phần vì cơn cuồng nhiệt chóng tàn. Nay anh đã hối hận và đang, nhiệt thành hơn là Oskar nghĩ, sám hối. Ở thời
điểm này, Oskar chỉ biết đây là người luôn sẵn lòng ngầm phá hoại một Aktion. Bosko chịu trách nhiệm về ngoại vi của ghetto, và từ văn phòng ở ngoài bức tường, anh nhìn cảnh tượng Aktion với niềm kinh hãi đích thực, bởi anh, như Oskar, tự xem mình là một nhân chứng tiềm năng. Oskar không biết rằng vào đợt Aktion tháng Mười, Bosko đã tuồn vài chục trẻ em trong ghetto ra ngoài bằng thùng các tông. Ông cũng không biết rằng viên Wachtmeister này cung cấp mỗi lần cả chục giấy thông hành cho quân nổi dậy. Lực lượng vũ trang Do Thái (ZOB) ở Cracow khá mạnh. Nòng cốt của nó là thành viên câu lạc bộ thanh niên, đặc biệt là từ Akiva - lấy tên bậc giáo sĩ huyền thoại Akiva ben Joseph, soạn giả kinh Mishna. Lãnh đạo ZOB là hai vợ chồng Shimon và Gusta Dranger - nữ chủ nhân của cuốn nhật ký sẽ thành kinh điển của phong trào Cách mạng - và Dolek Liebeskind. Họ cần tự do ra vào ghetto để tuyển mộ thành viên, vận chuyển tiền, giấy tờ giả, và tờ báo của phong trào. Họ có liên hệ với Quân đội Nhân dân Ba Lan thiên tả, có căn cứ trong rừng quanh Cracow, mà tổ chức này cũng cần giấy tờ do Bosko cung cấp. Chỉ riêng quan hệ của Bosko với ZOB và Quân đội Nhân dân đã đủ lĩnh án treo cổ; nhưng anh vẫn ngầm chế giễu, khinh bỉ bản thân và coi thường những nỗ lực giải cứu nửa vời. Vì Bosko muốn cứu tất cả, sẽ sớm cố gắng làm như vậy, và sẽ vì thế mà vong thân. * Danka Dresner, chị họ của Genia áo đỏ, mười bốn tuổi và giờ đây đã lớn vượt ra khỏi cái bản năng thơ ấu đã giúp cô em bé bỏng an toàn thoát khỏi hàng rào cảnh sát trên Plac Zgody. Dù em đã làm lao công ở căn cứ Luftwaffe, thực tế là vào mùa thu năm ấy bất kỳ phụ nữ nào dưới mười lăm hoặc trên bốn mươi đều có nguy cơ bị bắt đi trại. Thành thử, vào buổi sáng một nhóm Sonderkommando SS và các đội Cảnh sát An ninh tiến vào phố Lwówska, bà Dresner liền
đưa Danka xuống Dabrowski, tới nhà một người hàng xóm có tường giả. Chủ nhà là một phụ nữ gần bốn mươi, là người hầu của bếp ăn Gestapo gần Wavel, bởi vậy có thể hy vọng được châm chước chút ít. Nhưng bà có bố mẹ già, đương nhiên bị nguy hiểm. Do vậy bà mới xây một vách ngầm rộng sáu mươi xăng ti mét cho hai cụ, một dự án tốn kém, bởi chỉ có thể đưa lậu gạch vào ghetto bằng xe cút kít, giấu dưới đống hàng hóa hợp pháp - quần áo cũ, củi và thuốc tẩy uế. Có Chúa mới biết bức vách bí mật này đã tốn của bà bao nhiêu tiền - có thể 5.000 zł, có thể 10.000. Đã vài lần bà nói chuyện này với bà Dresner. Nếu Có Aktion, bà Dresner và Danka có thể đến đây. Thế nên vào buổi sáng họ nghe thấy từ góc phố Dabrowski thứ âm thanh huyên náo ấy, tiếng sủa của bầy Dalmatian và Dobermann, tiếng gầm qua loa phóng thanh của các Oberscharführer, Danka và bà Dresner vội vàng chạy tới nhà người bạn. Khi mẹ con nhà Dresner leo lên cầu thang và tìm được đúng phòng, họ nhận thấy sự huyên náo ấy đã làm kinh động nữ chủ nhân. “Xem chừng không ổn,” bà ta nói. “Bố mẹ tôi đã trong đó rồi. Thêm con bé nữa thì vừa. Nhưng chị thì không.” Danka trân trân ngó bức tường cuối phòng, ngó lớp giấy dán lem luốc. Trong đó, bị lèn sau lớp gạch, chuột có lẽ đang sục sạo dưới chân, giác quan căng ra vì bóng tối, là cha và mẹ già của người phụ nữ này. Bà Dresner nhận ra bạn mình không còn tỉnh táo. Con bé thì được, chị thì không, bà ta nhắc đi nhắc lại. Như thể bà ta nghĩ, vì Danka nhẹ cân nên SS sẽ khoan dung hơn nếu phát hiện ra bức tường. Bà Dresner giải thích rằng mình không béo, rằng có vẻ Aktion chỉ tập trung vào bên này phố Lwówska, rằng bà chẳng có nơi nào để trốn. Và rằng bà cũng vừa. Danka là đứa tin cậy được, bà nói, nhưng có mẹ trong đó nó sẽ yên tâm hơn. Chị cứ lấy mắt ước lượng mà xem, chỗ này bốn người sánh vai nhau vẫn vừa. Nhưng tiếng súng cách đó hai dãy nhà đã quét phăng chút lý trí
còn sót lại ở người phụ nữ. “Con bé thì được!” bà ta hét lên. “Còn chị thì không!” Bà Dresner quay sang Danka và bảo em trốn vào bức tường. Chính Danka sau đó cũng không hiểu vì sao mình lại ngoan ngoãn nghe lời mẹ và nín nặng đi trốn đến thế. Chủ nhà đưa em lên gác xép, lật thảm lên, dỡ một tấm ván sàn ra. Danka chui xuống. Dưới đó không tối lắm; hai ông bà đã thắp một mẩu nến. Danka thấy mình đứng cạnh bà cụ - mẹ người khác, nhưng, bên trên mùi cùng khổ, vẫn toát ra mùi hương ấm áp, bảo bọc của tình me. Bà cụ khẽ mỉm cười với em. Ông cụ đứng đầu bên kia, hai mắt nhắm lại, không để bị phân tâm vì ngoại cảnh. Được một lúc, bà cụ ra hiệu rằng nếu muốn em có thể ngồi xuống. Danka ngồi bó gối theo chiều dọc và tìm được một tư thế thoải mái trên sàn. Không có con chuột nào quấy rầy em. Em không nghe thấy gì - không một lời nào từ mẹ em và bà bạn bên kia bức tường. Nhưng trên hết em bất ngờ cảm thấy an toàn. Và cùng với cảm giác an toàn là nỗi ân hận vì đã máy móc nghe lời mẹ, và lo lắng cho bà, người vẫn ở ngoài kia, trong thế giới của những Aktion. Bà Dresner không về ngay. Lúc này SS đã tới phố Dabrowski. Bà nghĩ có lẽ mình nên nán lại. Nếu bà bị bắt, bạn bà cũng chẳng tổn thất gì. Như thế khéo lại có ích. Bắt được một phụ nữ đây có thể sẽ làm chúng cảm thấy đã hoàn thành nhiệm vụ và không săm soi kỹ lớp giấy dán tường. Nhưng người phụ nữ đã đinh ninh rằng sẽ không ai sống sót nếu bà Dresner lưu lại; còn bà Dresner cũng nhận thấy, nếu chủ nhà vẫn ở trong tình trạng này thì sẽ thế thật. Thế nên bà đứng dậy, bình thản dập tắt mọi hy vọng của bản thân, và rút lui. Chúng sẽ thấy bà trên ngưỡng cửa hoặc ngoài sảnh. Vì sao không ở ngoài phố? Đã gần như luật bất thành văn, cư dân ghetto phải run rẩy ngồi trong nhà cho đến khi bị phát hiện, nên ai bị bắt khi đang đi cầu thang thì coi như mắc tội thách thức chế độ.
Một bóng người đội mũ kêpi ngăn bà lại. Cậu ta xuất hiện trên ngưỡng cửa, nheo mắt nhìn từ hành lang tối tăm đến vùng sáng xanh lạnh của mảnh sân phía trong. Chăm chú nhìn, cậu ta nhận ra bà, và bà cũng vậy. Cậu ta quen con trai lớn của bà; nhưng ai dám chắc điều này có ý nghĩa gì không; ai biết sức ép họ phải chịu trong OD lớn đến mức nào. Cậu vào sảnh và đến gần bà. “Pani Dresner,” cậu nói. Cậu chỉ vào cầu thang “Mười phút nữa chúng sẽ rút đi. Bác cứ nấp dưới cầu thang. Nhanh lên. Nấp dưới cầu thang đi.” Cũng đờ đẫn như Danka khi tuân lời mẹ, bà tuân lời cậu trai OD, chui xuống gầm cầu thang. Nhưng bà biết không ổn. Ánh sáng mùa thu từ sân sẽ phơi bày bà. Nếu định ngó vào sân, hoặc vào cửa căn hộ nằm cuối hành lang, chúng sẽ thấy bà ngay. Vì lom khom hay đứng thẳng chẳng khác gì nhau, bà bèn đứng thẳng. Từ ngưỡng cửa, cậu trai OD lại giục bà ở yên đấy. Rồi cậu bỏ đi. Bà nghe tiếng la hét, ra lệnh, cầu xin, tất cả như thể đang diễn ra ngay nhà bên cạnh. Cuối cùng, cậu trở lại với một số người nữa. Bà nghe thấy tiếng chân trước cửa. Bà nghe thấy cậu nói bằng tiếng Đức rằng mình đã lục soát tầng trệt và không có ai ở nhà. Nhưng các phòng tầng trên thì có người. Cuộc đối thoại giữa cậu với lính SS tẻ nhạt đến mức bà cảm thấy nó không phản ánh hết sự mạo hiểm cậu phải trải qua. Cậu đã đặt cược tính mạng của mình vào kịch bản sau khi càn quét Lwówska tới tận cuối phố Dabrowski, bọn chúng không còn đủ mẫn cán để tự mình lục soát tầng trệt, vì thế sẽ không phát hiện ra bà Dresner, người cậu chỉ biết sơ, nấp dưới cầu thang. Sau cùng chúng tin lời cậu. Bà nghe tiếng chúng lên cầu thang, đóng mở cửa sầm sập trên tầng một, tiếng bốt lộp cộp trong căn phòng có tường giả. Bà nghe giọng bạn mình tru tréo, thất thanh… tôi có giấy phép lao động chứ, tôi làm việc tại bếp ăn Gestapo, tôi biết hết các ngài sĩ quan. Bà nghe thấy chúng từ tầng
hai đi xuống bắt theo ai đó; không chỉ một người; một đôi vợ chồng, hoặc một gia đình. Họ thế mạng cho mình, về sau bà nghĩ. Một giọng đàn ông trung niên khò khè viêm phổi nói, “Nhưng thưa các ngài, chúng tôi có thể mang theo ít quần áo chứ.” Bằng một giọng hờ hững như phu khuân vác ngoài ga khi được hỏi giờ tàu, tên lính SS bảo ông ta bằng tiếng Ba Lan, “Không cần đâu. Ở đó người ta sẽ bao cấp hết.” Tiếng ồn xa dần. Bà Dresner chờ đợi. Không có trận càn thứ hai. Trận tiếp theo sẽ đến vào ngày mai hoặc ngày kia. Chúng sẽ trở lại, hết lần này đến lần khác, tỉa dần cả ghetto. Sự kiện vào tháng Sáu còn là đỉnh điểm của nỗi kinh hoàng thì tới tháng Mười đã thành chuyện thường nhật. Và dù lòng rất cảm kích cậu trai OD, bà vẫn ý thức rất rõ, khi lên cầu thang đón Danka, rằng một khi việc sát nhân được lên lịch, công nghiệp hóa, và trở thành thông lệ như tại Cracow này, thì anh khó lòng, bằng sự nghĩa hiệp nửa vời, cải biến dòng chảy chủ lưu của chế độ. Những cư dân chính thống hơn ở ghetto có câu châm ngôn - “Sống một giờ cũng là sống.” Cậu trai OD đã cho bà một giờ ấy. Bà biết chẳng ai có thể cho bà thêm nữa. Trên lầu, người đàn bà có chút hổ thẹn. “Con bé có thể đến bất kỳ lúc nào,” bà ta nói. Nghĩa là, tôi loại chị không phải vì hèn nhát, mà vì đó là chính sách. Và chính sách là bất biến. Chị không được vào, nhưng nó thì được. Bà Dresner không tranh cãi - bà cảm giác lập trường của bà chủ nhà là một