phần chính là sắt và tới tháng 7/2004 (thời điểm xét xử sơ thẩm lần thứ 2) nó chỉ còn là các mạt sắt có thể đựng trong vỏ một bao thuốc lá.”1 Vụ 13 Vũ Hùng Lượng với tội tham ô tài sản xã hội chủ nghĩa Vụ này được trích từ quyển Bút ký luật sư, tập 1 t.91–129. NXB Tư Pháp – Hà Nội – 2005 của tác giả là luật sư Phan Trung Hoài. Ông bào chữa cho bị cáo. Bài này dài, nên tôi trích ra hay tóm tắt để làm rõ: (i) cách suy nghĩ của luật sư và (ii) cách trình bày để biện hộ cho bị cáo. VHL là giám đốc Xí nghiệp 26/3. Nơi này có bán cho Công ty Taico (Taico) song mây trị giá 519.000 USD giao hàng từ từ và hợp đồng mua bán hết hạn vào ngày 31/12/1990. Đến tháng 12/1989 (một năm trước khi hết hạn hợp đồng) Xí nghiệp giao khoảng 73 tấn và đã được Taico trả tiền là 145 triệu VNĐ qua 8 chứng từ. Trong thời gian còn đang mua bán thì Xí nghiệp và Taico thành lập liên doanh, chi phí thành lập do Taico chịu. Taico giao cho VHL tiền mặt, không có chứng từ, 10 triệu VNĐ. Sau khi công ty liên doanh (CTLD) được lập, tháng 3/1990 Taico giao cho VHL 56 triệu VNĐ, ông này nhập số tiền ấy vào quỹ của Xí nghiệp với lý do 1 Phạm Hồng Hải, sách đã nêu, t.349–351.
Thực hành tư duy pháp lý 195 “tạm ứng tiền bán hàng”; dù không có hàng xuất. Tổng cộng số tiền VHL nhận từ Taico là 211 triệu VNĐ (145 + 10 + 56); nhưng trong sổ sách của Xí nghiệp chỉ ghi 200 triệu. VHL bị truy tố tham ô 11 triệu VNĐ của Xí nghiệp theo điều 133.2 và 38.2 Bộ LHS năm 1985. Khi bị truy tố tội này, VHL đang là phó giám đốc của CTLD và trước đó ông ta đã tố cáo một sự vi phạm của giám đốc CTLD, người đồng thời làm giám đốc của Taico; giữa hai người có chuyện bất bình. Vụ án khởi tố ban đầu ở CTLD, nhưng khi tiến hành và kết thúc điều tra lại ở Xí nghiệp. Nội vụ tóm tắt là như thế. Khi suy nghĩ để bào chữa, luật sư Hoài đã làm các việc sau: - Nêu các sự kiện: Trong vụ án này có một sự kiện mâu thuẫn dẫn đến việc khó khăn trong giải trình của người bị buộc tội. Đó là việc VHL khai khoản 11 triệu đồng này nằm trong chi phí cho việc thành lập liên doanh, hai bên chưa thanh quyết toán, còn phía nước ngoài thì lại cho rằng không có khoản chi phí này. - Ông nêu câu hỏi pháp lý: Bản chất khoản tiền 11 triệu đồng này có phải là tài sản thuộc Xí nghiệp 26/3 không (tức là tài sản XHCN)? - Luật sư lập luận: Vấn đề mấu chốt của vụ án là khoản tiền 11 triệu đồng về bản chất nằm trong số tiền 155 triệu đồng mà Xí nghiệp 26/3 được tạm ứng thông qua việc nhận tiền của VHL, chứ không phải là tiền đã thanh toán nhập quỹ Xí nghiệp. Mấu chốt nhất là khoản tiền 56 triệu đồng chưa được làm rõ, đại diện bên Taico không chứng minh được bằng chứng từ; vì hai bên chưa thanh lý hợp đồng, chưa thanh quyết toán. Theo quan điểm của chúng tôi, cần xem xét lại khoản tiền 11 triệu đồng, vì là tiền tạm ứng, chưa thanh quyết toán nên nó có phải là tiền của Xí nghiệp 26/3 không? Nói cách khác, tài sản của Xí nghiệp 26/3 có bị mất không. - Và ông kết luận là: Chưa có cơ sở xác định số tiền bán song mây thực chất là bao nhiêu. Các bên chưa thanh lý hợp đồng để xác định số tiền đó. Vậy phải thanh lý hợp đồng trước đã, nếu có tranh chấp thì đưa ra trọng tài. Do đó ông đề nghị tòa là VHL không phạm tội tham ô. Dù lý lẽ của luật sư là như thế và có nêu lên trước các tòa thì tòa sơ thẩm vẫn kết án VHL tội tham ô và tòa phúc thẩm y án.
196 TƯ DUY PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ Luật sư bèn viết đơn khiếu nại – thay cho thân chủ – lên Tòa án tối cao. Trong đơn có đoạn: “… Cả hai bản án sơ thẩm và phúc thẩm chỉ căn cứ vào việc VHL nhận tiền tạm ứng… 155 triệu từ công ty Taico International, mới nộp lại 144 triệu, để từ đó quy kết VHL tham ô 11 triệu đồng là không có căn cứ pháp lý, làm oan người vô tội. Cả hai bản án đã tách rời việc giao nhận tiền tạm ứng ra khỏi hợp đồng mua bán song mây… giữa Xí nghiệp 26/3 và Công ty Taico, cho rằng 11 triệu đồng đó là tài sản của Xí nghiệp 26/3 bị mất trong khi quỹ của Xí nghiệp lại không mất tiền mà còn dôi ra… …Là tiền ứng, hai bên chưa thanh quyết toán bằng văn bản thì về bản chất, số tiền nói trên vẫn không thể coi là tài sản của Xí nghiệp 26/3 và phải coi