để khuyến khích chúng suy nghĩ. Để thúc đẩy chúng khám phá xem hạnh phúc của chúng thực sự phụ thuộc vào điều gì. Để khuyến khích chúng tự khám phá ra mục tiêu của đời mình.
23 Nhưng anh có thấy sự mỉa mai ở đây không? Tôi đã cố gắng rất nhiều để giúp đỡ những con chuột khác, nhưng kết quả là đó vẫn chỉ là một cái mê cung dựa trên ý thích và phục vụ cho mục đích của tôi - chứ không phải của họ. Những con chuột sống trong mê cung giờ đây chẳng tự do hơn trước đây chút nào! Mê cung mới tốt hơn cái cũ, nhưng những con chuột vẫn phải phụ thuộc vào quy tắc của người khác. Nhưng mọi chuyện không nhất thiết phải như vậy. Nếu một con chuột tự quyết định không đi tìm pho mát một cách mù quáng nữa, nó sẽ được tự do. Tôi không thể kiểm soát được nó. Quy tắc của tôi sẽ không còn giá trị nữa. Nếu một con chuột quyết định - như tôi đã quyết định nhiều tháng trước - rời khỏi mê cung, nó sẽ được tự do. Nếu một con chuột tuyên bố - như anh mới làm hôm nay - có rất nhiều thứ thú vị và quan trọng khác cần làm hơn việc đi tìm pho mát, nó sẽ được tự do. Hãy nói tất cả những điều này với một con chuột trong mê cung. Anh nghĩ nó sẽ phản ứng như thế nào? Nếu nó tin rằng không ai có thể trở nên vĩ đại, sau đó nó sẽ biết ơn anh vì đã cho nó biết rằng điều đó là có thể. Tuy nhiên, cũng có những con chuột hy vọng rằng không ai có thể đạt đến độ vĩ đại - vì điều này giúp ích cho việc biện hộ cho những con đường mù quáng của chúng. Hãy nói với một con chuột như thế rằng sự vĩ đại là hoàn toàn có thể, nó sẽ ghét anh vì điều đó. Tôi tin rằng khao khát được truyền cảm hứng vĩ đại hơn khao khát được nhận pho mát rất nhiều. Nhưng dù tôi có sai đi chăng nữa, tôi cũng không cho phép mê cung dạy lũ chuột rằng chúng nhỏ bé và không quan trọng. Tôi không cho phép mê cung dạy lũ chuột rằng có sự cao quý hay thông thái nào đó trong những yếu đuối và đau khổ. Tôi không thể chấp nhận một mê cung mà ở đó việc đi tìm pho mát là một điều hiển nhiên. Tôi không chấp nhận việc một mê cung nói với bất cứ chàng chuột nhỏ tuổi nào rằng nó không biết hay không thể đạt được thành tựu nào. Tôi từng là một chàng chuột nhỏ trong mê cung như vậy. Và tôi sẽ không để chuyện đó xảy ra. Và đó là thứ tôi tìm kiếm. Anh là con chuột đầu tiên tôi chia sẻ chuyện này vì tôi biết anh sẽ hiểu. Và lý do tôi biết điều đó rất đơn giản… Tôi đã lấy pho mát của mọi con chuột trong mê cung và gây ảnh hưởng tới chúng. Bằng việc lấy pho mát đi, tôi đã thay đổi suy nghĩ, cảm giác, phương hướng và cả niềm tin của chúng. Tôi cũng đã lấy pho mát của anh rất nhiều lần, Zed à. Nhưng anh không quan tâm đến chuyện đó.”
24 Những bức tường Max đã kể xong câu chuyện của mình. Khuôn mặt cậu lộ vẻ hài lòng. Cậu chẳng muốn gì ở Zed cả. Cậu không tìm kiếm sự ủng hộ. Cậu cũng không mong chờ một phản ứng đặc biệt nào. “Cảm ơn cậu vì đã chia sẻ câu chuyện của mình với tôi,” Zed nói. “Chuyến thám hiểm của cậu thật sự rất ấn tượng. Cậu là một chú chuột đặc biệt.” Bây giờ, trời đã tối. “Ngày mai, chúng ta sẽ nói chuyện tiếp nhé,” Zed gợi ý. “Giờ đã muộn rồi. Sáng mai cậu sẽ gặp tôi ở đây, được chứ?” “Được,” Max trả lời. Max nghĩ Zed sẽ đứng dậy và bước qua cậu xuống hành lang phía dưới. Nhưng thay vào đó, Zed lại đi đến góc và bắt đầu bước thẳng đến bức tường. Max nhìn anh và băn khoăn. Đó là ngõ cụt. Không biết có phải Zed định ở lại đây, trong góc này, suốt đêm không? Hay anh đã mất phương hướng rồi? Zed vẫn tiếp tục bước đi. Có thể là ngay lúc Zed đâm đầu vào bức tường, Max liền cất tiếng gọi to như cảnh báo: “Dừng lại!” Và cậu nhận thấy chuyện gì đang diễn ra. Ngay trước mắt cậu, Max nhìn thấy Zed đi xuyên qua tường. Anh bước qua như thể bức tường không hề ở đó… như thể bức tường chỉ làm bằng không khí… như thể chẳng có gì quan trọng cả. Và anh đã đi rồi. Max đứng ở đó, nhìn chằm chằm vào bức tường, người ngây ra. Một lát sau, anh nghe thấy tiếng Zed ở phía bên kia bức tường. “Cậu nói đúng, Max ạ,” Zed nói. “Tự do là hoàn toàn có thể. Và ngày mai, tôi sẽ kể cho cậu nghe chuyện của tôi.” Max ngồi xuống, hoàn toàn sửng sốt. Cậu biết Zed đang mỉm cười. Cậu mỉm cười lại. “Và tôi đã luôn miệng nói về điều này,” Max tự nói với mình trong niềm thích thú.
25 Mê cung trong mỗi con chuột Sáng hôm sau, Max đến chỗ hẹn rất sớm. Cậu đã thức suốt đêm nhưng cậu lại cảm thấy tỉnh táo và đầy sức sống hơn bao giờ hết. Cậu nhận ra rằng mình đang nhìn xuống hành lang dài để chờ đợi sự xuất hiện của Zed. Cậu phá lên cười. Bất cứ con chuột nào cũng phải đi dọc hành lang đó để đến đây, cậu tự nhủ. Nhưng Zed không thế. Anh ấy chẳng cần phải làm gì cả. Anh ấy có thể xuất hiện từ bất cứ đâu. Rồi cậu thấy Zed đang bước về phía cậu, như bất cứ con chuột nào khác, từ phía hành lang dài. Và cậu lại bật cười. Khi họ đã chào nhau và cùng ngồi xuống, Zed nói: “Max, hôm qua, trước khi cậu kể chuyện của mình, cậu đã bảo tôi rằng mọi thứ cậu kể đều là sự thật. ‘Kể cả những điều-không-thể-tin-nổi’.” “Đúng vậy,” Max đồng tình. “Chà,” Zed nói, “tôi phải bắt đầu bằng việc nói với cậu rằng không có gì tôi kể với cậu là không thể cả.” Max gật đầu. Zed tiếp tục: “Cậu sẽ nói gì nếu tôi bảo với cậu rằng chẳng có sự khác biệt nào giữa những gì cậu làm được khi thoát ra khỏi mê cung và điều tôi làm tối qua?” “Tôi sẽ nói rằng có thể đúng là vậy, nhưng tôi không giải thích được,” Max trả lời. “Max, cậu đã thoát khỏi mê cung như thế nào?” Zed hỏi. “Tôi vươn đến đỉnh của bức tường. Tôi tự đẩy mình lên. Và sau đó tôi bò ra ngoài. Tôi có sự giúp đỡ từ người khác. Big đã ở đó và ném tôi lên”. Max trả lời. “Tất cả những điều đó đều đúng. Nhưng hãy trở lại xa hơn nữa trong câu chuyện của cậu. Tại sao cậu lại là con chuột duy nhất thoát ra khỏi mê cung? Tại sao Big lại ở đó để giúp cậu? Làm sao cậu đến được với mục đích của đời cậu khi đứng trên đỉnh bức tường?” Max suy nghĩ một lát. Sau đó cậu trả lời: “Tôi là con chuột duy nhất cố gắng thoát ra ngoài.” “Vậy thì cái gì là lý do thực sự cho những thành tích cậu đạt được?” “Quyết định của tôi. Quyết tâm của tôi. Ý nghĩ của tôi. Ý nghĩ rằng tôi sẽ thoát ra ngoài.” “Và mọi thứ khác cứ tiếp nối từ đó,” Zed bổ sung. “Đúng vậy”
26 “Cậu có một ý nghĩ. Và ý nghĩ đó định hướng những hành động sẽ mang lại hình dạng vật chất cho ý nghĩ của cậu - với cách nhìn nhận của cậu. Với tôi cũng vậy. Tôi làm điều tôi nghĩ mình có thể làm. Tôi làm điều tôi đã quyết định nó phải như thế. Tôi không nghĩ đến mê cung, đến những bức tường - như