hồi cảm xúc này từ lúc chế độ phân biệt chủng tộc theo luật Apartheid3 vẫn đang thống trị ở quê hương Nam Phi của tôi. Khi tôi còn nhỏ, trong thời kỳ chia rẽ đầy bạo lực đó, người dân Nam Phi có xác suất bị cưỡng bức còn cao hơn xác suất được học chữ. Các lực lượng của chính phủ đuổi người dân ra khỏi nhà họ và tra tấn họ; cảnh sát bắn dân thường chỉ vì họ đang trên đường đi đến nhà thờ. Trẻ em da đen và trẻ em da trắng không được sinh hoạt chung với nhau tại bất kỳ địa điểm công cộng nào, từ trường học, nhà hàng, nhà vệ sinh cho đến rạp chiếu phim. Và tuy tôi là người da trắng nên không phải chịu tổn thương tinh thần sâu sắc như những người Nam Phi da đen khác, nhưng bạn bè và bản thân tôi vẫn không thể hoàn toàn miễn nhiễm với cảnh bạo lực xã hội xung quanh. Một người bạn của tôi bị cưỡng hiếp tập thể, một người chú của tôi bị sát hại… Chính vì lớn lên trong hoàn cảnh như vậy nên ngay từ nhỏ tôi đã quan tâm sâu sắc đến việc tìm hiểu cách con người ứng phó (hoặc tại sao không thể ứng phó) với sự hỗn loạn và tàn bạo đang xảy ra trong môi trường sống của họ. 3 Chính sách phân biệt chủng tộc được áp dụng ở Nam Phi từ năm 1948 đến khoảng 1990. Thế rồi năm tôi mười sáu tuổi, cha tôi, khi đó chỉ mới bốn mươi hai tuổi, bị chẩn đoán mắc ung thư giai đoạn cuối và chỉ còn sống được vài tháng. Trải nghiệm đó khiến tôi bị tổn thương tâm lý nặng nề và cảm thấy bị cô lập: tôi không có nhiều người lớn để làm điểm tựa tinh thần cho mình, và không ai trong số bạn bè tôi từng trải qua nỗi mất mát tương tự. May mắn là lúc đó tôi có một giáo viên dạy tiếng Anh rất quan tâm đến học sinh. Cô đã khuyến khích chúng tôi tập thói quen viết nhật ký. Chúng tôi có thể viết bất cứ điều gì mình muốn vào nhật ký và nộp lại cho cô vào mỗi buổi chiều để cô có thể xem và phản hồi. Đến một thời điểm, tôi nhận ra tôi bắt đầu viết về bệnh tình của cha tôi, và cuối cùng là về cái chết của ông, vào nhật ký của mình. Cô giáo đã viết cho tôi những dòng chia sẻ thân tình sau mỗi bài viết đó, kèm theo các câu hỏi về cảm nhận của tôi trước các sự việc này. Việc viết nhật ký đã trở thành nguồn động viên tinh thần lớn nhất cho tôi lúc bấy giờ, và tôi cũng nhanh chóng nhận ra quá trình ghi chép này đã giúp tôi mô tả, lý giải cũng như hiểu
8 được những trải nghiệm của mình. Việc này không làm nguôi ngoai nỗi đau, nhưng nó giúp tôi vượt qua một giai đoạn vô cùng khó khăn. Nó cũng cho tôi thấy sức mạnh mà con người có được khi đối mặt với những cảm xúc khó chịu thay vì trốn tránh, đồng thời dẫn tôi đến với con đường sự nghiệp mà tôi vẫn đang hết lòng theo đuổi. Chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi đã lùi vào quá khứ, và mặc dù cuộc sống hiện đại vẫn còn đó những đau đớn và nhiều nỗi kinh hoàng, nhưng thật may là đa số độc giả của quyển sách này đều không phải sống dưới chế độ xã hội bạo lực và áp bức. Tuy nhiên, ngay cả trong thời đại tương đối bình yên và thịnh vượng của chúng ta ngày nay, rất nhiều người vẫn phải chật vật nếu muốn được cuộc sống tốt đẹp nhất. Gần như tất cả những người tôi quen đều căng thẳng và cảm thấy quá tải trước những yêu cầu từ công việc, gia đình, sức khỏe, tài chính, cùng với rất nhiều áp lực cá nhân khác và đủ loại ảnh hưởng từ xã hội như nền kinh tế bất ổn, sự thay đổi nhanh chóng của văn hóa và sự tấn công ồ ạt của công nghệ khiến chúng ta thường xuyên bị phân tâm. Trong khi đó, xu hướng làm nhiều việc cùng lúc - giải pháp được nhiều người chọn để ứng phó với tình trạng công việc quá tải và áp lực quá sức chịu đựng ngày nay - không hề giúp chúng ta nhẹ gánh hơn. Một nghiên cứu gần đây cho thấy hiệu quả của cách làm việc “đa nhiệm” không khác gì “hiệu quả” của việc lái xe khi say rượu. Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cho thấy các loại căng thẳng mức độ nhẹ trong đời sống hằng ngày (chẳng hạn như phải chuẩn bị cơm hộp vào phút cuối, điện thoại di động hết pin đúng lúc bạn cần thực hiện một cuộc gọi quan trọng, chuyến xe tới chỗ làm của bạn luôn trễ giờ, chồng hóa đơn đang chờ thanh toán ngày càng cao lên…) có thể khiến tế bào não bị lão hóa sớm đến cả chục năm. Khách hàng của tôi thường chia sẻ rằng cuộc sống hiện đại đặt ra những yêu cầu khiến họ cảm thấy như cá mắc câu và giãy giụa trong vô vọng. Họ muốn làm điều gì đó lớn lao hơn cho cuộc đời mình, chẳng hạn như khám phá thế giới, kết hôn, hoàn thành một dự án, thành công trong công việc, khởi nghiệp kinh doanh, áp dụng lối sống lành mạnh và xây dựng mối quan hệ gắn bó với con cái và các thành viên khác trong gia đình. Nhưng những hoạt động hằng ngày không giúp họ đến gần với những mục tiêu này mà thậm chí còn có xu hướng làm họ đi chệch mục tiêu. Ngay cả khi cố vùng vẫy để tìm và nắm bắt những ước mơ của đời mình, họ vẫn mắc kẹt, không chỉ bởi hoàn cảnh thực tế mà còn bởi những suy nghĩ và hành vi tự phủ nhận bản thân của họ. Không chỉ vậy, những khách hàng có con cái thì không ngừng lo lắng về ảnh hưởng của sự căng thẳng và tình trạng quá tải này đối với các con của họ. Nếu có lúc nào đó chúng ta cần trở nên linh hoạt hơn trong đời sống cảm xúc, đó chính là lúc này. Bởi vì khi mặt đất dưới chân liên tục dịch chuyển, chúng ta cần phản ứng nhanh nhẹn và chính xác để không bị ngã.
9 Cứng nhắc hay linh hoạt? Lúc năm tuổi, tôi từng quyết định bỏ nhà ra đi. Khi ấy, tôi bất mãn với cha mẹ vì một lý do gì đó mà bây giờ tôi không thể nhớ nổi, nhưng tôi nhớ rõ mình đã nghĩ bỏ nhà ra đi là giải pháp duy nhất hợp lý. Tôi cẩn thận gói ghém một túi hành lý nhỏ, lấy theo một hũ bơ đậu phộng cùng vài lát bánh mì trong tủ bếp, xỏ chân vào đôi dép màu trắng-đỏ có in hình chú bọ cánh cứng mà tôi rất thích và bắt đầu hành trình đi tìm tự do. Nhà tôi ở gần một con đường sầm uất của thành phố Johannesburg. Cha mẹ vẫn thường dặn dò tôi không bao giờ được tự ý băng qua đường một mình, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Khi đi đến gần lối rẽ, tôi nhận ra việc tiếp tục bước ra thế giới rộng lớn ngoài kia không phải là một lựa chọn hay. Băng qua con đường đó một mình là chuyện mà tôi-hồi-năm-tuổi chắc chắn không thể làm được. Thế là tôi đã làm một việc mà mọi đứa bé năm tuổi ngoan ngoãn và luôn được dặn không được ra đường một mình sẽ làm khi bỏ nhà đi bụi: tôi men theo con đường cập quanh khu nhà mình và cứ vòng đi vòng lại như thế. Sau cùng, khi quyết định kết thúc chuyến đi bụi “kịch tính” và quay về nhà, tôi đã đi lòng vòng quanh khu phố và đi ngang cổng nhà mình hết lần này đến lần khác suốt mấy giờ đồng hồ. Tất cả chúng ta đều trải qua chuyện tương tự theo cách này hoặc cách khác. Chúng ta cứ mải đi (hoặc chạy) vòng quanh các “khu phố” của đời mình bằng cách tuân thủ các quy tắc chính thức hoặc bất thành văn, thậm chí là những quy tắc tưởng tượng, khiến chúng ta bị trói buộc bởi những cách sống và làm việc không đem lại lợi ích gì cho mình. Tôi thường ví von chúng ta hành động như một món đồ chơi lên dây cót, chỉ biết đâm đầu vào tường mà không bao giờ nhận ra cánh cửa đang rộng mở ngay bên cạnh. Ngay cả khi chúng ta nhận ra mình bị mắc kẹt và cần đến sự trợ giúp thì những người mà ta tìm đến lúc này - người thân, bạn bè, những người sếp tử tế hay các nhà trị liệu - không phải lúc nào cũng có thể hỗ trợ ta, bởi lẽ họ cũng có những vấn đề, hạn chế và các mối ưu tiên riêng. Trong khi đó, văn hóa tiêu dùng ngày nay luôn “bơm” vào tâm trí chúng ta ý nghĩ rằng chúng ta có thể kiểm soát và sửa chữa hầu hết những vấn đề đang làm mình phiền lòng, cũng như hãy vứt bỏ hoặc thay thế những thứ mà mình không thể kiểm soát. Bạn không hạnh phúc trong mối quan hệ này? Hãy tìm đối tượng khác. Hiệu quả làm việc của bạn không đủ cao? Có ứng dụng hỗ trợ ngay! Và khi không thích những gì đang diễn ra trong thế giới nội tâm của mình, chúng ta cũng áp dụng lối tư duy tương tự. Chúng ta đi mua sắm, tìm một chuyên gia trị liệu mới hoặc quyết tâm khắc phục sự bất hạnh và bất mãn của mình chỉ đơn giản bằng cách “suy nghĩ tích cực”. Không may là những giải pháp nói trên đều không mấy hiệu quả. Việc cứ cố gắng điều chỉnh những suy nghĩ và cảm xúc khó chịu khiến chúng ta bị ám ảnh một cách không cần thiết. Cố gắng che đậy những suy nghĩ và cảm xúc này thì lại
10 có thể gây ra một loạt các chứng bệnh, như “vùi đầu làm việc cho qua ngày” hay tìm đến các chất hoặc hành vi gây nghiện để tự xoa dịu bản thân. Không chỉ vậy, cố gắng biến suy nghĩ “tiêu cực” thành “tích cực” là một cách chắc chắn sẽ khiến chúng ta cảm thấy tồi tệ hơn. Nhiều người tìm đến những quyển sách hoặc khóa học về tự hỗ trợ và phát triển bản thân với mong muốn xử lý được cảm xúc của mình, nhưng thực tế là có rất nhiều quyển sách và chương trình hiểu sai về khái niệm tự hỗ trợ - đặc biệt là nếu chúng đề cao quá mức lối tư duy tích cực. Cố gắng buộc bản thân phải suy nghĩ tích cực là việc vô cùng khó khăn, nếu không muốn nói là bất khả thi, bởi vì rất hiếm ai có thể đơn giản “tắt” những ý nghĩ tiêu cực và thay thế chúng bằng những ý nghĩ vui vẻ hơn. Ngoài ra, lời khuyên “suy nghĩ tích cực” cũng bỏ qua một sự thật cốt lõi: những cảm xúc mà bạn gọi là “tiêu cực” lại thường có ích cho bạn. Trên thực tế, tiêu cực là bình thường. Đây là một sự thật cơ bản. Chúng ta luôn có lúc cảm thấy “tiêu cực” - đó đơn giản là một