CHƯƠNG 3 Thực hành tư duy pháp lý Theo cách thức đã biết, bây giờ ta sẽ thực hành TDPL qua các vụ án. Ở đây tôi chỉ: (i) trình bày Giai đoạn 1 của TDPL; hai giai đoạn sau, nếu có, thì ngắn vì bạn đã biết; và (ii) chỉ một CHKL. Các bước trong TDPL được viết tắt. Thí dụ (B1) tức là Bước 1 của TDPL. Lời dẫn giải lúc đầu chi tiết sau giảm dần. Mục 1: Cách TDPL trong một vụ phi hình sự Vụ 8 Đòi nợ Mục đích của vụ này là để bạn thấy sự cấu kết hợp lý giữa các CHPL. Đây là một vụ đơn giản. Bạn ở bên chủ nợ A. Trình bày Cô Anh đến nói chuyện với bạn là có cho cô Lan vay 5 triệu đồng. Tiền lãi là 12%/năm và thời hạn vay là hai năm. Bây giờ cô Lan chưa trả hết dù đã quá hạn 6 tháng, Cô Anh muốn đòi nợ và đến nhờ bạn. B. Cách làm (B1) Xác định ngành luật: Đây là một vụ dân sự, cho vay tài sản. (B2) Nêu CHKL: Cô Anh có quyền đòi nợ không? Hay Cô Anh đòi được nợ không? Đây là điều cô Anh muốn. (B5) Khái quát hóa: Cô Anh cho cô Lan vay tiền, có ký hợp đồng viết tay. Nợ đã quá hạn 6 tháng.
166 TƯ DUY PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ (B6) CHMC: Cô Anh có giao tiền cho cô Lan không. Việc giao tiền quan trọng hơn việc ký hợp đồng khi đòi nợ. Đấy là sự phân biệt chính và phụ. Vì có khi ký hợp đồng đấy nhưng không giao tiền. Có giao tiền thì mới đòi lại được. Vậy giao tiền là sự kiện mấu chốt. Ta thấy sự hợp lý giữa CHKL (Cô Anh có đòi được nợ không?) với CHMC (Cô Anh có giao tiền cho cô Lan không?). (B7) CHPT. Như đã đề cập. Các CHPT củng cố hay phá hủy CHMC. Bạn có thể hỏi các câu sau: Bằng chứng nhận tiền là gì? Và nó sẽ dẫn tới những câu hỏi sau: (i) cô Lan có ký biên nhận không; số tiền là bao nhiêu; ngày tháng và nơi ký nhận. (ii) nếu không có biên nhận thì có ai làm chứng không; (iii) số tiền còn thiếu hiện nay, gốc bao nhiêu, lãi bao nhiêu. Tất cả những câu hỏi này là CHPT và chỉ nói lên được rằng giữa hai người đã có thỏa thuận cho vay; nhưng quyền đòi nợ của cô Anh chưa chắc chắn vì có thể chưa giao tiền; cho nên bạn phải hỏi tiếp để xác định nghĩa vụ trả nợ của cô Lan. Sau khi hỏi mà cô Anh không có giấy biên nhận do cô Lan ký, thì CHPT đó đã phá hủy CHMC; tức là cô Lan sẽ quả quyết (hay chối phăng) rằng cô Anh không giao tiền. Vậy cô Anh sẽ khó đòi nợ. Bạn có thể thấy sự kết nối hợp lý của các CHPL khác nhau qua bảng dưới đây. Vụ việc: Cô Anh đòi cô Lan, món nợ là 5 triệu đồng, lãi suất 12%, thời hạn 2 năm. Nêu CHKL Cô Anh đòi nợ được không? (Về tư cách cô Anh là chủ nợ, cô Lan là con nợ.) Phân tích Hỏi thân chủ (cô Anh) về việc giao tiền, nhận tiền, trả nợ, trả lãi… Loại bỏ các chi tiết không cần đến. Khái quát hóa nội vụ Đặt các câu hỏi pháp lý CHMC CHPT (Củng cố CHMC) Cô Lan có đưa tiền cho cô Anh không? (Phải có đưa thì mới đòi được. Đó là sự hợp lý) Đưa tiền thế nào? Nói miệng? Có giấy tờ? Có hợp đồng? Ai làm chứng? Văn kiện gì? Có chứng thực không? Gốc bao nhiêu? Lãi bao nhiêu? Thời hạn trả nợ? Bằng chứng nhận tiền?
Thực hành tư duy pháp lý 167 Đến bước này bạn có thể bàn bạc với cô Anh về giải pháp và đi sang Giai đoạn III của quá trình TDPL. Bạn nhớ: - Có những câu hỏi bạn có thể trả lời ngay dựa trên vụ việc cô Anh đã kể; những chi tiết nào chưa có, khiến bạn không trả lời được thì bạn phải hỏi thêm. Bạn làm việc đó ở Bước 3. - Trong CHMC, tôi lấy cô Anh làm gốc (chân trụ) nên tôi đã giữ quy luật đồng nhất của logic hình thức và đã hỏi “Cô Anh có giao tiền cho cô Lan không?”. Nếu bạn chọn cô Lan làm chân trụ thì câu hỏi sẽ là “Cô ấy có phải trả nợ không?” - Cứ đi theo tuần tự ấy trong các CHPT, bạn sẽ đi đến câu xác định nghĩa vụ. Câu ấy sẽ là: “Bằng chứng nhận nợ đâu?”. Cô Lan là con nợ thì cô dại gì đưa tờ ấy ra. Vậy là cách đặt câu hỏi của bạn là bạn… tự thua! Theo quy luật đồng nhất, khi đặt câu hỏi, bạn phải giữ các câu hỏi bám vào một gốc (giữ chân trụ). Hơn nữa, để bảo đảm sự xác thực, bạn không hỏi người ngồi trước mặt mình (cô Anh) về một người khác (cô Lan) để xác định quyền lợi của người ấy Vụ 9 Một vụ bảo lãnh nợ Giai đoạn 1 Ta lần lượt đi bảy bước (B1) Nghe kể lể vụ việc, nghĩ đến ngành luật điều chỉnh Ta nghe kể (tưởng tượng thân chủ nói với mình): Công ty TRACO được thành lập theo giấy phép thành lập công ty số 1279/ GP–UB do UBND TP. Hà Nội cấp ngày 25/5/1992, đăng ký kinh doanh số 046081 do Trọng tài kinh tế Hà Nội cấp ngày 01/6/1992, do ông Bùi Thanh Ngọc làm giám đốc công ty. Ngày 25/7/1997, công ty TRACO ký Hợp đồng tín dụng số 889 tại Ngân hàng Ngoại Thương Việt Nam để vay 1 tỉ đồng. Thời hạn vay là 3 tháng kể từ ngày ký hợp đồng. Ngày 08/11/1997, mặc dầu chưa thanh toán xong nợ cũ, công ty TRACO
168 TƯ DUY PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ ký tiếp Hợp đồng tín dụng số 1128 với Ngân hàng Ngoại Thương để vay 1,5 tỷ đồng dùng vào mục đích “thu mua gỗ bạch đàn sản xuất dăm gỗ theo hợp đồng xuất”. Thời hạn cho vay là 6 tháng. Điều 4 “Tài sản thế chấp, bảo lãnh” của Hợp đồng tín dụng 1128 có quy định: “Các bên bảo lãnh cho Hợp đồng tín dụng này gồm: • Vợ chồng ông Trần Văn Năm, bảo lãnh bằng việc thế chấp quyền sử dụng 270m2 đất ở (có sổ đỏ) tại Khương Bình, Thanh Trì, Hà Nội, được định giá là 1 tỷ đồng (kèm theo biên bản định giá của công ty kiểm toán VACO). • Vợ chồng ông Đoàn Minh Thế bảo lãnh bằng việc thế chấp quyền sử dụng 98m2 (có sổ đỏ) và một ngôi nhà hai tầng với diện tích sàn xây dựng là 63,4m2, tại Khương Đình, Thanh Trì, Hà Nội, được định giá là 1 tỷ đồng (kèm theo biên bản định giá của công ty kiểm toán VACO). • Thời hạn bảo lãnh kể từ ngày bên vay nhận được số tiền vay cho đến khi bên vay trả hết nợ (cả gốc lẫn lãi) cho ngân hàng theo hợp đồng này. Nếu đến hạn trả mà bên vay không trả đủ (cả gốc lẫn lãi) thì ngân hàng có quyền phát mãi số tài sản trên để thu hồi nợ”. Hợp đồng tín dụng số 1128 được công chứng với sự có mặt của đại diện có đủ thẩm quyền của Ngân hàng Ngoại Thương, Bùi Thanh Ngọc và tất cả những người bảo lãnh. Công chứng viên ghi rõ: “… sau khi đọc lại nguyên văn bản hợp đồng này, từng người một công nhận hiểu rõ nội dung của bản hợp đồng này và cùng ký tên vào bản hợp đồng này để làm bằng trước sự chứng kiến của tôi”. Tất cả những người bảo lãnh, đại diện của Ngân hàng Ngoại Thương và TRACO đều ký tên. Ngày 12/02/1999, Giám đốc công ty TRACO Bùi Thanh Ngọc bị Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội xét xử (dựa trên cơ sở hai hợp đồng tín dụng nêu trên và một số hành vi khác) về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản XHCN”. “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản XHCN” và “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản công dân” (án hình sự sơ thẩm ngày 12/o2/1999 của Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội). Do bị kháng cáo nên Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao đã hủy án sơ thẩm vì thấy việc điều tra ở cấp sơ thẩm chưa đầy đủ và yêu cầu điều tra lại (án số 633 ngày 12/4/2000 của Tòa Phúc thẩm – Tòa án Nhân dân tối cao tại Hà Nội). Tổng số nợ (cả gốc lẫn lãi) của TRACO đối với Ngân hàng Ngoại Thương vào thời điểm này lên đến 3 tỷ đồng. Vợ chồng ông Đoàn Minh Thế
Thực hành tư duy pháp lý 169 từ chối trách nhiệm bảo lãnh vì cho rằng Hợp đồng tín dụng vô hiệu do người ký kết có hành vi lừa đảo. Trong tâm trạng lo lắng và mất phương hướng, ngày 24/02/1999, ông Trần Văn Năm đến VPLS của bạn để xin được tư vấn chuyện gì xảy ra cho miếng đất đã thế chấp để bảo lãnh của họ. Ông Năm cho biết thêm, ông và ông Thế là nhân viên của TRACO. Vì công ty đang cần vay vốn ngân hàng để kinh doanh, ông Ngọc nhờ các ông cho mượn “sổ đỏ” để thế chấp. Ông Ngọc cam kết công ty sẽ trả nợ ngân hàng đúng hạn và sẽ trả lại “sổ đỏ” cho ông và ông Thế ngay sau đó chứ các ông không phải chịu trách nhiệm gì cả. Giải thích về việc ký vào hợp đồng bảo lãnh, ông bà Trần Văn Năm cho rằng hợp đồng tín dụng viết sẵn họ chỉ việc ký mà không đọc kỹ và lúc đó họ không hiểu bảo lãnh là gì. Nghe xong bạn phải lường ra rằng đây là một vụ bảo lãnh nợ của công ty, bằng cách thế chấp đất (sổ đỏ). Ngành luật điều chỉnh là luật về vay nợ tài sản và bảo lãnh thuộc dân sự. Khi kể, ông Năm không nói với bạn về luật này luật kia. Xin bạn nhớ: đầu tiên mình tiếp xúc với thực tế chứ không phải với luật. Sau khi giới hạn phạm vi luật điều chỉnh, bạn nghĩ đến quan hệ pháp luật của các bên. Nó nằm trong hợp đồng tín dụng: ông Năm với ngân hàng, với TRACO, với ông Ngọc... Đến đây bạn quên quan hệ pháp luật đi mà phải xác định ngay tư cách của các bên: ông Năm là người bảo lãnh món nợ; TRACO là người được bảo lãnh để vay tiền; ông Ngọc là đại diện của TRACO; ngân hàng là người được bảo lãnh. Bạn sẽ bắt đầu phân tích dựa trên tư cách chứ không phải theo quan hệ pháp luật. Suy nghĩ về quan hệ pháp luật, bạn sẽ lại đi lên luật điều chỉnh và “đắm chìm” ở đó. Nghĩ về tư cách, bạn sẽ thấy ngay quyền lợi bị vi phạm, hay nghĩa vụ phải làm. (B2) Nêu câu hỏi pháp lý của vụ việc (mang tính kết luận) (CHKL) Từ vụ việc ông Năm kể, với tư cách của các bên đã được xác định,bạn ở bên ông Năm. Dựa trên câu hỏi của ông ta đặt ra, bạn nêu CHKL. Câu hỏi này có thể là: Ông Năm có bị mất đất đã thế chấp không? Miếng đất của ông Năm đã thế chấp cho ngân hàng có bị mất không? Nói gọn hơn bạn hỏi “Đất của ông Năm có bị mất không?”. Tùy vị trí bạn chọn (ông Năm hay miếng đất), câu hỏi nêu lên sẽ khác nhau. Bạn nhớ giữ chân trụ. Vì về sau có thể có các câu hỏi khác nhau:
170 TƯ DUY PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ - “Đất của ông Năm có bị mất không?”. Nó sẽ ra: Đất của ông Năm có bị thế chấp không? - “Ông Năm có bị mất đất không” Nó sẽ ra: Ông Năm đã có thế chấp đất không? Vị trí (hay chủ thể) bạn chọn để nêu CHKL có thể dẫn bạn... đi lạc đề! Thí dụ câu hỏi là “có phải đền không khi một người bị chết” thì lại hỏi “tại sao chết”! (B3) Phân tích nội vụ đã nghe/đọc Ta phân loại các chi tiết đã nghe để sửa soạn cho bước 4. Đây là một sự phân tích dựa trên bản chất sự kiện diễn ra và có thể phân chia chúng như sau: - TRACO vay tiền Công ty TRACO được thành lập theo giấy phép thành lập công ty số 1279/GP–UB do UBND TP. Ngày 25/7/1997, TRACO ký Hợp đồng tín dụng số 889 tại Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam để vay 1 tỉ đồng. Thời hạn vay là 3 tháng kể từ ngày ký hợp đồng. Ngày 08/11/1997, chưa thanh toán xong nợ cũ, công ty TRACO ký tiếp Hợp đồng tín dụng với Ngân hàng Ngoại thương để vay 1,5 tỷ đồng. Thời hạn cho vay là 6 tháng. Hợp đồng có người bảo lãnh. - Việc bảo lãnh Vợ chồng ông Trần Văn Năm, bảo lãnh bằng việc thế chấp quyền sử dụng 270m2 đất ở (có sổ đỏ) tại Khương Bình, Thanh Trì, Hà Nội, được định giá là 1 tỷ đồng (kèm theo biên bản định giá của công ty kiểm toán VACO); và vợ chồng ông Đoàn Minh Thế bảo lãnh bằng việc thế chấp quyền sử dụng 98m2 (có sổ đỏ) và một ngôi nhà hai tầng với diện tích sàn xây dựng là 63,4m2 , tại Khương Đình, Thanh Trì, Hà Nội, được định giá là 1 tỷ đồng (kèm theo biên bản định giá của công ty kiểm toán VACO). Thời hạn bảo lãnh kể từ ngày bên vay nhận được số tiền vay cho đến khi bên vay trả hết nợ (cả gốc lẫn lãi) cho ngân hàng theo hợp đồng này. Nếu đến hạn trả mà bên vay không trả đủ (cả gốc lẫn lãi) thì ngân hàng có quyền phát mãi số tài sản trên để thu hồi nợ.
Thực hành tư duy pháp lý 171 Hợp đồng tín dụng số 1128 được công chứng với sự có mặt của đại diện có đủ thẩm quyền của Ngân hàng Ngoại thương, Bùi Thanh Ngọc và tất cả những người bảo lãnh. Công chứng viên ghi rõ: “… sau khi đọc lại nguyên văn bản hợp đồng này, từng người một công nhận hiểu rõ nội dung của bản hợp đồng này và cùng ký tên vào bản hợp đồng này để làm bằng trước sự chứng kiến của tôi”. Tất cả những người bảo lãnh, đại diện của Ngân hàng Ngoại thương và TRACO đều ký tên. Tổng số nợ (cả gốc lẫn lãi) của TRACO đối với Ngân hàng Ngoại thương là 3 tỷ đồng. - Ông Ngọc Làm giám đốc công ty. Ngày 12/02/1999, Giám đốc công ty TRACO Bùi Thanh Ngọc bị Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội xét xử (dựa trên cơ sở hai hợp đồng tín dụng nêu trên và một số hành vi khác) về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản XHCN”. “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản XHCN” và “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản công dân” (án hình sự sơ thẩm ngày 12/02/1999 của Tòa án Nhân dân TP. Hà Nội). - Do bị kháng cáo nên Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao đã hủy án sơ thẩm vì thấy việc điều tra ở cấp sơ thẩm chưa đầy đủ và yêu cầu điều tra lại (án số 633 ngày 12/4/2000 của Tòa Phúc thẩm – Tòa án Nhân dân Tối cao tại Hà Nội). - Vợ chồng ông Đoàn Minh Thế từ chối trách nhiệm bảo lãnh vì cho rằng Hợp đồng tín dụng vô hiệu do người ký kết có hành vi lừa đảo. Thay vì viết như trên, bạn có thể liệt kê các sự kiện và phân loại chúng như sau. Cách phân loại, các tiêu chuẩn để phân loại do bạn chọn miễn sao nó giúp bạn nắm gọn các chi tiết hay các sự kiện của nội vụ. Về