phần lớn hoạt động tinh thần của mình hoặc là cực kỳ vụn vặt (“Trưa nay ăn gì?”) hoặc là những điều tôi đã nghĩ tới từ trước – rất nhiều lần. Đúng như sư thầy Ethan Nichtern đã diễn tả: “Tôi đang nói với bản thân mình, nhưng đã biết trước mình sắp nói gì.” Trong phim, nhân vật chính thường có khoảnh khắc xuất thần – “Tôi không việc gì phải thay đổi! Tôi vốn đã xứng đáng với tình yêu rồi!” – và thế là hết phim. Nhưng ngoài đời thực, những bước lùi vẫn xảy ra hết lần này tới lần khác. Thế nên, có lúc bạn tìm được niềm tin sắt đá vào giá trị của bản thân để rồi sau đó… đánh mất nó. Những ý nghĩ độc hại quay trở lại. “Tại sao tôi vẫn cô đơn? Tại sao anh ấy lại rời bỏ tôi? Tại sao tôi phải tới dự một bữa tiệc chết tiệt nữa để mừng em bé sắp chào đời?” Nó cũng giống như việc ăn kem chua và khoai tây chiên hành vậy (bạn có thể tự chọn bất cứ món ăn vặt nào không tốt cho sức khỏe nhưng lại khiến mình sướng mồm). Bạn biết chúng rất có hại cho mình, và xét trên quan điểm ẩm thực, chúng hoàn toàn chẳng có giá trị dinh dưỡng gì, chỉ toàn muối, dầu và thứ chất hóa học đáng sợ nào đó cấu thành món “kem chua”. Thế nhưng, bạn vẫn tặc lưỡi: “Ôi dào, một miếng nữa thôi.” Những ý nghĩ tua đi tua lại trong đầu chúng ta là kết quả của sự bất ổn tinh thần – theo cách gọi của nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi. “Tâm trí chúng ta có xu hướng tự nhiên nghĩ về bất cứ điều gì khiến ta bận tâm nhiều nhất,” ông nói với tôi trong một cuộc gặp gỡ cách đây nhiều năm. Mỗi khi có thời gian rảnh rỗi, chúng ta sẽ không nghĩ “Chà, tôi thật may mắn khi sinh ra trong gia đình trung lưu tại đất nước giàu có nhất thế giới này” hay “Lạy trời, thật may tôi không mắc phải chứng bệnh nào.” Thay vào đó, chúng ta lại nghĩ: “Mình đang tăng cân vù vù” hoặc “Sự nghiệp của mình đang chững lại.” Có một lý do tiến hóa giải thích cho điều này – một cô gái thông thái thời đồ đá sẽ không dành nhiều thời gian nghiền ngẫm những diễm phúc mình có được; cô ta phải luôn đề phòng những động vật có hàm răng sắc nhọn chầu chực ăn thịt mình hoặc các con. Chúng ta không cần đề phòng tới mức ấy khi tới dự lễ cưới cuối tuần của người bạn thời đại học, nhưng rủi thay, cơ chế sinh học này gần như không hề thay đổi. Một lý do nữa khiến chúng ta cứ nghĩ mãi về những điều tiêu cực là nó đem lại sự giải tỏa ngắn hạn rất cụ thể. Pema Chödrön đã so sánh điều này với việc gãi chỗ bị ngứa do cây thường xuân độc gây ra. “Nó tạm thời xoa dịu cơn ngứa, nhưng cũng khiến chất độc lan ra,” bà nói.
89 Hiểu được rằng những ý nghĩ vô ích này chẳng khác gì bọn quỷ hút cạn sinh khí cũng sẽ giúp ích cho chúng ta. Chúng là tay đồng nghiệp khoác lác tại bàn làm việc của bạn trong khi bạn đang cố tập trung; chúng là kênh radio AM dở tệ của ai đó trên bãi biển. Bản thân chúng không có ý nghĩa hay nội dung gì; đơn giản chúng chỉ gây khó chịu. Thiền định đã giúp tôi phát triển kỹ năng nhận biết – và nhờ vậy khống chế – những ý nghĩ rác rưởi đó. Phương pháp căn bản này vô cùng đơn giản nhưng cũng cực kỳ khó. Bạn ngồi trên một tấm đệm trong vài phút, vài giờ hay thậm chí vài ngày, cố gắng tập trung vào hiện tại – tập trung vào hơi thở đi vào và đi ra từ mũi, tập trung vào tam giác ánh sáng trên mặt sàn gỗ vân ngoằn ngoèo, tập trung vào mùi món ăn trưa (món lasagna) tỏa ra từ phòng bếp. Khi thực hiện mục tiêu khiêm tốn này, bạn sẽ thất bại – hết lần này tới lần khác. Nhưng thực chất, đó không phải là thất bại. Thực tế, bạn nhận ra mình đã dành 5 phút vừa rồi tự tranh luận liệu có sai lầm khi lựa chọn chế độ “ăn chay hoàn toàn” ngay cả khi bạn không phải người ăn chay 100%. Lẽ ra không nên nghiêm khắc như vậy vì một số người chúng ta đang nỗ lực giảm ăn thịt, ngay cả khi chúng ta không hề hoàn hảo. Một lúc nào đó, bạn sẽ cắt đứt dòng suy nghĩ “Ồ, lại suy nghĩ kìa.” Và sau đó, bạn khéo léo gạt tất cả những luận điểm tài tình đó sang một bên, tập trung vào tiếng thở của mình như vỏ ốc trên bãi biển. Vài phút sau, bạn lại mất kiểm soát. “Tại sao anh chàng kia lại mặc áo hoa hòe hoa sói kiểu Hawaii trong lớp học thiền? Chẳng lẽ anh ta không nhận ra như vậy nghĩa là suốt hai ngày cuối tuần, tôi sẽ phải nhìn chăm chăm vào cô gái thổ dân này? Lẽ ra phải có quy định về việc…” Ô kìa, tôi lại suy nghĩ rồi. Việc hàng ngày tập luyện cách ngăn bản thân tự nghĩ đến các cuộc tranh luận nhỏ đó cũng khiến tôi có thể nhanh chóng lấy lại kiểm soát khi tâm trí bị cuốn đi bởi những ý nghĩ dai dẳng hơn, ví dụ như khi một người quen của tôi cao giọng kẻ cả: “Có cho tiền tôi cũng không quay lại cuộc sống độc thân nữa đâu.” Thay vì tức giận, tôi sẽ ngừng lại, hít thở ba lần và nhớ mình đang ở đâu – ngồi bên bàn làm việc trong một buổi sáng mưa tầm tã. Tôi sẽ không phải nghe ai đả kích hay buộc tội. Vì thế, tôi không cần chống lại bất cứ điều gì. Chiến thuật cũ rích của tôi là thế này: Nhìn vào khoảng không và nghĩ “Phải rồi, có người đang phải gào thét đòi mình hẹn hò trở lại kìa…” Thiền định giúp tôi gạt đi lớp sương mờ tạo ra bởi những ý nghĩ đó và tìm được khoảng trời quang đãng mà ta gọi là sự minh mẫn. Khi tâm trí tôi lên cơn giận dỗi như trẻ con, phương pháp này giúp tôi nhận ra nó và bà mẹ hiền từ bên trong tôi có thể nói dịu dàng: “Này này, con đang làm gì thế?”
90 Tôi xin nhắc lại, đây không phải là cải thiện bản thân, hay sống độc thân chỉ để độc thân. Đây là khai quật phần thông thái, minh mẫn sẵn có trong con người bạn. Chúng ta thường đồng hóa bản thân với kẻ chuyên ăn vặt, kẻ gãi chỗ ngứa, nhưng sao lại không đồng hóa với phần thông thái hơn bên trong mình hay phần biết anh chàng kia không hề tốt cho bạn? Nó không ngăn những ý nghĩ tiêu cực trỗi dậy, nhưng nhờ tập luyện, tôi cảm thấy chúng bớt hẳn