Để giáo dục trí tuệ tài chính hiệu quả, phải bắt đầu từ việc đòi hỏi ở trẻ
Làm thế nào để nuôi dưỡng khái niệm đúng đắn về tiền bạc cho trẻ?
Khai sáng về trí tuệ tài chính, bắt đầu từ trò “Cờ tỷ phú”
Bồi dưỡng sự quan tâm của trẻ đối với các con số và logic ngay từ khi còn nhỏ
Để trẻ được “một ngày làm cha mẹ”
So với việc trở thành tỷ phú, tôi muốn trở thành mẹ của tỷ phú
ĐỂ GIÁO DỤC TRÍ TUỆ TÀI CHÍNH HIỆU QUẢ, PHẢI BẮT ĐẦU TỪ VIỆC ĐÒI HỎI Ở TRẺ
Khi nhắc đến giáo dục trí tuệ tài chính, phản ứng đầu tiên của hầu hết mọi người là dạy trẻ cách kiếm tiền hoặc cách quản lý tiền tiêu vặt hợp lý. Thực vậy, đây là những thành phần quan trọng của giáo dục trí tuệ tài chính, nhưng điểm đầu tiên mà tôi muốn nói lại là điều mà hầu hết các bậc cha mẹ, thậm chí là các chuyên gia tài chính, đều ít khi để ý tới, đó là đòi hỏi con cái một cách phù hợp.
Tôi luôn ghi nhớ khung cảnh của ngày hôm đó, hễ nghĩ tới là tôi lại rất xúc động. Hôm ấy, như thể đã bàn bạc sẵn từ trước, các con ùa tới quanh tôi và tíu tít nói rằng: “Mẹ ơi, mẹ đã cho chúng con ba chìa khóa – sự kiên cường, lòng tự tin, sự khoan dung, và ba chúng con cũng sẽ tặng cho mẹ ba chiếc chìa khóa!” Con trai cả nói: “Mẹ ơi, con muốn tặng mẹ một chiếc chìa khóa xe. Chân mẹ lúc nào cũng bị đau nhức. Con muốn mẹ không phải vất vả như trước nữa.” Cậu con thứ thì bảo: “Mẹ ơi, con muốn tặng mẹ chìa khóa của một căn biệt thự. Vậy là cả nhà ta có thể chung sống cùng nhau!” Cô con gái út cũng chạy đến nói: “Con là con gái nên nhất định phải tặng mẹ một chiếc chìa khóa két sắt, trong đó chứa đầy vàng bạc, nữ trang!”
Vì các con, tôi đã trải qua một chặng đường hết sức gian nan và vất vả. Nhờ học hỏi bí quyết của dân tộc Do Thái và tích hợp tinh hoa của nền giáo dục truyền thống Trung Quốc, tôi đã nhận được ba chiếc chìa khóa mà các con đã hứa trao cho. Cảnh tượng hôm ấy có liên quan mật thiết tới việc ngay từ khi các con còn nhỏ, tôi đã luôn biết cách đòi hỏi từ chúng một cách phù hợp. Cách đòi hỏi đó đã giúp các con hình thành nên sự tự tin và tinh thần trách nhiệm, khiến chúng luôn tích cực theo đuổi của cải, sau đó chia sẻ với tôi những thứ mà chúng đã vất vả kiếm ra.
Có lẽ một số bậc cha mẹ sẽ đặt câu hỏi: Tại sao lại nên đòi hỏi từ trẻ? Bằng trải nghiệm tự thân và quá trình nghiên cứu quan sát lâu dài, tôi thấy đây là một phần quan trọng của giáo dục trí tuệ tài chính. Việc các con gặt hái được những thành quả như hiện tại và vui lòng chia sẻ những thành quả đó với tôi không thể tách rời việc tôi luôn sẵn sàng “tỏ ra yếu thế” với chúng, bày tỏ “ước muốn” của mình với chúng ngay từ khi chúng còn nhỏ.
Không phải ngay từ đầu tôi đã biết cách đòi hỏi từ các con. Sự thay đổi trong phương pháp giáo dục của tôi chỉ bắt đầu sau khi tôi đưa con sang Israel sinh sống. Chúng ta đều biết Do Thái là một dân tộc rất có đầu óc kinh doanh và làm giàu. Tôi đã sống ở Israel hơn 10 năm và nhận thấy rất nhiều gia đình có tài sản được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Quan sát kỹ hơn, tôi thấy không chỉ của cải của họ được truyền từ đời này sang đời khác, mà còn cả các kỹ năng và tố chất để tạo ra của cải, những thứ này còn quý hơn cả tiền bạc. Những yếu tố này có được không phải nhờ di truyền, mà đến từ cách yêu thương con cái và quan niệm giáo dục trí tuệ tài chính chất lượng rất cao của các bậc cha mẹ Do Thái. Một trong những điểm chính trong đó là biết cách đòi hỏi từ trẻ.
Đây thực sự là điều không tưởng đối với nhiều bậc cha mẹ hiện nay! Hầu hết các phụ huynh đã quen với việc đáp ứng yêu cầu của con cái, cố gắng hết sức để mang tới cho con những điều kiện tối ưu, dốc mọi nguồn lực trong phạm vi cho phép để chúng được hưởng thụ những điều kiện ăn-ở-ngủ-nghỉ tốt nhất. Thói quen này sẽ khiến trẻ coi sự phục vụ của cha mẹ là điều hiển nhiên, không nhận thức được kiếm tiền vất vả như thế nào, không biết rằng những thứ mà cha mẹ dành cho chúng đều phải đánh đổi bằng mồ hôi nước mắt. Việc có thể dễ dàng nhận được từ cha mẹ những gì mình muốn khiến trẻ không biết cách trân trọng, biết ơn và báo đáp. “Những kẻ ăn bám cha mẹ” phần lớn là hệ quả từ phương pháp giáo dục không đúng đắn của chính các bậc phụ huynh.
Tôi đã nhiều lần nhấn mạnh rằng: Rất nhiều bậc cha mẹ dành tình cảm cho con cái không phải quá ít, mà là quá nhiều. Họ không thể chịu đựng được việc để con cái họ phải trải qua những khó khăn trong cuộc sống ngay từ khi còn nhỏ, cũng không biết cách lựa chọn những thời điểm thích hợp để đòi hỏi con cái, để rồi khi trưởng thành, trẻ gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống và lúc nào cũng chỉ biết đòi hỏi từ cha mẹ!
Những người làm cha làm mẹ nhất định phải thay đổi tư duy của bản thân, học cách thể hiện sự yếu đuối trước mặt con cái và biết cách đòi hỏi chúng! Đừng nên nghĩ rằng đòi hỏi từ một đứa bé là điều quá đỗi tàn nhẫn. Trên thực tế, trẻ em cũng có nhu cầu “được người khác cần đến”. Việc bạn thể hiện sự yếu đuối và đòi hỏi sẽ giúp trẻ phát triển sự tự tin như “Mình thật giỏi, ngay cả bố mẹ cũng cần tới mình” và tinh thần trách nhiệm như “Bố mẹ cần mình như vậy, mình nhất định phải làm thật tốt.”
Cũng có những bậc phụ huynh lo lắng: “Nếu tôi đòi hỏi từ con, liệu nó có nghĩ rằng tôi không yêu thương nó?” Tình yêu thương thực sự không phải là sự thỏa mãn nhất thời, mà là sự ảnh hưởng về lâu về dài. Có một câu nói rất thú vị trong Chiến quốc sách rằng: “Phụ mẫu chi ái tử, tắc vi chi kế thâm viễn.1” Việc các bậc cha mẹ Do Thái đòi hỏi từ con không hề ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa họ với con cái. Trên thực tế, tôi đã tiếp xúc với nhiều gia đình Do Thái ở Israel, và hầu hết các mối quan hệ trong gia đình của họ đều rất hòa thuận, giữa cha mẹ và con cái luôn có sự yêu thương, tin cậy lẫn nhau.
1. Cha mẹ thương yêu con cái thì phải lo lắng suy xét, tính toán sâu xa. (ND) (Nếu không có dẫn giải nào khác, các chú thích cuối trang như trên đều là của người dịch. – BTV)
Sara bên gia đình
Chẳng có cha mẹ nào lại không yêu thương con mình. Xét về tình yêu thương dành cho con cái, cha mẹ Do Thái và Trung Quốc hoàn toàn ngang nhau, họ đều sẵn sàng vì con mà nhảy vào nước sôi lửa bỏng, dốc trọn tâm sức. Nhưng cách yêu thương con cái ở cha mẹ Do Thái có sự khác biệt rõ rệt. Phụ huynh Do Thái lấy điểm xuất phát là việc nuôi dưỡng tinh thần chủ động của trẻ, biến chúng thành người đủ khả năng tự lực cánh sinh, tập trung trau dồi các kỹ năng và phẩm chất sâu sắc trong cuộc sống của con cái họ. Thương con thì phải nghĩ cho con, để con học cách sống tự lập là món quà quý giá nhất. Họ tôn trọng tính cách độc lập của trẻ, coi trẻ như một cá thể độc lập, một thành viên của đại gia đình, cho trẻ tham gia xây dựng gia đình ngay từ khi còn nhỏ.
Lấy ví dụ như hàng xóm của tôi ở Tel Aviv. Những đứa con của họ đều là “chủ nhân nhỏ” theo đúng nghĩa đen chứ không phải “tiểu hoàng đế” như trong hầu hết các gia đình Trung Quốc. Trẻ em thường tham gia vào các hoạt động khác nhau của gia đình và tùy theo sức của mình để làm một số việc nhà cùng cha mẹ, như dọn phòng, nấu những bữa ăn đơn giản, trồng hoa và cây xanh, cọ rửa xe, dọn vệ sinh trong nhà và ngoài trời, đi mua đồ… Phụ huynh Do Thái tin rằng “làm việc nhà” chính là khóa học cơ bản để giáo dục sinh tồn cho trẻ, và cũng là khóa học cơ bản của giáo dục trí tuệ tài chính. Lần đầu tiên đến Israel, tôi cũng bị sốc vì điều này. Nhưng sự thực đã cho tôi thấy rằng, so với những đứa trẻ “tứ thể bất cần, ngũ cốc bất phân1”, trẻ em Do Thái có thể làm việc nhà với cha mẹ dễ dàng và thoải mái, chẳng những không khiến trẻ bỏ lỡ việc học mà còn giúp chúng chủ động nghĩ cách để tự kiếm tiền tiêu vặt, đóng góp cho gia đình ngay từ khi còn nhỏ. Điều đó khiến tôi cảm thấy hết sức bất ngờ.
1. Không chăm chỉ lao động thì ngay cả ngũ cốc cũng không biết phân biệt.
Người Do Thái chưa bao giờ nghĩ rằng chỉ tới độ tuổi nhất định mới được tham gia hoạt động kiếm tiền. Cha mẹ Do Thái “tỏ ra yếu đuối” với con cái, nói với chúng về những nhu cầu của họ và yêu cầu trẻ “giúp đỡ” trong khả năng của chúng. Tôi từng nghĩ rằng dù để con làm việc nhà kiếm tiền hay đi làm thêm kiếm tiền thì cũng chỉ là cho chúng cơ hội kiếm tiền tiêu vặt, để chúng có tiền mua những thứ mình muốn. Nhưng phụ huynh Do Thái lại quả quyết với tôi rằng trẻ em hoàn toàn có thể tham gia vun vén và chăm sóc gia đình, và việc đòi hỏi từ trẻ sẽ giúp bồi dưỡng tinh thần trách nhiệm cùng tình yêu thương của chúng.
Vậy tôi nên đòi hỏi từ con theo cách nào? Tôi không giống các bậc cha mẹ truyền thống của Trung Quốc, những người luôn nói với con cái họ rằng đừng lo lắng về tiền bạc, khiến chúng nghĩ rằng cha mẹ sẽ đáp ứng nhu cầu của chúng một cách vô hạn. Ngược lại, tôi thường xuyên nhắc các con rằng tôi tin tưởng tuyệt đối vào tương lai của chúng, rằng sau này chắc chắn mỗi đứa sẽ tặng mẹ một món đồ và đó hẳn sẽ là những món đồ quý giá. Bọn trẻ đủ thông minh để biết tôi muốn nói gì.
Sau này, khi các con thực hiện được lời hứa và trao tặng tôi ba chiếc chìa khóa, điều khiến tôi vui mừng hơn cả không phải là những món quà đó đáng giá như thế nào mà vì chúng đã hiểu được nhu cầu của mẹ. Cha mẹ không phải là đấng toàn năng, cũng không phải “mình đồng da sắt”. Sự kiên cường của cha mẹ đến từ tình yêu thương dành cho con cái. Cha mẹ không phải không có những lúc yếu đuối và tổn thương, chỉ là họ luôn che giấu những tổn thương và yếu đuối đó. Vì vậy, nếu thể hiện sự dễ bị tổn thương của mình trước mặt con cái một cách phù hợp thì các bậc phụ huynh có thể sẽ nhận được những niềm vui hết sức bất ngờ.
Đôi lúc tôi vẫn thường “tỏ ra yếu đuối” trước mặt các cháu trai, cháu gái để chúng tặng tôi một bông hoa hoặc một bức tranh tự vẽ. Nhìn nét mặt vui mừng của tôi khi nhận được những món quà nhỏ, trông chúng còn vui hơn cả tôi, vì chúng cảm thấy bản thân tuy còn nhỏ tuổi nhưng đã phát huy được năng lượng và giá trị của mình. Đôi khi các cháu nhờ làm một việc gì đó, tôi cũng sẽ nhận một khoản “thù lao” xứng đáng, không nhất thiết phải là tiền mà đôi khi để chúng đổi bằng sức lao động, chẳng hạn như đấm lưng cho tôi, giúp tôi rót trà, rót nước, tưới hoa… tôi sẽ dùng nhiều cách khác nhau để khiến chúng hiểu rằng “cho đi thì mới được nhận lại”.
Xã hội ngày nay có rất nhiều “kẻ ăn bám”. Tôi cho rằng hiện tượng này bắt nguồn từ những bậc cha mẹ quá tháo vát và yêu chiều con. Trước khi chỉ trích những “kẻ ăn bám” thì các bậc cha mẹ nên tự nhìn lại bản thân, xem liệu khi trẻ còn nhỏ, họ đã khiến trẻ hiểu được chân lý “trên đời không có bữa trưa nào miễn phí” hay chưa? Hiểu rằng để nhận được bất kỳ điều gì tốt đẹp thì cần phải nỗ lực, rằng chỉ khi làm việc chăm chỉ thì mới có thể gặt hái, và chỉ khi cho đi thì mới có thể nhận lại? Những điều viển vông như “chẳng làm mà vẫn có ăn” hay “tiền từ trên trời rơi xuống” sẽ mãi mãi không bao giờ xảy ra.
Chúng ta cần dạy trẻ hiểu: Muốn có được thứ gì thì phải tự mình phấn đấu. Lúc nào cũng chăm sóc trẻ chu đáo, cho chúng thỏa sức tận hưởng mọi thứ tốt đẹp thì có khác gì để chúng quen thói “chẳng làm mà vẫn có ăn”? Phải biết khéo léo đòi hỏi con cái để chúng không cảm thấy “chẳng làm mà vẫn có ăn” là điều tất lẽ dĩ ngẫu.
Một gia đình có thể sống trong cảnh thanh bần, cũng có thể giàu sang phú quý, nhưng chỉ cần cha mẹ ngay thẳng, nhân hậu, không ngại khó khăn và có trí tuệ giáo dục thì hoàn toàn có thể giúp con cái học được cách đối phó với mọi sự bất định trên đời, bồi dưỡng nên một thế hệ đủ khả năng nắm trọn thế giới trong tay và biết cách báo hiếu cha mẹ.
CẨM NANG GIÁO DỤC TRÍ TUỆ TÀI CHÍNH
GIÁO DỤC TRÍ TUỆ TÀI CHÍNH TRÊN KHẮP THẾ GIỚI
Giáo dục trí tuệ tài chính ở các quốc gia phát triển như Mỹ, Vương quốc Anh, Israel và Nhật Bản bắt đầu từ khá sớm, và sự phát triển của thị trường tài chính đã tương đối chín muồi. Họ đã triển khai rất nhiều kế hoạch chiến lược cấp quốc gia để bồi dưỡng trí tuệ tài chính cho trẻ nhỏ.
Ở Mỹ, kế hoạch giáo dục trí tuệ tài chính cho trẻ em được gọi là “Kế hoạch cuộc sống hạnh phúc bắt đầu từ tuổi lên ba”. Theo cách thức vừa học vừa chơi, cha mẹ dạy cho trẻ biết vai trò của tiền bạc và những khó khăn của việc kiếm tiền.
Ở Anh, giáo dục trí tuệ tài chính được bắt đầu từ khi trẻ còn rất nhỏ và họ sẽ đặt ra các yêu cầu riêng đối với từng độ tuổi: trẻ 5-7 tuổi cần hiểu được nguồn gốc khác nhau của đồng tiền và biết rằng tiền có thể được sử dụng cho nhiều việc khác nhau; trẻ 7-11 tuổi sẽ học cách quản lý tiền của chính mình, nhận thức được tầm quan trọng của việc tiết kiệm để phục vụ cho các nhu cầu trong tương lai.
Ở Israel, điểm quan trọng nhất trong cách giáo dục trí tuệ tài chính của người Do Thái là nuôi dưỡng khái niệm “trì hoãn hưởng thụ” cho trẻ nhỏ, đề cập đến việc trì hoãn việc thỏa mãn mong muốn hiện tại của bản thân để theo đuổi những mục tiêu lớn hơn trong tương lai. Phụ huynh Do Thái nói với con mình rằng: “Nếu thích chơi thì con phải kiếm được khoảng thời gian tự do cần thiết, và điều đó lại đòi hỏi kết quả học tập tốt. Sau này, con sẽ tìm được một công việc tốt và kiếm được rất nhiều tiền, con có thể chơi lâu hơn, với những món đồ đắt tiền hơn. Nhưng nếu con đảo lộn trình tự, toàn bộ hệ thống này sẽ không thể hoạt động. Con chỉ có thể chơi trong một thời gian ngắn, sau đó lại phải làm việc nỗ lực hơn, không có đồ chơi, không có niềm vui.”
Ở Nhật Bản có câu nói nổi tiếng: “Trừ ánh sáng mặt trời và không khí là quà tặng từ Mẹ Thiên nhiên, mọi thứ khác chúng ta đều phải bỏ sức lao động mới có thể nhận được.” Nhiều cha mẹ Nhật khuyến khích con sử dụng thời gian rảnh rỗi để làm việc kiếm tiền. Họ cho rằng trong giáo dục gia đình, việc nhà là nghĩa vụ mà con cái phải tham gia gánh vác.