phần vì hồi góc (angular gyrus), vùng não thực hiện phán đoán này, nằm ở nơi tiếp giáp của các trung tâm xúc giác, thính giác và thị giác trong não bộ. Vùng này tham gia vào quá trình pha trộn cảm giác, tích hợp âm thanh, cảm xúc, hình ảnh, ký hiệu và cử chỉ, thậm chí còn chịu trách nhiệm cho khả năng tư duy ẩn dụ của chúng ta. Bệnh nhân bị tổn thương hồi góc có thể sử dụng ngôn ngữ một cách hoàn hảo nhưng không thể hiểu các phép ẩn dụ. Tình trạng này cũng xảy ra ở các loài linh trưởng bậc thấp có kích thước hồi góc bằng khoảng một phần tám kích thước hồi góc của con người chúng ta. Khả năng kết hợp các giác quan của con người không chỉ giúp các nhà văn, nhà thơ sáng tạo nên những tác phẩm hay, mà không may là nó còn tạo ra miếng mồi béo bở để nhử chúng ta “cắn câu” và không thoát ra được. Đó là bởi vì chúng ta không suy nghĩ một cách hoàn toàn trung lập như kiểu của Ngài Spock trong bộ phim Star Wars (Chiến tranh giữa các vì sao): “Tôi chỉ nghĩ là tôi đang bị đối thủ xem thường. Thật thú vị”. Thay vào đó, suy nghĩ của chúng ta thường đi kèm với các hình ảnh thị giác, biểu tượng, sự diễn giải theo phong cách cá nhân, các nhận định, suy luận, khái niệm trừu tượng và hành động. Chính điều này giúp những suy nghĩ trong tâm trí chúng ta thêm sống động, nhưng nó cũng có thể khiến chúng ta mất đi tính khách quan và dễ bị các suy nghĩ làm nhiễu loạn - bất kể đó là suy nghĩ đúng hay sai, có ích hay không. Tại tòa án, thẩm phán thường cho bồi thẩm đoàn xem ảnh khám nghiệm tử thi chứ hiếm khi cho xem ảnh hiện trường tội ác. Đó là vì những hình ảnh đẫm máu, bạo lực và hỗn loạn của hiện trường có thể gây ra tác động tâm lý mạnh đến mức thẩm phán e rằng tác động đó sẽ lấn át khả năng suy xét công tâm và logic mà bồi thẩm đoàn phải có. Ảnh khám nghiệm tử thi được chụp trên mặt bàn inox và dưới ánh đèn sáng rõ - phong cách thuần y học lâm sàng. Trái lại, ảnh hiện trường tội ác có thể có những chi tiết nhỏ làm bi kịch hóa nỗi đau của nạn nhân hoặc gợi lên lòng thương xót đối với họ - ví dụ như tấm hình của con nạn nhân trên chiếc kệ vấy máu, hoặc sợi dây giày đã cởi trên đôi giày thể thao đã sờn vì được dùng nhiều của người bị hại. Những hình ảnh gây xúc động như vậy có thể kích thích lòng thương cảm của bồi thẩm đoàn và dẫn họ đến lối tư duy “trả thù”: “Nạn nhân cũng chỉ là con người như tôi. Bị cáo có chứng cứ ngoại phạm khá thuyết phục, nhưng phải có ai đó trả giá cho tội ác tàn bạo này!”. Quá trình nhận thức sống động kết hợp với cảm xúc và được cảm xúc kích động chính là một cơ chế thích nghi mang tính tiến hóa vô cùng hữu ích cho con người khi sống trong sự rình rập của các loài rắn rết, sư tử hay các bộ tộc thù địch. Trước sự đe dọa của kẻ thù hoặc thú săn mồi, người thợ săn bắt hái lượm bình
21 thường không thể lãng phí thời gian cho kiểu tư duy chậm rãi như của Ngài Spock: “Tôi đang gặp nguy hiểm. Tôi đánh giá các phương án hành động của mình như thế nào?”. Phản ứng mà tổ tiên chúng ta cần để sống sót chính là đánh-hay-chạy, một loại phản ứng đòi hỏi họ phải cảm nhận được nguy hiểm theo bản năng và tự động đưa ra một số quyết định có thể dự đoán được kết quả dưới sự thôi thúc của các loại hoóc-môn đang tăng vọt trong hệ thống nội tiết. Hồi khoảng hai mươi tuổi, tôi có sống chung với mẹ chừng một năm. Giai đoạn đó, một người bạn của tôi đã bị cưỡng hiếp và bạn trai cô ấy thì bị đánh đập trong chính căn hộ của họ. Nhóm tội phạm đã đột nhập vào nhà và chờ họ trở về sau bữa ăn tối để ra tay. Như tôi đã đề cập, những tội ác khủng khiếp như thế này rất phổ biến ở Johannesburg. Sau khi chuyện này xảy ra, tôi cảm thấy căng thẳng hơn bao giờ hết. Một đêm nọ, trên đường lái xe về nhà, tôi cảm thấy hoàn toàn mất phương hướng và cuối cùng, tôi lạc vào một khu phố nổi tiếng là nguy hiểm. Khi tìm được đường về nhà, tôi bắt đầu lo mình bị bám đuôi. Nhưng đến lúc về đến nhà thì tôi không thấy ai theo sau mình cả. Tôi bước vào nhà, định bụng sẽ trở ra xe để lấy hành lý sau. Khoảng ba mươi phút sau, khi tôi từ trong nhà đi ra chỗ chiếc xe, mọi thứ dường như vẫn an toàn và ổn cả. Nhưng rồi tôi nghe tiếng đằng hắng của ai đó. Tôi nhìn lên và thấy hai người đàn ông đang tiến đến gần tôi với khẩu súng trong tay. Nỗi bất an đã dồn nén trong tôi suốt những giờ phút lo sợ vừa qua, cùng với ký ức về cuộc tấn công mà bạn tôi đã trải qua, nên giờ đây cảm xúc trong tôi dâng trào đến mức tôi không thể nhịn thêm dù chỉ một giây mà cứ thế gào toáng lên. Những lời công kích đầy xúc phạm tuôn ra khỏi miệng tôi (tôi không phải là người ra vẻ kiểu cách, nhưng bạn hãy tin tôi, những từ ngữ đó không nên được lặp lại ở đây). Hai người đàn ông đó bị giật mình và nhìn tôi với vẻ mặt kinh hãi. (Tôi không dám tưởng tượng họ đã nghĩ gì lúc đó, khi nhìn thấy một bà điên bỗng nhiên chửi bới!) Sau đó, họ vội vã lẩn vào bụi rậm và mất hút trên đường. Đến tận hôm nay tôi vẫn biết ơn sự phối hợp của các giác quan trong não bộ của mình: nhìn, nhớ, cảm nhận, nghe và phản ứng - tất cả cùng một lúc. Tuy nhiên, khả năng phối hợp tuyệt vời này cũng khiến chúng ta bị mắc câu. May mắn là trong thế giới ngày nay, hầu hết các vấn đề, thậm chí là hầu hết các mối đe dọa của chúng ta, đều mơ hồ và dài hạn. Đó không phải là “Á! Có rắn!”, mà là “Công việc của tôi có ổn định không?”, “Đến lúc nghỉ hưu thì tôi có để dành đủ tiền tiết kiệm không?” hoặc “Con gái tôi có mải chơi với thằng bé nhà Petersen đến mức ảnh hưởng xấu đến thành tích học tập không?”. Nhưng bởi vì chúng ta có những cảm xúc đi kèm với suy nghĩ đó, nên ngay cả những viễn cảnh “đời thường” nhất mà chúng ta nghĩ tới - chẳng hạn như viễn cảnh khi mình già đi hoặc cô con gái tuổi dậy thì đang yêu - vẫn trở thành tác nhân kích thích chúng ta
22 đưa ra một phản ứng tự động dựa vào nỗi bất an cao độ, sự sợ hãi và cảm giác nguy hiểm cận kề. Sau đây là cách một suy nghĩ bất kỳ có thể trở thành một móc câu khó gỡ: Những cuộc độc thoại nội tâm + Suy nghĩ hỗn tạp + Cú hích cảm xúc = Mắc câu 1. Mọi thứ bắt đầu khi chúng ta lắng nghe những cuộc độc thoại nội tâm… Mấy ngày qua, tôi không có thời gian để tâm sự với con gái Jane của tôi. Tôi không dành đủ thời gian cho con bé. Tôi cần ở bên con nhiều hơn. Nhưng làm sao tôi có thể làm được việc này khi có cả núi công việc đang chờ tôi ở công ty? Tôi không thể xoay xở được. Cô bạn Michelle Smith của tôi thì dường như luôn có đủ thời gian để tạo ra khoảnh khắc đặc biệt với con gái của cô ấy. Cô ấy đúng là một người mẹ tốt. Những mối ưu tiên của cô ấy rất rõ ràng. Tôi bị làm sao vậy? Tôi làm sai hết rồi. 2. Nhờ suy nghĩ hỗn tạp, các cuộc độc thoại nội tâm hòa lẫn với các ký ức, hình ảnh thị giác và các biểu tượng… Nhìn con gái bé bỏng của tôi mà xem. Con bé lớn nhanh quá. Tôi dường như vẫn ngửi được mùi bánh mà mẹ thường chuẩn bị cho tôi khi tôi tan học về. Tôi cũng nên nướng bánh cho Jane. Tôi gần như có thể nhìn thấy cảnh con bé tốt nghiệp trung học, sống xa nhà - với thằng bé không tốt lành gì của nhà Petersen! - và ghét tôi. Tại sao khách hàng này lại gửi email công việc cho tôi vào thứ Bảy? Tôi phải tỏ rõ thái độ cho gã đó biết mới được. Và KHÔNG, JANE. MẸ KHÔNG THỂ ĐƯA CON ĐI MUA SẮM ĐƯỢC. MẸ PHẢI LÀM VIỆC, CON KHÔNG HIỂU SAO? 3. Cộng thêm cú hích cảm xúc... Tôi không thể tin mình lại quát tháo đứa con yêu quý của mình như vậy. Tôi cảm thấy thật tội lỗi. Tôi sẽ chết trong cô đơn vì con tôi ghét tôi. Tôi từng yêu thích công việc của mình, nhưng giờ đây tôi căm ghét nó; nó đang cướp mất thời gian mà đáng lẽ tôi sẽ dành cho gia đình. Tôi là một kẻ thất bại thảm hại. Cuộc đời tôi thật vô nghĩa. Tôi là kẻ vô tích sự. Cú hích cảm xúc chỉ là một trong nhiều “hiệu ứng đặc biệt” mang lại sức mạnh phi thường cho các kịch bản mà chúng ta tạo ra để tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời mình, ngay cả khi những tình tiết trong kịch bản đó chỉ đơn thuần là tưởng tượng. Nhà thơ John Milton sống ở thế kỷ 17 đã tóm tắt điều này như sau: “Tâm trí là chỗ trú ngụ của chính nó, và trong chính nơi đó, nó có thể tự tạo ra thiên đường trong địa ngục hoặc địa ngục nơi thiên đường”. Tuy nhiên, trong thế giới của những câu cách ngôn đầy thuyết phục cũng có một quan điểm khác: “Nếu chỉ mơ ước thôi cũng đủ tạo ra đôi cánh thì heo cũng bay được”. Điều đó có nghĩa là tâm trí thật sự tạo ra vũ trụ của riêng nó, nhưng chúng ta không thể giải quyết các vấn đề chỉ bằng những câu khẳng định bản thân và tư duy tích cực. Và thực tế là các giải pháp “dán sticker mặt cười lên vấn đề” của trào lưu Kỷ Nguyên Mới có
23 thể làm cho những vấn đề đó trở nên tồi tệ hơn. Vì vậy, câu hỏi đặt ra cho chúng ta ngay lúc này chính là: Ai chịu trách nhiệm - người tạo ra suy nghĩ hay chính suy nghĩ đó? Và tôi cần nhắc lại điều này: một